Adhyaya 27

Verse 2

निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद् वनमथापि वा / दृष्ट्वापत्यस्य चापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः

પત્નીને પુત્રોના આશ્રયે સોંપીને તે વનમાં જવો જોઈએ; અને જ્યારે દેહ જર્જર થઈ પોતાના સંતાનના સંતાનને જુએ, ત્યારે વાનપ્રસ્થ આશ્રમ તરફ વળવો જોઈએ.

Verse 3

शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने प्रशस्ते चोत्तरायणे / गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात् समाहितः

શુક્લપક્ષમાં, પૂર્વાહ્ને, શુભ મુહૂર્તે અને ઉત્તરાયણકાળે, અરણ્યમાં જઈ નિયમવંત બની સમાહિત ચિત્તથી તપ કરવું જોઈએ.

Verse 4

फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् / यताहारो भवेत् तेन पूजयेत् पितृदेवताः

શુદ્ધ કરેલાં ફળ અને મૂળ નિત્ય આહારરૂપે લેવું. જે સંયમિત આહાર હોય, એ જ પવિત્ર આહારથી પિતૃદેવતાઓનું પૂજન કરવું.

Verse 5

पूजयित्वातिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत् सुरान् / गृहादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान् समाहितः

દરરોજ અતિથિનું પૂજન કરીને, સ્નાન કરી દેવતાઓની વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી. પછી પોતાના ઘરેથી લાવેલું અન્ન, મન સમાધાન રાખીને, આઠ ગ્રાસ ભોજન કરવું.

Verse 6

जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् / स्वाध्यायं सर्वदा कुर्यान्नियच्छेद् वाचमन्यतः

તે નિત્ય જટા ધારણ કરે અને નખ તથા દેહના રોમની અવગણના ન કરે. સદા સ્વાધ્યાયમાં રત રહે અને વ્યર્થ લોકિક વાતોથી વાણી સંયમિત રાખે.

Verse 7

अग्निहोत्रं च जुहुयात् पञ्चयज्ञान् समाचरेत् / मुन्यन्नैंर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा

તે અગ્નિહોત્રમાં આહુતિ અર્પે અને પંચમહાયજ્ઞોનું વિધિપૂર્વક આચરણ કરે. તેમજ મુનિઓને યોગ્ય એવા વિવિધ પવિત્ર અન્નથી, અથવા શાક, મૂળ અને ફળથી જીવન નિર્વાહ કરે.

Verse 8

चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात् त्रिषवणं शुचिः / सर्वभूतानुकम्पी स्यात् प्रतिग्रहविवर्जितः

તે નિત્ય સાદા ચીર/વસ્ત્ર ધારણ કરે, શુચિ રહી ત્રિસવણ સ્નાન કરે. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે કરુણાશીલ રહે અને બંધનકારી પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકાર)થી દૂર રહે.

Verse 9

दर्शेन पौर्णमासेन यजेत् नियतं द्विजः / ऋक्षेष्वाग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि चाहरेत् / उत्तरायणं च क्रमशो दक्षस्यायनमेव च

નિયમશીલ દ્વિજએ અમાવાસ્યાના દર્શ અને પૂર્ણિમાના પૌર્ણમાસ યજ્ઞ નિયમિત કરવા. યોગ્ય નક્ષત્રોમાં આગ્રયણ કર્મ તથા ચાતુર્માસ્ય યાગ પણ કરવો. તેમજ ક્રમશઃ ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયણના સંસ્કાર પણ સંપન્ન કરવા.

Verse 10

वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः स्वयमाहृतैः / पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत् पृथक्

વસંત અને શરદ ઋતુના શુદ્ધ, યજ્ઞયોગ્ય મુન્યન્નને પોતે જ એકત્ર કરી, વિધિપૂર્વક અલગ અલગ પુરોડાશ અને ચરુનું નિવાપન (અર્પણ-તૈયારી) કરવી।

Verse 11

देवताभ्यश्च तद् हुत्वा वन्यं मेध्यतरं हविः / शेषं समुपभुञ्जीत लवणं च स्वयं कृतम्

તે હવિ દેવતાઓને અર્પણ કરીને, વન્ય અને વધુ પવિત્ર હવિને યજ્ઞભોજ્ય માનવું; પછી જે શેષ રહે તે પોતે બનાવેલા લવણ (મીઠું) સાથે ગ્રહણ કરવું।

