Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) तृतीयो ऽध्यायः ईश्वर उवाच वक्ष्ये समाहिता यूयं शृणुध्वं ब्रह्मवादिनः / माहात्म्यं देवदेवस्य येनेदं संप्रवर्तते

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં, ઈશ્વરગીતામાં તૃતીય અધ્યાય. ઈશ્વર બોલ્યા—હે બ્રહ્મવાદીઓ, તમે સમાહિત થઈ સાંભળો; જેના દ્વારા આ ઉપદેશ/ધર્મપ્રવાહ પ્રવર્તે છે તે દેવદેવનું માહાત્મ્ય હું કહું છું.

Verse 2

नाहं तपोभिर्विविधैर्न दानेन न चेज्यया / शक्यो हि पुरुषैर्ज्ञातुमृते भक्तिमनुत्तमाम्

વિવિધ તપ, દાન કે યજ્ઞપૂજા દ્વારા મનુષ્યો મને યથાર્થ રીતે જાણી શકતા નથી; અનुत્તમ ભક્તિ વિના મારું જ્ઞાન થતું નથી.

Verse 3

अहं हि सर्वभावानामन्तस्तिष्ठामि सर्वगः / मां सर्वसाक्षिणं लोको न जानाति मुनीश्वराः

હું સર્વવ્યાપી બની સર્વ ભાવોના અંતરમાં સ્થિત છું; છતાં લોક મને—સર્વસાક્ષીને—જાણતો નથી, હે મુનીશ્વરો।

Verse 4

यस्यान्तरा सर्वमिदं यो हि सर्वान्तरः परः / सो ऽहन्धाता विधाता च कालो ऽग्निर्विश्वतोमुखः

જેનાં અંતરમાં આ સર્વ જગત સ્થિત છે, જે સર્વનો પરમ અંતર્યામી છે—એ જ ધાતા અને વિધાતા છે; એ જ કાળ છે, એ જ વિશ્વતોમુખ અગ્નિ છે.

Verse 5

न मां पश्यन्ति मुनयः सर्वे ऽपि त्रिदिवौकसः / ब्रह्मा च मनवः शक्रो ये चान्ये प्रथितौजसः

મુનિઓ મને નથી જોતા; ત્રિદિવના સર્વ નિવાસીઓ પણ નહીં. બ્રહ્મા, મનુઓ, શક્ર (ઇન્દ્ર) તથા અન્ય પ્રસિદ્ધ તેજસ્વીઓ પણ મને જોઈ શકતા નથી.

Verse 6

गृणन्ति सततं वेदा मामेकं परमेश्वरम् / यजन्ति विविधैरग्निं ब्राह्मणा वैदिकैर्मखैः

વેદો સતત મને એકમાત્ર પરમેશ્વર તરીકે ગાય છે; અને બ્રાહ્મણો વૈદિક યજ્ઞો દ્વારા અગ્નિના વિવિધ રૂપોમાં મારી જ આરાધના કરે છે.

Verse 7

सर्वे लोका नमस्यन्ति ब्रह्मा लोकपितामहः / ध्यायन्ति योगिनो देवं भूताधिपतिमीश्वरम्

સર્વ લોકો તેમને નમન કરે છે; લોકપિતામહ બ્રહ્મા પણ પ્રણામ કરે છે. યોગીઓ તે દેવ—ઈશ્વર, ભૂતાધિપતિ—નું ધ્યાન કરે છે.

Verse 8

अहं हि सर्वहविषां भोक्ता चैव फलप्रदः / सर्वदेवतनुर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वसंस्थितः

હું જ સર્વ હવિષ્યોનો ભોક્તા અને ફળ આપનાર છું. સર્વ દેવતાઓનું તન બનીને હું સર્વાત્મા છું અને સર્વમાં સ્થિત છું.

Verse 9

मां पश्यन्तीह विद्वांशो धार्मिका वेदवादिनः / तेषां सन्निहितो नित्यं ये भक्त्या मामुपासते

અહીં ધર્મનિષ્ઠ, વેદવચનમાં સ્થિત વિદ્વાનો મને દર્શે છે. જે ભક્તિથી મારી ઉપાસના કરે છે, તેમના નજીક હું સદા સન્નિહિત રહું છું.

Verse 10

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या धार्मिका मामुपासते / तेषां ददामि तत् स्थानमानन्दं परमं पदम्

ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો મારી ઉપાસના કરે છે. તેમને હું તે ધામ આપું છું—આનંદનું પરમ પદ, સર્વોચ્ચ ગતિ.

Verse 11

अन्ये ऽपि ये विकर्मस्थाः शूद्राद्या नीचजातयः / भक्तिमन्तः प्रमुच्यन्ते कालेन मयि संगताः

અન્ય જે દુરાચારમાં સ્થિત છે—શૂદ્રાદિ નીચજાતિ પણ—જો ભક્તિમાન હોય, તો સમય જતાં મારી સાથે સંગતિ પામી મુક્ત થાય છે.

