Adhyaya 6
Īśvara-gītā: Antaryāmin, Kāla, and the Divine Ordinance Governing Creation, Preservation, and Pralaya
ઉત્તરભાગની ઈશ્વરગીતામાં ઈશ્વર સમવેત ઋષિઓને કહે છે કે વેદપ્રસિદ્ધ પરમેશ્વર જ જગતોના એકમાત્ર સર્જક, પાલક અને સંહારક છે. તેમનું પ્રગટ વૈભવ માયાથી કરાયેલું દૃષ્ટાંતરૂપ દર્શન છે; પરંતુ તત્ત્વતઃ તેઓ સર્વ જીવોમાં મધ્યસ્થ ‘અંતર્યામી’ રૂપે સ્થિત છે, પદાર્થની જેમ પ્રસરી ગયેલા નથી. તેમની ક્રિયાશક્તિ સર્વ કર્મોને પ્રવર્તાવે છે; કાળ પણ તેમનો જ કાર્યરૂપ છે, કલાઓ દ્વારા વિશ્વને ગતિ આપે છે. માયા પ્રવર્તતાં પ્રધાન-પુરુષ સંયોગથી મહત્ વગેરે તત્ત્વો પ્રગટે છે; ત્યાંથી હિરણ્યગર્ભ અને બ્રહ્માનું સર્જનકાર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. નારાયણ પાલન કરે છે અને રુદ્ર સંહાર કરે છે—આ બધું દિવ્ય આજ્ઞાથી, તેથી વૈષ્ણવ-શૈવ સમન્વય સ્થાપિત થાય છે. દેવો, મનુઓ, કાળવિભાગો, લોકો અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડ બધું તેમની વ્યવસ્થામાં છે; સર્વ તેમની શક્તિ છે, અને મહેશાધીન મુક્તિદાયક જ્ઞાન જીવને સંસારબંધનથી મુક્ત કરે છે—આગલો અધ્યાય આ જ્ઞાનની સાધના-ધ્યાનની દિશા સૂચવે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) पञ्चमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यथावत् परमेष्ठिनः / वक्ष्यामीशस्य माहात्म्यं यत्तद्वेदविदो विदुः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં (ઈશ્વરગીતામાં) પાંચમો અધ્યાય. ઈશ્વરે કહ્યું—હે ઋષિઓ, તમે સૌ યથાવત્ સાંભળો; હું ઈશનું માહાત્મ્ય કહું છું, જે વેદવિદો જાણે છે।
Verse 2
सर्वलोकैकनिर्माता सर्वलोकैकरक्षिता / सर्वलोकैकसंहर्ता सर्वात्माहं सनातनः
હું જ સર્વ લોકનો એકમાત્ર નિર્માતા, એકમાત્ર રક્ષક અને એકમાત્ર સંહારક છું; હું સનાતન સર્વાત્મા પરમાત્મા છું।
Verse 3
सर्वेषामेव वस्तूनामन्तर्यामी पिता ह्यहम् / मध्ये चान्तः स्थितं सर्वं नाहं सर्वत्र संस्थितः
હું જ સર્વ જીવ-વસ્તુઓનો અંતર્યામી અને પિતા છું. આ સર્વ મારા અંદર, મધ્યમાં અને અંતઃસ્થિત છે; પરંતુ હું જડ પદાર્થની જેમ સર્વત્ર માત્ર વિખરાયેલો નથી।
Verse 4
भवद्भिरद्भुतं दृष्टं यत्स्वरूपं तु मामकम् / ममैषा ह्युपमा विप्रा मायया दर्शिता मया
હે વિપ્રો! તમે જે મારું અદ્ભુત સ્વરૂપ જોયું, તે મારા સ્વભાવનું માત્ર ઉપમાન છે; મારી જ માયાથી મેં તમને તે દર્શાવ્યું છે।
Verse 5
सर्वेषामेव भावानामन्तरा समवस्थितः / प्रेरयामि जगत् कृत्स्नं क्रियाशाक्तिरियं मम
