
Rudra’s Cosmic Dance and the Recognition of Rudra–Nārāyaṇa Unity (Īśvara-gītā Continuation)
પાછલા અધ્યાયના ઉપસંહારનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરીને વ્યાસ કહે છે કે યોગીઓના પરમેશ્વરે નિર્મળ આકાશમાં દિવ્ય તાંડવ પ્રગટ કર્યું. બ્રાહ્મણ ઋષિઓએ વિષ્ણુની ઉપસ્થિતિમાં ઈશાન/મહાદેવનું દર્શન કર્યું. સ્તુતિઓમાં રુદ્રને યોગીઓ દ્વારા અનુભૂત શુદ્ધ પ્રકાશ, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપી અને તેને અતિક્રમી રહેલું ભયંકર છતાં મુક્તિદાયક વિશ્વરૂપ, તથા અજ્ઞાનજન્ય ભય નાશ કરનાર પશુપતિ તરીકે સ્તરબદ્ધ રીતે વર્ણવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ નારાયણને નિર્દોષ અને ઈશ્વરતત્ત્વે અભિન્ન જાણીને કૃતાર્થ થાય છે. પૂજ્ય ઋષિઓની નામાવલી આપવામાં આવે છે. તેઓ ‘ઓં’થી પ્રભુની સ્તુતિ કરીને તેમને અંતરાત્મા, હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માના કારણ, વેદોના ઉદ્ભવ અને આશ્રય, તેમજ રુદ્ર-હરિ-અગ્નિ-ઇન્દ્ર-કાળ-મૃત્યુ રૂપે પ્રગટ એક જ તત્ત્વ જાહેર કરે છે. ભગવાન પરાત્પર રૂપ સંહરીને પ્રકૃતિમાં સ્થિત થાય છે. આશ્ચર્યચકિત છતાં તૃપ્ત ઋષિઓ શંકરના મહાત્મ્ય અને નિત્ય સ્વરૂપ વિષે વધુ ઉપદેશ માગે છે—આગલા અધ્યાયની ભૂમિકા બને છે.
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) चतुर्थो ऽध्यायः व्यास उवाच एतावदुक्त्वा भगवान् योगिनां परमेश्वरः / ननर्त परमं भावमैश्वरं संप्रदर्शयन्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉપરિવિભાગમાં ઈશ્વરગીતાઓનો ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—એટલું કહીને યોગીઓના પરમેશ્વર ભગવાને પરમ ઐશ્વર્યભાવ દર્શાવતા દિવ્ય નૃત્ય કર્યું।
Verse 2
तं ते ददृशुरीशानं तेजसां परमं निधिम् / नृत्यमानं महादेवं विष्णुना गगने ऽमले
ત્યારે તેમણે ઈશાન—મહાદેવ, સર્વ તેજનો પરમ નિધિ—ને નિર્મળ આકાશમાં વિષ્ણુ સાથે નૃત્ય કરતા જોયા।
Verse 3
यं विदुर्योगतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः / तमीशं सर्वभूतानामाकशे ददृशुः किल
યોગતત્ત્વના જ્ઞાતા અને સંયત મનવાળા યોગીઓ જેમને જાણે છે—તે સર્વભૂતાધિપ ઈશ્વરને તેમણે ખરેખર આકાશમાં દર્શન કર્યું।
Verse 4
यस्य मायामयं सर्वं येनेदं प्रेर्यते जगत् / नृत्यमानः स्वयं विप्रैर्विश्वेशः खलु दृश्यते
જેનાં માટે આ સર્વ માયામય છે અને જેમના દ્વારા આ સમગ્ર જગત પ્રેરિત થાય છે—તે વિશ્વેશ્વર બ્રાહ્મણ ઋષિઓને સ્વયં નૃત્ય કરતા ખરેખર દેખાય છે।
Verse 5
यत् पादपङ्कजं स्मृत्वा पुरुषो ऽज्ञानजं भयम् / जहति नृत्यमानं तं भूतेशं ददृशुः किल
જેનાં પાદપંકજનું સ્મરણ કરતાં મનુષ્ય અજ્ઞાનજન્ય ભય ત્યજી દે છે—તે નૃત્યમાન ભૂતેશ (શિવ) ને તેમણે ખરેખર દર્શન કર્યું.
