Adhyaya 26

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चविंशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् / ब्रह्मणाभिहितं पूर्वमृषीणां ब्रह्मवादिनाम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં પચ્ચીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. વ્યાસ બોલ્યા—હવે હું દાનધર્મનો અનુત્તમ ઉપદેશ કહું છું, જે પૂર્વે બ્રહ્માએ બ્રહ્મવાદી ઋષિઓને જણાવ્યું હતું।

Verse 2

अर्थानामुदिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम् / दानमित्यभिनिर्दिष्टं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

શ્રદ્ધાથી યોગ્ય પાત્રને પોતાના ધનનું અર્પણ કરવું ‘દાન’ કહેવાય છે; તે ભોગ અને મુક્તિ—બન્નેનું ફળ આપે છે।

Verse 3

यद् ददाति विशिष्टेभ्यः श्रद्धया परया युतः / तद् वै वित्तमहं मन्ये शेषं कस्यापि रक्षति

પરમ શ્રદ્ધાથી યોગ્ય પાત્રોને જે કંઈ દાન આપે છે, એ જ હું સાચું ધન માનું છું; બાકી તો કોઈ બીજાના હિત માટે અમાનતરૂપે જ રાખવામાં આવે છે.

Verse 4

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं दानमुच्यते / चतुर्थं विमलं प्रोक्तं सर्वदानोत्तमोत्तमम्

દાન ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય. ચોથું ‘વિમલ’ દાન કહેવાયું છે, જે સર્વ દાનોમાં ઉત્તમોત્તમ છે.

Verse 5

अहन्यहनि यत् किञ्चिद् दीयते ऽनुपकारिणे / अनुद्दिश्य फलं तस्माद् ब्राह्मणाय तु नित्यकम्

દરરોજ થોડુંક જે પ્રતિઉપકાર ન કરનારને ફળની ઇચ્છા વિના આપવામાં આવે, તે બ્રાહ્મણને નિત્ય, દૈનિક દાનરૂપે અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 6

यत् तु पापोपशान्त्यर्थं दीयते विदुषां करे / नैमित्तिकं तदुद्दिष्टं दानं सद्भिरनुष्ठितम्

પાપશાંતિ માટે વિદ્વાનોના હાથે જે દાન આપવામાં આવે, તે ‘નૈમિત્તિક’ દાન તરીકે નિર્દિષ્ટ છે—સદ્જનો દ્વારા વિધિપૂર્વક આચરિત।

Verse 7

अपत्यविजयैश्वर्यस्वर्गार्थं यत् प्रदीयते / दानं तत् काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्मचिन्तकैः

સંતાન, વિજય, ઐશ્વર્ય અથવા સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે જે દાન આપવામાં આવે, તેને ધર્મચિંતક ઋષિઓએ ‘કામ્ય’ દાન તરીકે જણાવ્યું છે.

Verse 8

यदीश्वरप्रीणनार्थं ब्रह्मवित्सु प्रदीयते / चेतसा धर्मयुक्तेन दानं तद् विमलं शिवम्

જો ઈશ્વરને પ્રસન્ન કરવા માટે બ્રહ્મવિદોને ધર્મયુક્ત ચિત્તથી દાન આપવામાં આવે, તો તે દાન નિર્મળ અને મંગલમય—શિવસ્વરૂપ પવિત્ર બને છે।

Verse 9

दानधर्मं निषेवेत पात्रमासाद्य शक्तितः / उत्पत्स्यते हि तत्पात्रं यत् तारयति सर्वतः

યોગ્ય પાત્રને પ્રાપ્ત કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દાનધર્મનું આચરણ કરવું જોઈએ; કારણ કે એ જ પાત્ર સર્વ રીતે દાતાને તારવાનું સાધન બને છે।

Verse 10

कुटुम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते / अन्यथा दीयते यद्धि न तद् दानं फलप्रदम्