Verse 12

वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च / भूस्तृणं शिग्रुकं चैव श्लेष्मातकफलानि च

મધુ અને માંસનો ત્યાગ કરવો; તેમજ ભૂમિજન્ય આહાર—કવક (મશરૂમ/ફૂગ) વગેરે—ટાળવા. ભૂસ્તૃણ, શિગ્રુ (સરગવો) અને શ્લેષ્માતકના ફળ પણ વર્જ્ય છે।

Verse 13

न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् / न ग्रामजातान्यार्तो ऽपि पुष्पाणि च फलानि च

હળથી ખેડાયેલું (કૃષિજન્ય) અન્ન ન ખાવું, અને કોઈએ ફેંકી દીધેલું પણ ન લેવું. કષ્ટમાં પણ ગામજન્ય ફૂલો અને ફળો ન લેવા।

Verse 14

श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत् सदा / न द्रुह्येत् सर्वभूतानि निर्द्वन्द्वो निर्भयो भवेत्

શ્રવણ દ્વારા નિર્દિષ્ટ એ જ વિધિ પ્રમાણે સદા અગ્નિની પરિચર્યા કરવી. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દ્રોહ ન કરવો; દ્વંદ્વરહિત બની નિર્ભય થવું।

Verse 15

न नक्तं किञ्चिदश्नीयाद् रात्रौ ध्यानपरो भवेत् / जितेन्द्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिन्तकः / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्

રાત્રે કશું પણ ન ખાય; રાત્રે ધ્યાનમાં તત્પર રહે. ઇન્દ્રિયો જીતેલી અને ક્રોધ દમિત કરીને તત્ત્વજ્ઞાનનું ચિંતન કરે. તે સદા બ્રહ્મચારી રહે અને પત્નીનો પણ આશ્રય ન લે.

Verse 16

यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् / तद् व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः

પરંતુ જે દ્વિજ પત્ની સાથે વનમાં જઈ કામવશ મૈથુન કરે, તેનું વ્રત ભંગ ગણાય; તે બ્રાહ્મણને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 17

तत्र यो जायते गर्भो न संस्पृश्यो द्विजातिभिः / न हि वेदे ऽधिकारो ऽस्य तद्वंशेप्येवमेव हि

ત્યાં ઉત્પન્ન થયેલ ગર્ભજ સંતાનને દ્વિજાતિઓ સ્પર્શ ન કરે; કારણ કે તેને વેદાધિકાર નથી—અને એ જ નિયમ તેના વંશમાં પણ તેવી જ રીતે લાગુ પડે છે.

Verse 18

अधः शयीत सततं सावित्रीजाप्यतत्परः / शरण्यः सर्वभूतानां संविभागपरः सदा

તે હંમેશા નીચી શય્યા પર શયન કરે, સાવિત્રી (ગાયત્રી) જપમાં તત્પર રહે. સર્વ ભૂતોનો આશ્રય બને અને સદા ન્યાયપૂર્ણ વહેંચણી તથા ભાગીદારીમાં રત રહે.

Verse 19

परिवादं मृषावादं निद्रालस्यं विवर्जयेत् / एकाग्निरनिकेतः स्यात् प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्

તે પરનિંદા-પરિવાદ, મિથ્યા વાણી, નિદ્રા અને આળસનો ત્યાગ કરે. એક જ પવિત્ર અગ્નિ રાખે, અનિકેત (સ્થિર નિવાસ વિના) રહે અને પ્રોક્ષિત (શુદ્ધ કરેલી) ભૂમિનો આશ્રય લે.

Verse 20

मृगैः सह चरेद् वासं तैः सहैव च संवसेत् / शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः

તે વનમાં મૃગો સાથે ફરતો રહે અને તેમની સાથે જ નિવાસ કરે. સુસમાહિત ચિત્તે શિલા પર કે કંકર પર પણ શયન કરે.

Verse 21

सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिको ऽपि वा / षण्मासनिचयो वा स्यात् समानिचय एव वा

તે તરત પ્રક્ષાલન કરનાર હોય, અથવા એક માસ સુધી સંચય કરનાર; અથવા છ માસનો સંચય કરનાર, કે એક વર્ષનો સંચય કરનાર પણ હોઈ શકે.