હું સર્વ ભાવો અને સર્વ જીવોના અંતરમાં સમવસ્થિત છું. હું જ સમગ્ર જગતને ક્રિયામાં પ્રેરું છું—આ મારી ક્રિયા-શક્તિ છે।
Verse 6
ययेदं चेष्टते विश्वं तत्स्वभावानुवर्ति च / सो ऽहं कालो जगत् कृत्स्नं प्रेरयामि कलात्मकम्
જેના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ ચેષ્ટા કરે છે અને પોતાના સ્વભાવને અનુસરે છે, તે હું જ છું—કાળ. કલાત્મક એવા સમગ્ર જગતને હું પ્રેરું છું।
Verse 7
एकांशेन जगत् कृत्स्नं करोमि मुनिपुङ्गवाः / संहराम्येकरूपेण द्विधावस्था ममैव तु
હે મુનિશ્રેષ્ઠો! મારા એક અંશથી જ હું આ સમગ્ર જગતને પ્રગટ કરું છું; અને મારા એક (અખંડ) સ્વરૂપથી જ તેને સંહરું છું. તેથી મારી અવસ્થા દ્વિવિધ—સૃષ્ટિ અને સંહાર।
Verse 8
आदिमध्यान्तनिर्मुक्तो मायातत्त्वप्रवर्तकः / क्षोभयामि च सर्गादौ प्रधानपुरुषावुभौ
હું આદિ-મધ્ય-અંતથી રહિત છું; હું માયા-તત્ત્વને પ્રવર્તિત કરું છું, અને સૃષ્ટિના આરંભે પ્રધાન તથા પુરુષ—બન્નેને ક્ષોભિત કરું છું।
Verse 9
ताभ्यां संजायते विश्वं संयुक्ताभ्यां परस्परम् / महदादिक्रमेणैव मम तेजो विजृम्भते
તે બંને પરસ્પર સંયુક્ત થતાં આ સમગ્ર વિશ્વ ઉત્પન્ન થાય છે; અને મહત્ વગેરે તત્ત્વોના ક્રમમાં મારું દિવ્ય તેજ વિસ્તરે છે।
Verse 10
यो हि सर्वजगत्साक्षी कालचक्रप्रवर्तकः / हिरण्यगर्भो मार्तण्डः सो ऽपि मद्देहसंभवः
જે સર્વ જગતનો સાક્ષી અને કાળચક્રનો પ્રવર્તક છે—હિરણ્યગર્ભ અને માર્તંડ (સૂર્ય) પણ—તે પણ મારા દેહમાંથી જ ઉત્પન્ન છે।
Verse 11
तस्मै दिव्यं स्वमैश्वर्यं ज्ञानयोगं सनातनम् / दत्तवानात्मजान् वेदान् कल्पादौ चतुरो द्विजाः
તેને તેણે પોતાનું દિવ્ય ઐશ્વર્ય અને સનાતન જ્ઞાનયોગ આપ્યો; અને કલ્પના આરંભે આત્મજ ચાર વેદ ચાર દ્વિજ ઋષિઓને અર્પણ કર્યા।
Verse 12
स मन्नियोगतो देवो ब्रह्मा मद्भावभावितः / दिव्यं तन्मामकैश्वर्यं सर्वदा वहति स्वयम्
એ દેવ બ્રહ્મા મારા નિયોગથી, મારા ભાવથી ભાવિત થઈ, મારું જ તે દિવ્ય ઐશ્વર્ય સદા સ્વયં વહન કરે છે।
Verse 13
स सर्वलोकनिर्माता मन्नियोगेन सर्ववित् / भूत्वा चतुर्मुखः सर्गं सृजत्येवात्मसंभवः
મારા નિયોગથી સર્વજ્ઞ સ્વયંભૂ જ સર્વ લોકનો નિર્માતા બને છે; ચતુર્મુખ રૂપ ધારણ કરીને તે નિશ્ચયે સૃષ્ટિ રચે છે।
Verse 14
यो ऽपि नारायणो ऽनन्तो लोकानां प्रभवाव्ययः / ममैव परमा मूर्तिः करोति परिपालनम्
અનંત નારાયણ, લોકોના અવ્યય કારણ—તે મારી જ પરમ મૂર્તિ છે; તે જ સૃષ્ટિનું પરિપાલન કરે છે।
Verse 15
यो ऽन्तकः सर्वभूतानां रुद्रः कालात्मकः प्रभुः / मदाज्ञयासौ सततं संहरिष्यति मे तनुः