Verse 6
यं विनिद्रा जितश्वासाः शान्ता भक्तिसमन्विताः / ज्योतिर्मयं प्रपश्यन्ति स योगी दृश्यते किल
નિદ્રારહિત, શ્વાસજિત, શાંત અને ભક્તિસહિત યોગીઓ જેને જ્યોતિર્મય રૂપે જુએ છે—એ જ ખરેખર યોગી તરીકે ઓળખાય છે.
Verse 7
यो ऽज्ञानान्मोचयेत् क्षिप्रं प्रसन्नो भक्तवत्सलः / तमेव मोचकं रुद्रमाकाशे ददृशुः परम्
જે પ્રસન્ન થઈ ભક્તવત્સલ બની ઝડપથી અજ્ઞાનમાંથી મુક્ત કરે છે—તે પરમ મોચક રુદ્રને તેમણે આકાશમાં દર્શન કર્યું.
Verse 8
सहस्रशिरसं देवं सहस्रचरणाकृतिम् / सहस्रबाहुं जटिलं चन्द्रार्धकृतशेखरम्
હું તે દેવાધિદેવનું ધ્યાન કરું છું—સહસ્ર શિરવાળો, સહસ્ર ચરણાકૃતિ, સહસ્ર બાહુવાળો, જટાધારી અને અર્ધચંદ્રને શિરોમુકુટરૂપે ધારણ કરનાર।
Verse 9
वसानं चर्म वैयाघ्रं शूलासक्तमहाकरम् / दण्डपाणिं त्रयीनेत्रं सूर्यसोमाग्निलोचनम्
વ્યાઘ્રચર્મ ધારણ કરનાર, શૂલથી યુક્ત મહારૂપવાળો, હાથમાં દંડ ધરાવનાર—ત્રિનેત્ર, જેમના નેત્ર સૂર્ય-સોમ-અગ્નિ છે—તે પ્રભુનું હું ધ્યાન કરું છું.
Verse 10
ब्रह्माण्डं तेजसा स्वेन सर्वमावृत्य च स्थितम् / दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं सूर्यकोटिसमप्रभम्
પોતાના તેજથી સમગ્ર બ્રહ્માંડને વ્યાપી ને ઢાંકી તે ત્યાં સ્થિત થયો—દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર, અજય, અને કરોડ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી।
Verse 11
अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमभ्यन्तरं परम् / सृजन्तमनलज्वालं दहन्तमखिलं जगत् / नृत्यन्तं ददृशुर्देवं विश्वकर्माणमीश्वरम्
તેઓએ દેવ—ઈશ્વર, વિશ્વકર્મા—ને જોયા; જે અંડની અંદર પણ છે અને અંડની બહાર પણ; પરમ, બાહ્ય પણ અને અંતર પણ; જે અગ્નિજ્વાલાઓ સર્જે છે અને આખા જગતને દહન કરે છે; અને સર્વસર્જનના સ્વામી બની નૃત્ય કરે છે।
Verse 12
महादेवं महायोगं देवानामपि दैवतम् / पशूनां पतिमीशानं ज्योतिषां ज्योतिरव्ययम्
હું મહાદેવને નમસ્કાર કરું છું—મહાયોગી, દેવોના પણ દેવ; ઈશાન, સર્વ પ્રાણીઓના સ્વામી પશુપતિ; અને જ્યોતિઓની જ્યોતિ, અવિનાશી પ્રકાશ।
Verse 13
पिनाकिनं विशालाक्षं भेषजं भवरोगिणाम् / कालात्मानं कालकालं देवदेवं महेश्वरम्