Verse 12

न मद्भक्ता विनश्यन्ति मद्भक्ता वीतकल्मषाः / आदावेतत् प्रतिज्ञातं न मे भक्तः प्रणश्यति

મારા ભક્તો નાશ પામતા નથી; મારા ભક્તો પાપમલથી રહિત થાય છે. આરંભથી જ આ મારી પ્રતિજ્ઞા ઘોષિત છે—‘મારો ભક્ત કદી વિનાશ પામતો નથી.’

Verse 13

यो वै निन्दति तं मूढो देवदेवं स निन्दति / यो हि तं पूजयेद् भक्त्या स पूजयति मां सदा

જે મોહમાં પડી તેને નિંદે છે, તે દેવોના દેવની જ નિંદા કરે છે. અને જે ભક્તિથી તેને પૂજે છે, તે સદા મારી જ પૂજા કરે છે.

Verse 14

पत्रं पुष्पं फलं तोयं मदाराधनकारणात् / यो मे ददाति नियतः स मे भक्तः प्रियो मतः

જે નિયમપૂર્વક ભક્તિથી, મારી આરાધના માટે, મને પાન, પુષ્પ, ફળ અથવા જળ અર્પે છે—તે મારો ભક્ત છે અને મને પ્રિય માનવામાં આવે છે.

Verse 15

अहं हि जगतामादौ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / विधाय दत्तवान् वेदानशेषानात्मनिः सृतान्

જગતોના આદિમાં મેં પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને સ્થાપિત કર્યો અને મારા અંતરમાંથી પ્રગટ થયેલા સર્વ વેદો તેને અર્પણ કર્યા.

Verse 16

अहमेव हि सर्वेषां योगिनां गुरुरव्ययः / धार्मिकाणां च गोप्ताहं निहन्ता वेदविद्विषाम्

હું જ સર્વ યોગીઓનો અવિનાશી ગુરુ છું; હું ધર્માત્માઓનો રક્ષક અને વેદદ્વેષીઓનો સંહારક છું.

Verse 17

अहं वै सर्वसंसारान्मोचको योगिनामिह / संसारहेतुरेवाहं सर्वसंसारवर्जितः

અહીં યોગીઓને સર્વ સંસારબંધનમાંથી મુક્ત કરનાર હું જ છું. અને સંસારનું કારણ પણ હું જ કહેવાય છું—તથાપિ હું સર્વ સંસારથી સર્વથા અલિપ્ત છું.

Verse 18

अहमेव हि संहर्ता स्त्रष्टाहं परिपालकः / मायावी मामीका शक्तिर्माया लोकविमोहिनी

હું જ સંહારક, હું જ સ્રષ્ટા અને હું જ પરિપાલક છું. અદ્ભુત સામર્થ્યથી યુક્ત મારી જ શક્તિ ‘માયા’ છે, જે લોકોને મોહીત કરે છે.

Verse 19

ममैव च परा शक्तिर्या सा विद्येति गीयते / नाशयामि तया मायां योगिनां हृदि संस्थितः

મારી જ તે પરા શક્તિ ‘વિદ્યા’ તરીકે ગવાય છે. યોગીઓના હૃદયમાં નિવાસ કરીને, એ જ શક્તિથી હું માયાનો નાશ કરું છું.

Verse 20

अहं हि सर्वशक्तीनां प्रवर्तकनिवर्तकः / आधारभूतः सर्वासां निधानममृतस्य च

હું જ સર્વ શક્તિઓને પ્રવર્તાવનાર અને ફરી નિવર્તાવનાર છું. હું બધાનો આધાર છું અને અમૃતનો નిధિ પણ હું જ છું.

Verse 21

एका सर्वान्तरा शक्तिः करोति विविधं जगत् / आस्थाय ब्रह्माणो रूपं मन्मयी मदधिष्ठिता

એક જ સર્વાંતર શક્તિ આ વિવિધ જગત રચે છે. બ્રહ્માનું રૂપ ધારણ કરીને, મારી જ મયી અને મારામાં અધિષ્ઠિત રહી, તે મારા અધિપત્ય હેઠળ કાર્ય કરે છે.

Verse 22

अन्या च शक्तिर्विपुला संस्थापयति मे जगत् / भूत्वा नारायणो ऽनन्तो जगन्नाथो जगन्मयः

મારી બીજી એક વિશાળ શક્તિ આ જગતને સ્થિર કરીને સ્થાપે છે. તે અનંત નારાયણ બની, જગન્નાથ બની, જગતમાં વ્યાપીને જગતનું તત્ત્વ બને છે.

Verse 23

तृतीया महती शक्तिर्निहन्ति सकलं जगत् / तामसी मे समाख्याता कालाख्या रुद्ररूपिणी

ત્રીજી મહાશક્તિ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરે છે. તે મારી તામસી શક્તિ તરીકે ઘોષિત છે—‘કાળ’ નામે પ્રસિદ્ધ, રુદ્રરૂપ ધારણ કરનારી.