સર્વભૂતોના અંતક, કાળસ્વરૂપ પ્રભુ રુદ્ર—મારી આજ્ઞાથી સતત મારી જ તનુનું સંહાર કરશે।
Verse 16
हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि / पाकं च कुरुते वह्निः सो ऽपि मच्छक्तिचोदितः
અગ્નિ દેવો માટે હવ્ય વહન કરે છે અને પિતૃઓ માટે કાવ્ય પણ પહોંચાડે છે; તે પકાવવાનું કાર્ય પણ કરે છે—પણ એ અગ્નિ પણ મારી શક્તિથી જ પ્રેરિત છે।
Verse 17
भुक्तमाहारजातं च पचते तदहर्निशम् / वैश्वानरो ऽग्निर्भगवानीश्वरस्य नियोगतः
ભુક્ત આહારને દિવસ-રાત પચાવનાર ભગવાન વૈશ્વાનર અગ્નિ, ઈશ્વરના નિયોગથી જ કાર્ય કરે છે।
Verse 18
यो ऽपि सर्वाम्भसां योनिर्वरुणो देवपुङ्गवः / सो ऽपि संजीवयेत् कृत्स्नमीशस्यैव नियोगतः
સમસ્ત જળોના મૂળ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ વરુણ પણ માત્ર પરમેશ્વર ઈશના આદેશથી જ સમગ્ર જગતને પુનર્જીવિત કરી શકે છે।
Verse 19
यो ऽन्तस्तिष्ठति भूतानां बहिर्देवः प्रभञ्जनः / मदाज्ञयासौ भूतानां शरीराणि बिभर्ति हि
જે સર્વ ભૂતોના અંતરમાં સ્થિત છે અને બહાર દેવ પ્રભંજન (વાયુ) રૂપે ગતિ કરે છે, તે મારી આજ્ઞાથી જ પ્રાણીઓના શરીરોને ધારણ કરે છે।
Verse 20
यो ऽपि संजीवनो नॄणां देवानाममृताकरः / सोमः स मन्नियोगेन चोदितः किल वर्तते
માનવોને સજીવ કરનાર અને દેવો માટે અમૃતનો ભંડાર એવા સોમ પણ, કહેવાય છે, મારી નિયોગ-વિધિથી પ્રેરિત થઈને જ વર્તે છે।
Verse 21
यः स्वभासा जगत् कृत्स्नं प्रकाशयति सर्वदा / सूर्यो वृष्टिं वितनुते शास्त्रेणैव स्वयंभुवः
જે પોતાની સ્વજ્યોતિથી સદા સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે, તે જ સૂર્યરૂપે વર્ષાને વિસ્તારે છે; અને સ્વયંભૂ પ્રભુ શાસ્ત્રના અધિકારથી જ સર્વનું વિધાન કરે છે।
Verse 22
यो ऽप्यशेषजगच्छास्ता शक्रः सर्वामरेश्वरः / यज्वनां फलदो देवो वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
સમગ્ર જગતનો શાસક અને સર્વ અમરોનો ઈશ્વર શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ—યજ્ઞ કરનારને ફળ આપનાર દેવ—મારી આજ્ઞાથી જ વર્તે છે।
Verse 23
यः प्रशास्ता ह्यसाधूनां वर्तते नियमादिह / यमो वैवस्वतो देवो देवदेवनियोगतः
જે આ લોકમાં અસાધુઓને દંડ આપે અને વિધિ-નિયમથી સંયમ સ્થાપે છે, તે દેવોના દેવની નિયુક્તિથી વૈવસ્વત યમદેવ છે.
Verse 24
यो ऽपि सर्वधनाध्यक्षो धनानां संप्रदायकः / सो ऽपीश्वरनियोगेन कुबेरो वर्तते सदा
જે સર્વ ધનનો અધ્યક્ષ અને ધન આપનાર છે—એ કૂબેર પણ સદા માત્ર ઈશ્વરના નિયોગથી જ કાર્ય કરે છે.