હું મહેશ્વરને નમસ્કાર કરું છું—પિનાકધારી, વિશાળનેત્ર; ભવ-રોગીઓ માટે ભેષજ; જે કાળસ્વરૂપ, કાળનો પણ કાળ, અને દેવોના દેવ છે।
Verse 14
उमापतिं विरूपाक्षं योगानन्दमयं परम् / ज्ञानवैराग्यनिलयं ज्ञानयोगं सनातनम्
હું ઉમાપતિ વિરূপાક્ષની ઉપાસના કરું છું—પરમ, યોગાનંદમય; જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું નિવાસસ્થાન; અને સનાતન જ્ઞાનયોગસ્વરૂપ।
Verse 15
शाश्वतैश्वर्यविभवं धर्माधारं दुरासदम् / महेन्द्रोपेन्द्रनमितं महर्षिगणवन्दितम्
જેનુ વૈભવ શાશ્વત ઐશ્વર્યનું પ્રકટ સ્વરૂપ છે, જે ધર્મનો આધાર અને દુર્લભ-અપ્રાપ્ય છે; જેને મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) અને ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) નમે છે, અને મહર્ષિગણ વંદે છે।
Verse 16
आधारं सर्वशक्तीनां महायोगेश्वरेश्वरम् / योगिनां परमं ब्रह्म योगिनां योगवन्दितम् / योगिनां हृदि तिष्ठन्तं योगमायासमावृतम्
તે સર્વ શક્તિઓનો આધાર, મહાયોગીઓનો પણ ઈશ્વર અને યોગ-ઐશ્વર્યનો અધિપતિ છે. યોગીઓ માટે તે પરમ બ્રહ્મ—યોગ દ્વારા જ વંદિત. યોગીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરીને પણ તે પોતાની યોગમાયાથી આવૃત રહે છે।
Verse 17
क्षणेन जगतो योनिं नारायणमनामयम् / ईश्वरेणैकतापन्नमपश्यन् ब्रह्मवादिनः
ક્ષણમાત્રમાં બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ જગતની યોનિ, નિરામય નારાયણને—ઈશ્વર સાથે તત્ત્વતઃ એકરૂપ—રૂપે દર્શન કર્યું।
Verse 18
दृष्ट्वा तदैश्वरं रूपं रुद्रनारायणात्मकम् / कृतार्थं मेनिरे सन्तः स्वात्मानं ब्रह्मवादिनः
તે ઈશ્વરરૂપ—જે રુદ્ર-નારાયણની એકાત્મતા છે—દર્શન કરીને બ્રહ્મવાદી સંત ઋષિઓએ પોતાની આત્માને કૃતાર્થ, જાણે ધ્યેયસિદ્ધ, માન્યું।
Verse 19
सनत्कुमारः सनको भृगुश्च सनातनश्चैव सनन्दनश्च / रुद्रो ऽङ्गिरा वामदेवाथ शुक्रो महर्षिरत्रिः कपिलो मरीचिः
સનત્કુમાર, સનક, ભૃગુ, તેમજ સનાતન અને સનન્દન; રુદ્ર, અંગિરા, વામદેવ અને શુક્ર; મહર્ષિ અત્રિ, કપિલ અને મરીચિ—આ પૂજ્ય ઋષિઓ ગણાય છે।
Verse 20