કુટુંબના અન્ન-વસ્ત્ર વગેરેની વ્યવસ્થા કર્યા પછી જે વધે તે દાન આપવું જોઈએ; અન્યથા (કર્તવ્યની અવગણના કરીને) જે અપાય તે ફળદાયક દાન નથી।

Verse 11

श्रोत्रियाय कुलीनाय विनीताय तपस्विने / वृत्तस्थाय दरिद्राय प्रदेयं भक्तिपूर्वकम्

શ્રોત્રિય, કુલીન, વિનયી, તપસ્વી તથા સદ્વૃત્તિથી જીવન નિર્વાહ કરનાર દરિદ્રને—ભક્તિપૂર્વક—દાન આપવું જોઈએ।

Verse 12

यस्तु दद्यान्महीं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये / स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

જે ભક્તિપૂર્વક આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણને ભૂમિદાન કરે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે—જ્યાં પહોંચ્યા પછી શોક રહેતો નથી।

Verse 13

इक्षुभिः संततां भुमिं यवगोधूमशलिनीम् / ददाति वेदविदुषे यः स भूयो न जायते

જે વેદવિદ્વાનને શેરડીથી ઘન વાવેલી અને જવ, ઘઉં તથા ધાનથી સમૃદ્ધ ભૂમિ દાન આપે છે, તે પુનર્જન્મ પામતો નથી; મોક્ષ પામે છે।

Verse 14

गोचर्ममात्रामपि वा यो भूमिं संप्रयच्छति / ब्राह्मणाय दरिद्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते

જે ગરીબ બ્રાહ્મણને ગોચર્મ જેટલી પણ ભૂમિ દાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 15

भूमिदानात् परं दानं विद्यते नेह किञ्चन / अन्नदानं तेन तुल्यं विद्यादानं ततो ऽधिकम्

આ લોકમાં ભૂમિદાનથી પરે કોઈ દાન નથી. અન્નદાન તેનાં સમાન છે, અને વિદ્યાદાન તેનાથી પણ વધુ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 16

यो ब्राह्मणाय शान्ताय शुचये धर्मशालिने / ददाति विद्यां विधिना ब्रह्मलोके महीयते

જે શાંત, શુચિ અને ધર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક વિદ્યા આપે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવંત અને સન્માનિત થાય છે।

Verse 17

दद्यादहरहस्त्वन्नं श्रद्धया ब्रह्मचारिणे / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मणः स्थानमाप्नुयात्

જે શ્રદ્ધાથી બ્રહ્મચારીને દરરોજ અન્નદાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્માનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 18

गृहस्थायान्नदानेन फलं प्राप्नोति मानवः / आममेवास्य दातव्यं दत्त्वाप्नोति परां गतिम्

ગૃહસ્થના અન્નદાનથી મનુષ્ય પુણ્યફળ પામે છે. તાજું રાંધેલું અન્ન જ આપવું જોઈએ; એવું દાન કરીને તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 19

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / उपोष्य विधिना शान्तः शुचिः प्रयतमानसः

વૈશાખની પૂર્ણિમાએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, શાંત, શુચિ અને સંયત મનવાળો બની, સાત—અથવા ઓછામાં ઓછા પાંચ—બ્રાહ્મણોને યથાવત્ સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 20

पूजयित्वा तिलैः कृष्णैर्मधुना न विशेषतः / गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद् वा स्व्यं वदेत्

કાળા તલથી—અને એ જ રીતે મધથી પણ, કોઈ વિશેષ ભેદ કર્યા વિના—પૂજન કરીને, ગંધાદિ દ્રવ્યો વડે યથાવત્ અર્ચના કરવી; પછી શાસ્ત્રનું પાઠ કરાવવું અથવા પોતે કરવું.

Verse 21

प्रीयतां धर्मराजेति यद् वा मनसि वर्तते / यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

‘ધર્મરાજ પ્રસન્ન થાઓ’ એવો ભાવ મનમાં ઊઠે એટલામાં, જીવનભર કરેલું સર્વ પાપ તે જ ક્ષણે નાશ પામે છે.