Verse 25
यः सर्वरक्षसां नाथस्तामसानां फलप्रदः / मन्नियोगादसौ देवो वर्तते निरृतिः सदा
જે સર્વ રાક્ષસોનો નાથ અને તામસિકોને ફળ આપનાર છે—એ દેવ નિરૃતિ પણ મારી નિયુક્તિથી સદા કાર્ય કરે છે.
Verse 26
वेतालगणभूतानां स्वामी भोगफलप्रदः / ईशानः किल भक्तानां सो ऽपि तिष्ठन्ममाज्ञया
વેતાલ, ગણ અને ભૂતોના સમૂહોનો સ્વામી, ભોગફળ આપનાર—ભક્તો માટે તે ઈશાન છે; છતાં તે મારી આજ્ઞાથી જ સ્થિર રહે છે.
Verse 27
यो वामदेवो ऽङ्गिरसः शिष्यो रुद्रगणाग्रणीः / रक्षको योगिनां नित्यं वर्तते ऽसौ मदाज्ञया
અંગિરાના શિષ્ય અને રુદ્રગણોમાં અગ્રણી એવા વામદેવ—યોગીઓના નિત્ય રક્ષક—તે પણ મારી આજ્ઞા મુજબ જ વર્તે છે.
Verse 28
यश्च सर्वजगत्पूज्यो वर्तते विघ्नकारकः / विनायको धर्मनेता सो ऽपि मद्वचनात् किल
જે સર્વ જગત દ્વારા પૂજ્ય હોવા છતાં વિઘ્નકારક રૂપે વર્તે છે—ધર્મનેતા વિનાયક પણ નિશ્ચયે મારા વચનથી જ પ્રવર્તે છે।
Verse 29
यो ऽपि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो देवसेनापतिः प्रभुः / स्कन्दो ऽसौ वर्तते नित्यं स्वयंभूर्विधिचोदितः
બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવસેનાપતિ પ્રભુ—એ જ સ્કંદ નિત્ય વર્તે છે; સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ દિવ્યવિધિ અનુસાર નિમણૂક કરી પ્રેરિત કર્યો છે।
Verse 30
ये च प्रजानां पतयो मरीच्याद्या महर्षयः / सृजन्ति विविधं लोकं परस्यैव नियोगतः
અને પ્રજાના અધિપતિ મરીચિ આદિ મહર્ષિઓ—તે પરમેશ્વરના નિયોગથી જ વિવિધ લોકોની સૃષ્ટિ કરે છે।
Verse 31
या च श्रीः सर्वभूतानां ददाति विपुलां श्रियम् / पत्नी नारायणस्यासौ वर्तते मदनुग्रहात्
જે શ્રી (લક્ષ્મી) સર્વ ભૂતોને વિશાળ સમૃદ્ધિ આપે છે—એ જ નારાયણની પત્ની મારા અનુગ્રહથી જ સ્થિત છે।
Verse 32
वाचं ददाति विपुलां या च देवी सरस्वती / सापीश्वरनियोगेन चोदिता संप्रवर्तते
વિશાળ વાણી આપનાર દેવી સરસ્વતી—તેઓ પણ ઈશ્વરના નિયોગથી પ્રેરિત થઈ કાર્યમાં પ્રવર્તે છે।
Verse 33
याशेषपुरुषान् घोरान्नरकात् तारयिष्यति / सावित्री संस्मृता देवी देवाज्ञानुविधायिनी
જે દેવી સર્વ પ્રાણીઓને—even અતિ ઘોર હોય તોય—નરકમાંથી તારશે; તે સાવિત્રી દેવી સ્મરણ થતાં દેવોના આદેશ અનુસાર કાર્ય કરે છે।
Verse 34
पार्वती परमा देवी ब्रह्मविद्याप्रदायिनी / यापि ध्याता विशेषेण सापि मद्वचनानुगा
પાર્વતી પરમા દેવી છે, બ્રહ્મવિદ્યા આપનારિ. તેણીનું વિશેષ રીતે ધ્યાન કરાય તોય, તે પણ મારા વચન અનુસાર જ ચાલે છે।
Verse 35
यो ऽनन्तमहिमानन्तः शेषो ऽशेषामरप्रभुः / दधाति शिरसा लोकं सो ऽपि देवनियोगतः
અનંત મહિમાવાળા અનંત શેષ—સમસ્ત દેવોના પ્રભુ—મસ્તક પર લોકોને ધારણ કરે છે; તે પણ દૈવી નિયોગથી જ કરે છે।
Verse 36