दृष्ट्वाथ रुद्रं जगदीशितारं तं पद्मनाभाश्रितवामभागम् / ध्यात्वा हृदिस्थं प्रणिपत्य मूर्ध्ना बद्ध्वाञ्जलिं स्वेषु शिरःसु भूयः
પછી જગતના અધિઈશ્વર રુદ્રને જોઈ—જેનાં ડાબા ભાગમાં પદ્મનાભ (વિષ્ણુ) આશ્રિત હતા—તેમને હૃદયસ્થ માની ધ્યાન કર્યું; અને મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને, ફરી જોડેલા હાથ પોતાના શિરે રાખી ભક્તિપૂર્વક વંદન કર્યું।
Verse 21
ओङ्कारमुच्चार्य विलोक्य देवम् अन्तःशरीरे निहितं गुहायाम् / समस्तुवन् ब्रह्ममयैर्वचोभिर् आनन्दपूर्णायतमानसास्ते
ઓંકાર ઉચ્ચારીને, અંતઃશરીરના હૃદય-ગુહામાં નિહિત દેવને નિહાળી, તેમણે બ્રહ્મમય વચનોથી સ્તુતિ કરી; અને તેમનાં મન આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ વિસ્તર્યાં।
Verse 22
मुनय ऊचुः त्वामेकमीशं पुरुषं पुराणं प्राणेश्वरं रुद्रमनन्तयोगम् / नमाम सर्वे हृदि सन्निविष्टं प्रचेतसं ब्रह्ममयं पवित्रम्
મુનિઓએ કહ્યું—તમે જ એકમાત્ર ઈશ્વર, પ્રાચીન પુરુષ, પ્રાણોના સ્વામી, અનંતયોગથી યુક્ત રુદ્ર છો. હૃદયમાં નિવાસ કરનાર તે પવિત્ર બ્રહ્મમય ચેતનાને અમે સર્વે નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 23
त्वां पश्यन्ति मुनयो ब्रह्मयोनिं दान्ताः शान्ता विमलं रुक्मवर्णम् / ध्यात्वात्मस्थमचलं स्वे शरीरे कविं परेभ्यः परमं तत्परं च
દાંત અને શાંત મુનિઓ તમને બ્રહ્મયોનિ, નિર્મળ, સુવર્ણવર્ણ રૂપે જુએ છે. પોતાના શરીરમાં અચલ આત્મસ્થ રૂપે તમારું ધ્યાન કરીને, તેઓ તમને સર્વથી પરે પરમ, કવિ-દ્રષ્ટા અને પરમ લક્ષ્ય સ્વરૂપે અનુભવે છે।
Verse 24
त्वत्तः प्रसूता जगतः प्रसूतिः सर्वात्मभूस्त्वं परमाणुभूतः / अणोरणीयान् महतो महीयां- स्त्वामेव सर्वं प्रवदन्ति सन्तः
તમાથી જ જગતની ઉત્પત્તિની પણ ઉત્પત્તિ થાય છે; તમે સર્વાત્મા છો અને પરમાણુમાં પણ વ્યાપ્ત છો. અણુથી પણ અણુ અને મહતથી પણ મહાન—સંતો કહે છે કે તમે જ સર્વ છો।
Verse 25
हिरण्यगर्भो जगदन्तरात्मा त्वत्तो ऽधिजातः पुरुषः पुराणः / संजायमानो भवता विसृष्टो यथाविधानं सकलं ससर्ज
હિરણ્યગર્ભ—જગતનો અંતરાત્મા—તમારાથી જ જન્મેલો તે પુરાણ પુરુષ છે. તમારાથી પ્રેરિત થઈ, વિધાન મુજબ તેણે સમગ્ર સૃષ્ટિ રચી.