Verse 22

त्यजेदाश्वयुजे मासि संपन्नं पूर्वसंचितम् / जीर्णानि चैव वासांसि शाकमूलफलानि च

આશ્વયુજ માસમાં અગાઉ સંગ્રહિત થયેલ ભંડાર ત્યજી દે; જૂનાં વસ્ત્રો પણ, તેમજ શાક, મૂળ અને ફળો પણ પરિત્યાગ કર.

Verse 23

दन्तोलूखलिको वास्यात् कापोतीं वृत्तिमाश्रयेत् / अश्मकुट्टो भवेद् वापि कालपक्वभुगेव वा

તે ‘દંતોલૂખલિક’ (અતિ અલ્પ પ્રાપ્તથી નિર્વાહ) બની શકે, અથવા ‘કાપોતી’ વૃત્તિ ધારણ કરી શકે; અથવા ‘અશ્મકુટ્ટ’ બની શકે, કે માત્ર ઋતુએ પક્વ થયેલું જ ભોગવે.

Verse 24

नक्तं चान्न समश्नीयाद् दिवा चाहृत्य शक्तितः / चतुर्थकालिको वा स्यात् स्याद्वाप्यष्टमकालिकः

તે રાત્રે અન્ન ન ખાય; દિવસે પોતાની શક્તિ મુજબ આહાર મેળવી, દિવસના ચોથા કાળે ભોજન કરે, અથવા આઠમા કાળે ભોજન કરનાર પણ બની શકે.

Verse 25

चान्द्रायणविधानैर्वा शुक्ले कृष्णे च वर्तयेत् / पक्षे पक्षे समश्नीयाद् यवागूं क्वथितां सकृत्

અથવા ચાન્દ્રાયણ વ્રતના વિધાન મુજબ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં નિયમથી વર્તે; અને દરેક પક્ષમાં એક જ વાર સમમાત્રામાં રાંધેલી યવાગૂ (જૌની ખીચડી/પાતળી ખીર) ગ્રહણ કરે.

Verse 26

पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत् सदा / स्वाभाविकैः स्वयं शीर्णैर्वैखानसमते स्थितः

વૈખાનસ શિસ્તમાં સ્થિત રહી તે સદા માત્ર પુષ્પ, મૂળ અને ફળથી જ જીવન નિર્વાહ કરે—જે સ્વાભાવિક રીતે મળે અને પોતે જ ઝરી પડેલા હોય તે જ.

Verse 27

भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद् वा प्रपदैर्दिनम् / स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद् धैर्यमुत्सृजेत्

તે જમીન પર લોટી શકે, અથવા આખો દિવસ પગની આંગળીઓના ટોચે ઊભો રહી શકે; ઊભા‑બેસા કરીને સમય વિતાવી શકે—પરંતુ કોઈપણ સ્થિતિમાં ધૈર્ય છોડવું નહીં.

Verse 28

ग्रीष्मे पञ्चतपाश्च स्याद् वर्षास्वभ्रावकाशकः / आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः

ઉનાળામાં પંચતપ કરવો; વરસાદમાં વાદળોની નીચે ખુલ્લા આકાશમાં રહેવું; અને હેમંતમાં ભીંજાયેલા વસ્ત્ર ધારણ કરવા—આ રીતે ઋતુ પ્રમાણે ક્રમે ક્રમે તપ વધારવો.

Verse 29

उपस्पृश्य त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् / एकपादेन तिष्ठेत मरीचीन् वा पिबेत् तदा

આચમન કરીને ત્રિષવણ (ત્રણ સંધ્યાકર્મ) કરવું અને પિતૃ તથા દેવોને તર્પણ આપવું. ત્યારબાદ નિયમરૂપે એક પગ પર ઊભા રહેવું, અથવા તે સમયે સૂર્યકિરણોનું પાન કરવું.