Verse 22

कृष्णाजिने तिलान् कृत्त्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी / ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम्

કૃષ્ણાજિન પર તલ મૂકી, સોનું, મધ અને ઘી સાથે તે દાન જે બ્રાહ્મણને આપે છે, તે સર્વ દુષ્કૃત (પાપ)ને પાર કરે છે.

Verse 23

कृतान्नमुदकुम्भं च वैशाख्यां च विशेषतः / निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात्

વિશેષ કરીને વૈશાખ માસમાં પક્વ અન્ન અને જળકુંભ દાન કરીને, તે દાન ધર્મરાજ (યમ)ના નિમિત્તે અર્પણ કરી બ્રાહ્મણોને આપવાથી ભયમાંથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 24

सुवर्णतिलयुक्तैस्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा / तर्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति

સુવર્ણમિશ્રિત તિલવાળા જળપાત્રોથી સાત—અથવા ઓછામાં ઓછા પાંચ—બ્રાહ્મણોને તર્પણ કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર થાય છે।

Verse 25

माघमासे तु विप्रस्तु द्वादश्यां समुपोषितः / शुक्लाम्वरधरः कृष्णैस्तिलैर्हुत्वा हुताशनम्

માઘ માસમાં દ્વાદશીના દિવસે બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરવો; શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, સમ્યક પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં કાળા તિલની આહુતિ આપવી।

Verse 26

प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलानेव समाहितः / जन्मप्रभृति यत्पापं सर्वं तरति वै द्विजः

મનને એકાગ્ર રાખીને બ્રાહ્મણોને તિલ દાન કરવું જોઈએ; એથી દ્વિજ જન્મથી સંગ્રહિત સર્વ પાપને નિશ્ચયે પાર કરે છે।

Verse 27

अमावस्यामनुप्राप्य ब्राह्मणाय तपस्विने / यत्किचिद् देवदेवेशं दद्याच्चोद्दिश्य शङ्करम्

અમાવાસ્યા આવે ત્યારે તપસ્વી બ્રાહ્મણને જે કંઈ શક્ય હોય તે દેવદેવેશ શંકરના નિમિત્તે અર્પણ કરીને દાન આપવું જોઈએ।

Verse 28

प्रीयतामीश्वरः सोमो महादेवः सनातनः / सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

સનાતન મહાદેવ સોમેશ્વર પ્રસન્ન થાઓ. સાત જન્મનું સંચિત પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે.

Verse 29

यस्तु कृष्णचतुर्दश्यां स्नात्वा देवं पिनाकिनम् / आराधयेद् द्विजमुखे न तस्यास्ति पुनर्भवः

જે કૃષ્ણચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને દ્વિજના મુખે (બ્રાહ્મણ આચાર્ય દ્વારા) પિનાકી દેવ (શિવ)ની આરાધના કરે, તેને ફરી પુનર્જન્મ નથી.

Verse 30

कृष्णाष्टम्यां विशेषेण धार्मिकाय द्विजातये / स्नात्वाभ्यर्च्य यथान्यायं पादप्रक्षालनादिभिः

વિશેષ કરીને કૃષ્ણાષ્ટમીએ ધર્મપરાયણ દ્વિજાતીએ સ્નાન કરીને યથાવિધી પૂજન કરવું, પાદપ્રક્ષાલન વગેરે સેવાઓ સાથે.

Verse 31

प्रीयतां मे महादेवो दद्याद् द्रव्यं स्वकीयकम् / सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्

“મહાદેવ મારા પર પ્રસન્ન થાઓ અને મને મારું સ્વકીય દ્રવ્ય આપો. સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે.”