Verse 26
त्वत्तो वेदाः सकलाः संप्रसूता- स्त्वय्येवान्ते संस्थितिं ते लभन्ते / पश्यामस्त्वां जगतो हेतुभूतं नृत्यन्तं स्वे हृदये सन्निविष्टम्
તમારાથી જ સર્વ વેદો સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થાય છે; અને અંતે તેઓ તમામાં જ સ્થિતિલાભ કરે છે. અમે તમને જગતના કારણરૂપે দেখি—નૃત્યમાન, છતાં અમારા હૃદયમાં નિવાસી।
Verse 27
त्वयैवेदं भ्राम्यते ब्रह्मचक्रं मायावी त्वं जगतामेकनाथः / नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्ना योगात्मानं चित्पतिं दिव्यनृत्यम्
તમારા દ્વારા જ આ બ્રહ્મચક્ર ફરતું રહે છે. માયાધારી તમે જ સર્વ લોકોના એકનાથ છો. શરણાગત થઈ અમે તમને નમસ્કાર કરીએ છીએ—યોગસ્વરૂપ, ચિત્પતિ, દિવ્ય નર્તક।
Verse 28
पश्यामस्त्वां परमाकाशमध्ये नृत्यन्तं ते महिमानं स्मरामः / सर्वात्मानं बहुधा सन्निविष्टं ब्रह्मानन्दमनुभूयानुभूय
અમે તમને પરમાકાશમાં দেখি; ત્યાં તમારી મહિમા નૃત્યમાન હોય તેમ સ્મરીએ છીએ—વારંવાર. તમે સર્વાત્મા છો, અનેક રીતે સર્વમાં નિવાસી; અમે પુનઃપુનઃ બ્રહ્માનંદ અનુભવીએ છીએ.
Verse 29
ओङ्कारस्ते वाचको मुक्तिबीजं त्वमक्षरं प्रकृतौ गूढरूपम् / तत्त्वां सत्यं प्रवदन्तीह सन्तः स्वयंप्रभं भवतो यत्प्रकाशम्
ઓંકાર તમારો વાચક છે, મુક્તિનું બીજ. તમે અક્ષર છો, પ્રકૃતિમાં ગૂઢરૂપે સ્થિત. અહીં સંતો તમને જ સત્ય કહે છે—સ્વયંપ્રભ, જેના પ્રકાશથી સર્વ પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 30
स्तुवन्ति त्वां सततं सर्ववेदा नमन्ति त्वामृषयः क्षीणदोषाः / शान्तात्मानः सत्यसंधा वरिष्ठं विशन्ति त्वां यतयो ब्रह्मनिष्ठाः
સર્વ વેદો સતત તમારું સ્તવન કરે છે; દોષક્ષય પામેલા ઋષિઓ તમને નમન કરે છે. શાંતચિત્ત, સત્યસંકલ્પ, બ્રહ્મનિષ્ઠ યતિઓ—હે શ્રેષ્ઠ—તમામાં જ પ્રવેશ કરે છે.
Verse 31
एको वेदो बहुशाखो ह्यनन्तस् त्वामेवैकं बोधयत्येकरूपम् / वेद्यं त्वां शरणं ये प्रपन्ना- स्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम्
વેદ એક છે, ભલે તેની અનંત શાખાઓ હોય; છતાં તે એકરૂપ પરમ તત્ત્વરૂપે માત્ર તમારું જ બોધ કરાવે છે. જે તમને જ્ઞેય પરમ માની તમારી શરણમાં આવે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ—અન્યને નહીં।
Verse 32
भवानीशो ऽनादिमांस्तेजोराशिर् ब्रह्मा विश्वं परमेष्ठी वरिष्ठः / स्वात्मानन्दमनुभूयाधिशेते स्वयं ज्योतिरचलो नित्यमुक्तः
તે ભવાનીના ઈશ્વર (શિવ)—અનાદિ, તેજોરાશિ; તે જ બ્રહ્મા, તે જ વિશ્વ, પરમેષ્ઠી અને શ્રેષ્ઠ. સ્વાત્માનંદનો અનુભવ કરીને તે પોતામાં જ સ્થિત રહે છે—સ્વયંપ્રકાશ, અચલ અને નિત્યમુક્ત।
Verse 33