Verse 30

पञ्चाग्निर्धूमपो वा स्यादुष्मपः सोमपो ऽपि वा / पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णापक्षे तु गोमयम् / शीर्णपर्णाशनो वा स्यात् कृच्छ्रैर् वा वर्तयेत् सदा

કોઈ પંચાગ્નિ તપ કરી શકે, અથવા ધૂમપાનથી, અથવા ઉષ્ણ વાષ્પપાનથી, અથવા સોમપાનથી પણ જીવન નિર્વાહ કરી શકે. શુક્લપક્ષમાં દૂધ પીવું અને કૃષ્ણપક્ષમાં ગોમય ગ્રહણ કરવું. અથવા ઝરેલા સુકાયેલા પાંદડાં ખાઈ રહેવું; આમ સદા કઠોર કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તોથી જીવન ધારવું.

Verse 31

योगाभ्यासरतश्च स्याद् रुद्राध्यायी भवेत् सदा / अथर्वशिरसो ऽध्येता वेदान्ताभ्यासतत्परः

તે યોગાભ્યાસમાં રત રહે અને સદા રુદ્રના જપ-ધ્યાનમાં લાગેલો રહે. તે અથર્વશિર ઉપનિષદનું અધ્યયન કરે અને વેદાંતના સતત અભ્યાસમાં તત્પર રહે.

Verse 32

यमान् सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतन्द्रितः / कृष्णाजिनी सोत्तरीयः शुक्लयज्ञोपवीतवान्

તે યમોનું સતત પાલન કરે અને બેદરકારી વિના નિયમોનું પણ આચરણ કરે. તે કૃષ્ણાજિન સાથે ઉત્તરીય ધારણ કરે અને શ્વેત યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે.

Verse 33

अथ चाग्नीन् समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः / अनग्निरनिकेतः स्यान्मुनिर्मोक्षपरो भवेत्

પછી તે પવિત્ર અગ્નિઓને પોતાના આત્મામાં જ સ્થાપિત કરીને આત્મધ્યાનમાં સંપૂર્ણ તત્પર રહે. તે બાહ્ય અગ્નિ વિના અને સ્થિર નિવાસ વિના રહે; એવો મુનિ મોક્ષમાં પરાયણ બને છે.

Verse 34

तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् / गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु

તીર્થયાત્રી મુસાફરે ભિક્ષા માત્ર તપસ્વી બ્રાહ્મણો પાસેથી જ લાવવી; તેમજ અન્ય દ્વિજોથી પણ—તેઓ ગૃહસ્થ હોય કે વનવાસી હોય.

Verse 35

ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान् वने वसन् / प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा

વનમાં વસીને ગામમાંથી ભિક્ષા લાવી માત્ર આઠ ગ્રાસ જ ભોજન કરવું. તે સ્વીકારીને ફક્ત ઓંજળીમાં, અથવા હાથથી, કે નાનાં ટુકડાથી (ચમચી સમાન) લેવું.

Verse 36

विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत् / विद्याविशेषान् सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च

આત્મસિદ્ધિ માટે વિવિધ ઉપનિષદોનું જપ કરવું. તેમજ વિદ્યાવિશેષ—સાવિત્રી (ગાયત્રી) અને રુદ્રાધ્યાય—નું પણ યથાવિધિ અભ્યાસ કરવો.

Verse 37

महाप्रास्थानिकं चासौ कुर्यादनशनं तु वा / अग्निप्रवेशमन्यद् वा ब्रर्ह्मार्पणविधौ स्थितः

બ્રહ્માર્પણ-વિધિમાં સ્થિત રહી તે મહાપ્રસ્થાન કરી શકે, અથવા અનશન (પ્રાણત્યાગ-ઉપવાસ) કરી શકે. અથવા અગ્નિપ્રવેશ કે અન્ય કોઈ અંતિમ કર્મ કરી શકે—પણ બ્રહ્માર્પણ-નિયમમાં અચલ રહે।

Verse 38

यस्तु सम्यगिममाश्रमं शिवं संश्रयेदशिवपुञ्जनाशनम् / तापसः स परमैश्वरं पदं याति यत्र जगतो ऽस्य संस्थितिः

જે તપસ્વી યથાવિધિ આ શિવ-આશ્રમનો આશ્રય લે છે—જે અશુભના સંચિત પુંજનો નાશ કરે છે—તે પરમૈશ્વર પદ, પરમેશ્વર ધામને પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાં આ જગતની સ્થિતી આધારિત છે.