यो ऽग्निः संवर्तको नित्यं वडवारूपसंस्थितः / पिबत्यखिलमम्भोधिमीश्वरस्य नियोगतः
જે અગ્નિ સદા સંવર્તક છે, વડવા-રૂપે સ્થિત રહી આખા સમુદ્રને પી જાય છે—તે પણ ઈશ્વરના નિયોગથી જ।
Verse 37
ये चतुर्दश लोके ऽस्मिन् मनवः प्रथितौजसः / पालयन्ति प्रजाः सर्वास्ते ऽपि तस्य नियोगतः
આ લોકમાં પ્રસિદ્ધ તેજસ્વી ચૌદ મનુઓ સર્વ પ્રજાનું પાલન કરે છે; તેઓ પણ તેની જ નિયુક્તિથી એવું કરે છે।
Verse 38
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च तथाश्विनौ / अन्याश्च देवताः सर्वा मच्छास्त्रेणैव धिष्ठिताः
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, મરુતો તથા અશ્વિનો—અને અન્ય સર્વ દેવતાઓ પણ—મારા શાસ્ત્ર-આદેશથી જ સ્થાપિત અને નિયંત્રિત છે।
Verse 39
गन्धर्वा गरुडा ऋक्षाः सिद्धाः साध्याश्चचारणाः / यक्षरक्षः पिशाचाश्च स्थिताः शास्त्रे स्वयंभुवः
ગંધર્વો, ગરુડો, ઋક્ષો, સિદ્ધો, સાધ્યો અને ચારણો; તેમજ યક્ષ, રાક્ષસ અને પિશાચ—આ બધાં સ્વયંભૂના શાસ્ત્ર-વિધાન મુજબ પોતાના સ્થાને સ્થિત છે।
Verse 40
कलाकाष्ठानिमेषाश्च मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / ऋतवः पक्षमासाश्च स्थिताः शास्त्रे प्रजापतेः
કલા, કાષ્ઠા, નિમેષ, મુહૂર્ત, દિવસ અને રાત્રિ; તેમજ ઋતુ, પક્ષ અને માસ—આ બધાં પ્રજાપતિના શાસ્ત્ર-વિધાનમાં સ્થાપિત છે।
Verse 41
युगमन्वन्तराण्येव मम तिष्ठन्ति शासने / पराश्चैव परार्धाश्च कालभेदास्तथा परे
યુગો અને મન્વંતરો મારા શાસનમાં જ સ્થિત છે; તેમજ પરા અને પરાર્ધ વગેરે, અને કાળના અન્ય સર્વ ભેદ પણ તે જ નિયમ અનુસાર છે।
Verse 42
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च / नियोगादेव वर्तन्ते देवस्य परमात्मनः
ચાર પ્રકારનાં સર્વ ભૂતો—સ્થાવર અને ચર—પરમાત્મા દેવના નિયોગથી જ પોતાના માર્ગે પ્રવર્તે અને સ્થિર રહે છે।
Verse 43
पातालानि च सर्वाणि भुवनानि च शासनात् / ब्रह्माण्डानि च वर्तन्ते सर्वाण्येव स्वयंभुवः
સ્વયંભૂના વિધાનથી સર્વ પાતાળ, સર્વ ભુવન અને સર્વ બ્રહ્માંડ નિયમબદ્ધ રીતે સતત પ્રવર્તે છે।
Verse 44
अतीतान्यप्यसंख्यानि ब्रह्माण्डानि ममाज्ञया / प्रवृत्तानि पदार्थौघैः सहितानि समन्ततः
મારી આજ્ઞાથી અસંખ્ય બ્રહ્માંડ—અતીત યુગોના પણ—પ્રગટ થયા છે; અને તે સર્વ દિશામાં સર્જિત પદાર્થોના પ્રવાહોથી પરિપૂર્ણ છે।
Verse 45
ब्रह्माण्डानि भविष्यन्ति सह वस्तुभिरात्मगैः / वहिष्यन्ति सदैवाज्ञां परस्य परमात्मनः
બ્રહ્માંડ પોતાના આંતરિક તત્ત્વો સહિત ઉત્પન્ન થશે; અને તે પરમ પરમાત્માની આજ્ઞાને સદૈવ ધારણ કરીને પાલન કરશે।
Verse 46
भूमिरापो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / भूतादिरादिप्रकृतिर्नियोगे मम वर्तते
પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન અને બુદ્ધિ—અને ભૂતોના આદિસ્રોત આદિપ્રકૃતિ—આ બધું મારી નિયોગમાં વર્તે છે।
Verse 47
याशेषजगतां योनिर्मोहिनी सर्वदेहिनाम् / माया विवर्तते नित्यं सापीश्वरनियोगतः
જે માયા સમગ્ર જગતની યોનિ છે અને સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરનારી છે, તે નિત્ય વિવર્તે છે; પરંતુ તે પણ ઈશ્વરના નિયોગથી જ।
Verse 48
यो वै देहभृतां देवः पुरुषः पठ्यते परः / आत्मासौ वर्तते नित्यमीश्वरस्य नियोगतः
જે સર્વ દેહધારીઓમાં દેવરૂપ પરમ પુરુષ તરીકે ગવાય છે, એ જ આત્મા ઈશ્વરના નિયોગથી નિત્ય વર્તે છે।
Verse 49
विधूय मोहकलिलं यया पश्यति तत् पदम् / सापि विद्या महेशस्य नियोगवशवर्तिनी
જે વિદ્યાથી મોહના કાદવને ઝાડી તે પરમ પદનું દર્શન થાય, એ મુક્તિદાયિની વિદ્યા પણ મહેશના નિયોગાધીન છે।
Verse 50
बहुनात्र किमुक्तेन मम शक्त्यात्मकं जगत् / मयैव प्रेर्यते कृत्स्नं मय्येव प्रलयं व्रजेत्
અહીં બહુ કહેવાનું શું? આ સમગ્ર જગત મારી શક્તિ-સ્વરૂપ છે; મારે જ પ્રેરિત થઈ સર્વ ચાલે છે અને પ્રલયે મારે જ લય પામે છે।
Verse 51
अहं हि भगवानीशः स्वयं ज्योतिः सनातनः / परमात्मा परं ब्रह्म मत्तो ह्यन्यन्न विद्यते
હું જ ભગવાન ઈશ છું, હું જ સનાતન સ્વયં-જ્યોતિ છું; હું પરમાત્મા, પરબ્રહ્મ છું—મારા સિવાય બીજું કશું નથી।
Verse 52
इत्येतत् परमं ज्ञानं युष्माकं कथितं मया / ज्ञात्वा विमुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात्
આ રીતે આ પરમ જ્ઞાન મેં તમને કહ્યું; તેને જાણીને જીવ જન્મ-સંસારના બંધનથી મુક્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
Kāla is presented as the Lord Himself in an operative mode: the power by which the universe moves, acts according to svabhāva, and cycles through manifestation and reabsorption—governing kalā-s, yugas, and manvantaras under divine ordinance.
The Supreme is declared the inner Self (antaryāmin) of all beings; the cosmos is His Śakti and functions by His command. Liberation occurs when delusion is removed and the Supreme Abode is known through the liberating knowledge said to stand under Maheśa’s governance—implying a Vedāntic identity of the Self with the Supreme, expressed in devotional-theistic language.
It portrays Nārāyaṇa (Ananta) as the Lord’s supreme manifestation responsible for protection, while Rudra—whose nature is Time—performs dissolution by the same Lord’s command; Brahmā creates under commission. This integrates sectarian functions into a single supreme sovereignty.