एको रुद्रस्त्वं करोषीह विश्वं त्वं पालयस्यखिलं विश्वरूपः / त्वामेवान्ते निलयं विन्दतीदं नमामस्त्वां शरणं संप्रपन्नाः
તમે જ એક રુદ્ર છો; અહીં તમે વિશ્વ સર્જો છો અને વિશ્વરૂપ બની સમગ્ર જગતનું પાલન કરો છો. અંતે આ જગત તમામાં જ આશ્રય પામે છે. અમે તમને નમન કરીએ છીએ—અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ।
Verse 34
त्वामेकमाहुः कविमेकरुद्रं प्राणं बृहन्तं हरिमग्निमीशम् / इन्द्रं मृत्युमनिलं चेकितानं धातारमादित्यमनेकरूपम्
તમને જ એક કવિ, એક રુદ્ર કહે છે; તમે જ પ્રાણ, બૃહત્, હરિ, અગ્નિ અને ઈશ્વર છો. તમે જ ઇન્દ્ર, મૃત્યુ અને અનિલ; સર્વજ્ઞ ચેતના; ધાતા અને આદિત્ય—અਨੇક રૂપે પ્રગટ થનાર એ એક જ છો।
Verse 35
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् / त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषोत्तमो ऽसि
તમે અક્ષર, પરમ અને જાણવાપાત્ર છો; તમે જ આ સમગ્ર વિશ્વનું પરમ આશ્રય અને અંતિમ નિધાન છો. તમે અવ્યય, શાશ્વત ધર્મના રક્ષક છો; તમે સનાતન—નિશ્ચયે તમે પુરુષોત્તમ છો.
Verse 36
त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव रुद्रो भगवानधीशः / त्वं विश्वनाभिः प्रकृतिः प्रतिष्ठा सर्वेश्वरस्त्वं परमेश्वरो ऽसि
તમે જ વિષ્ણુ છો, તમે જ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા છો; તમે જ રુદ્ર—ભગવાન, અધીશ્વર છો. તમે વિશ્વનાભિ, પ્રકૃતિની પ્રતિષ્ઠા અને આધાર છો; તમે સર્વેશ્વર—નિશ્ચયે તમે પરમેશ્વર છો.
Verse 37
त्वामेकमाहुः पुरुषं पुराण- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् / चिन्मात्रमव्यक्तमचिन्त्यरूपं खं ब्रह्म शून्यं प्रकृतिं निर्गुणं च
તમને જ એકમાત્ર પુરાણ પુરુષ કહેવામાં આવે છે—સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી, અજ્ઞાનના તમસથી પરે. તમે ચિન્માત્ર છો; અવ્યક્ત, અચિંત્યરૂપ. તમને ‘ખં/આકાશ’, ‘બ્રહ્મ’, ‘શૂન્ય’, ‘પ્રકૃતિ’ અને ‘નિર્ગુણ’ પણ કહે છે.
Verse 38
यदन्तरा सर्वमिदं विभाति यदव्ययं निर्मलमेकरूपम् / किमप्यचिन्त्यं तव रूपमेतत् तदन्तरा यत्प्रतिभाति तत्त्वम्
જેનાં અંતરમાં આ સર્વ જગત પ્રકાશિત થાય છે—જે અવ્યય, નિર્મળ અને એકરૂપ છે—એ જ તમારું સ્વરૂપ છે, ખરેખર અચિંત્ય. તેના સિવાય કોઈ તત્ત્વ સત્યરૂપે પ્રકાશિત થતું નથી.
Verse 39
योगेश्वरं रुद्रमनन्तशक्तिं परायणं ब्रह्मतनुं पवित्रम् / नमाम सर्वे शरणार्थिनस्त्वां प्रसीद भूताधिपते महेश
અમે યોગેશ્વર રુદ્રને—અનંત શક્તિવાળા, પરમ શરણ, બ્રહ્મ-તનુ અને પવિત્ર—નમસ્કાર કરીએ છીએ. અમે બધા શરણાર્થી બની તમને પ્રણામ કરીએ છીએ; પ્રસન્ન થાઓ, હે મહેશ, ભૂતાધિપતિ.