Verse 24

ध्यानेन मां प्रपश्यन्ति केचिज्ज्ञानेन चापरे / अपरे भक्तियोगेन कर्मयोगेन चापरे

કેટલાંક ધ્યાનથી મને દર્શે છે, અને કેટલાંક વિવેક-જ્ઞાનથી. અન્ય ભક્તિયોગથી, અને અન્ય કર્મયોગથી મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

सर्वेषामेव भक्तानामिष्टः प्रियतरो मम / यो हि ज्ञानेन मां नित्यमाराधयति नान्यथा

મારા સર્વ ભક્તોમાં મને સર્વाधिक પ્રિય તે છે, જે સત્ય જ્ઞાનથી નિત્ય મારી આરાધના કરે છે—અડગપણે, અન્યથા નહીં.

Verse 26

अन्ये च ये त्रयो भक्ता मदाराधनकाङ्क्षिणः / ते ऽपि मां प्राप्नुवन्त्येव नावर्तन्ते च वै पुनः

અને મારી આરાધના કરવાની ઇચ્છા ધરાવતા તે અન્ય ત્રણ પ્રકારના ભક્તો પણ નિશ્ચયે મને પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ ફરી પાછા ફરતા નથી.

Verse 27

मया ततमिदं कृत्सनं प्रधानपुरुषात्मकम् / मय्येव संस्थितं विश्वं मया संप्रेर्यते जगत्

પ્રધાન અને પુરુષ-સ્વરૂપ આ સમગ્ર જગત મારાથી વ્યાપ્ત છે. વિશ્વ મારામાં જ સ્થિત છે, અને મારાથી જ જગત પ્રવૃત્ત થાય છે.

Verse 28

नाहं प्रेरयिता विप्राः परमं योगमाश्रितः / प्रेरयामि जगत्कृत्स्नमेतद्यो वेद सो ऽमृतः

હે વિપ્રો, પરમ યોગમાં સ્થિત હું કોઈથી પ્રેરિત કર્તા નથી; પરંતુ હું જ આ સમગ્ર જગતને પ્રવૃત્ત કરું છું. જે આને યથાર્થ જાણે છે તે અમૃત બને છે.

Verse 29

पश्याम्यशेषमेवेदं वर्तमानं स्वभावतः / करोति कालो भगवान् महायोगेश्वरः स्वयम्

હું આ સમગ્ર જગતને સ્વભાવ મુજબ પ્રવર્તતું જોઉં છું; છતાં ભગવાન કાળ—સ્વયં મહાયોગેશ્વર—પોતાના સંકલ્પથી સર્વ કરાવે છે।

Verse 30

योगः संप्रोच्यते योगी माया शास्त्रेषु सूरिभिः / योगेश्वरो ऽसौ भगवान् महादेवो महान् प्रभुः

શાસ્ત્રોમાં ઋષિઓ કહે છે—યોગ જ તે યોગી છે, એ જ માયા-શક્તિ; એ જ ભગવાન યોગેશ્વર, મહાદેવ, મહાન પ્રભુ છે।

Verse 31

महत्त्वं सर्वतत्त्वानां परत्वात् परमेष्ठिनः / प्रोच्यते भगवान् ब्रह्मा महान् ब्रह्ममयो ऽमलः

પરમેષ્ઠિન પરમ તત્ત્વ હોવાથી સર્વ તત્ત્વોની મહત્તા કહેવાય છે; ભગવાન બ્રહ્મા ‘મહાન’ કહેવાય—બ્રહ્મમય અને નિર્મળ।

Verse 32

यो मामेवं विजानाति महायोगेश्वरेश्वरम् / सो ऽविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः

જે મને આ રીતે મહાયોગીઓના પણ ઈશ્વર રૂપે જાણે છે, તે નિર્વિકલ્પ યોગથી મારી સાથે યુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી।

Verse 33

सो ऽहं प्रेरयिता देवः परमानन्दमाश्रितः / नृत्यामि योगी सततं यस्तद् वेद स वेदवित्

હું જ તે દેવ—અંતઃપ્રેરક—પરમાનંદમાં સ્થિત; હું સદા યોગીની જેમ નૃત્ય કરું છું; જે આ જાણે, તે જ વેદવિત્ છે।

Verse 34

इति गुह्यतमं ज्ञानं सर्ववेदेषु निष्ठितम् / प्रसन्नचेतसे देयं धार्मिकायाहिताग्नये

આ રીતે સર્વ વેદોમાં પ્રતિષ્ઠિત આ પરમ ગુહ્ય જ્ઞાન, પ્રસન્નચિત્ત, ધર્મનિષ્ઠ અને આહિતાગ્નિ (વૈદિક અગ્નિઓનું પાલન કરનાર) એવા પુરુષને જ આપવું જોઈએ.