Verse 40
त्वत्पादपद्मस्मरणादशेष- संसारबीजं विलयं प्रयाति / मनो नियम्य प्रणिधाय कायं प्रसादयामो वयमेकमीशम्
તમારા કમળચરણના સ્મરણથી સંસારબંધનનું સર્વ બીજ લય પામે છે. મનને નિયંત્રિત કરી અને દેહને સ્થિર રાખી, ભક્તિ-એકાગ્રતાથી અમે એકમાત્ર ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરીએ છીએ.
Verse 41
नमो भवायास्तु भवोद्भवाय कालाय सर्वाय हराय तुभ्यम् / नमो ऽस्तु रुद्राय कपर्दिने ते नमो ऽग्नये देव नमः शिवाय
ભવરૂપે તમને નમસ્કાર; સર્વ ભૂતોના ઉદ્ભવકારણને નમસ્કાર; કાળરૂપ, સર્વરૂપ અને હરરૂપ તમને નમસ્કાર. હે કપર્દી રુદ્ર, તમને નમસ્કાર; હે દેવ અગ્નિ, નમસ્કાર—પુનઃપુનઃ શિવને નમસ્કાર.
Verse 42
ततः स भगवान् देवः कपर्दी वृषवाहनः / संहृत्य परमं रूपं प्रकृतिस्थो ऽभवद् भवः
પછી તે ભગવાન દેવ—કપર્દી, વૃષવાહન—પોતાનું પરમ રૂપ સંહરીને પ્રકૃતિમાં સ્થિત થયા; અને ભવ (શિવ) પોતાના સ્વાભાવિક, અંતર્વ્યાપી સ્વરૂપે સ્થિર રહ્યા.
Verse 43
ते भवं भूतभव्येशं पूर्ववत् समवस्थितम् / दृष्ट्वा नारायणं देवं विस्मिता वाक्यमब्रुवन्
ભૂત-ભવ્યના ઈશ ભવને પૂર્વવત્ સ્થિત જોઈ, નારાયણ દેવને ભવરૂપે દર્શન કરીને તેઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ આ વચન બોલ્યા.
Verse 44
भगवन् भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन / दृष्ट्वा ते परमं रूपं निर्वृताः स्म सनातन
હે ભગવન! ભૂત-ભવ્યના ઈશ, જેમનું શાસન ગાય અને વૃષના ચિહ્નથી અંકિત છે—હે સનાતન! તમારું પરમ રૂપ જોઈને અમે સંપૂર્ણ તૃપ્ત અને પરિપૂર્ણ થયા છીએ.
Verse 45
भवत्प्रसादादमले परस्मिन् परमेश्वरे / अस्माकं जायते भक्तिस्त्वय्येवाव्यभिचारिणी
તમારા પ્રસાદથી, હે નિર્મળ પરમેશ્વર, અમામાં માત્ર તમારામાં જ અચલ, અવ્યભિચારિણી ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 46
इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं तव शङ्कर / भूयो ऽपि तव यन्नित्यं याथात्म्यं परमेष्ठिनः
હવે અમે તમારું માહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, હે શંકર; અને ફરી તમારું નિત્ય યથાર્થ સ્વરૂપ—પરમેષ્ઠિનનું તત્ત્વ—જાણવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 47
स तेषां वाक्यमाकर्ण्य योगिनां योगसिद्धिदः / प्राहः गम्भीरया वाचा समालोक्य च माधवम्
તે યોગીઓના વચન સાંભળી, યોગસિદ્ધિ આપનાર પ્રભુએ ગંભીર વાણીથી કહ્યું; અને સૌએ માધવ તરફ નજર કરી।
It frames true yogins as wakeful, breath-mastering, tranquil, and devoted; through inner concentration and remembrance of the Lord’s lotus-feet, ignorance-born fear and the seed of bondage are dissolved, culminating in realization of the self-luminous Brahman as the inner Self.
The sages praise the Lord as pure Consciousness abiding in the heart-cave as the inner Self (antaryāmin); realization is described as entering into the Supreme, indicating a Vedāntic identity/grounding of the self in Brahman while retaining devotional surrender as the means of purification and approach.