Verse 32

द्विजैः कृष्णचतुर्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः / अमावास्यायां भक्तैस्तु पूजनीयस्त्रिलोचनः

દ્વિજોએ કૃષ્ણચતુર્દશી અને વિશેષ કરીને કૃષ્ણાષ્ટમીએ ત્રિલોચન (શિવ)ની પૂજા કરવી જોઈએ; અને અમાવાસ્યાએ ભક્તોએ પણ તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 33

एकादश्यां निराहारो द्वादश्यां पुरुषोत्तमम् / अर्चयेद् बाह्मणमुखे स गच्छेत् परमं पदम्

એકાદશીએ નિરાહાર વ્રત રાખી અને દ્વાદશીએ બ્રાહ્મણમુખે પુરુષોત્તમનું અર્ચન કરનાર પરમ પદને પામે છે.

Verse 34

एषा तिथिर्वैष्णवीं स्याद् द्वादशी शुक्लपक्षके / तस्यामाराधयेद् देवं प्रयत्नेन जनार्दनम्

શુક્લપક્ષની દ્વાદશી વૈષ્ણવી તિથિ કહેવાય; તે દિવસે પ્રયત્નપૂર્વક દેવ જનાર્દનનું આરાધન કરવું જોઈએ.

Verse 35

यत्किञ्चिद् देवमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुचौ / दीयते विष्णवे वापि तदनन्तफलप्रदम्

શુચિ બ્રાહ્મણને ઈશાન દેવના હેતુથી કે વિષ્ણુના હેતુથી જે કંઈ—even અલ્પ—આપવામાં આવે, તે અનંત ફળ આપનાર બને છે.

Verse 36

यो हि यां देवतामिच्छेत् समाराधयितुं नरः / ब्राह्मणान् पूजयेद् यत्नात् सतस्यां तोषयेत् ततः

મનુષ્ય જે દેવતાની આરાધના કરવા ઇચ્છે, તેણે પહેલાં પ્રયત્નપૂર્વક બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું; પછી તે જ દેવતાને સંતોષવું.

Verse 37

द्विजानां वपुरास्थाय नित्यं तिष्ठन्ति देवताः / पूज्यन्ते ब्राह्मणालाभे प्रतिमादिष्वपि क्वचित्

દ્વિજોના દેહને આશ્રય કરીને દેવતાઓ નિત્ય નિવાસ કરે છે; બ્રાહ્મણ ન મળે ત્યારે ક્યારેક પ્રતિમા વગેરેમાં પણ તેમની પૂજા થાય છે.

Verse 38

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत् तत् फलमभीप्सता / द्विजेषु देवता नित्यं पूजनीया विशेषतः

અતએવ જે જે ફળ ઇચ્છે તે સર્વ પ્રયત્નથી દ્વિજોમાં નિવાસ કરતી દેવતાનું નિત્ય વિશેષરૂપે પૂજન કરે।

Verse 39

विभूतिकामः सततं पूजयेद् वै पुरन्दरम् / ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्रह्माणं ब्रह्मकामुकः

વಿಭૂતિ અને રાજૈશ્વર્ય ઇચ્છનાર સદા પુરંદર (ઇન્દ્ર)નું પૂજન કરે; અને બ્રહ્મવર્ચસ ઇચ્છનાર નિત્ય બ્રહ્માનું આરાધન કરે।

Verse 40

आरोग्यकामो ऽथ रविं धनकामो हुताशनम् / कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद् वै विनायकम्

આરોગ્ય ઇચ્છનાર રવિ (સૂર્ય)નું પૂજન કરે, ધન ઇચ્છનાર હુતાશન (અગ્નિ)નું; અને કર્મસિદ્ધિ ઇચ્છનાર વિનાયક (ગણેશ)ની ઉપાસના કરે।

Verse 41

भोगकामस्तु शशिनं बलकामः समीरणम् / मुमुक्षुः सर्वसंसारात् प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम्

ભોગ ઇચ્છનાર શશિ (ચંદ્ર)નું પૂજન કરે, બળ ઇચ્છનાર સમીરણ (વાયુ)નું; પરંતુ સમગ્ર સંસારથી મુક્તિ ઇચ્છનાર પ્રયત્નપૂર્વક હરિનું અર્ચન કરે।

Verse 42

यस्तु योगं तथा मोक्षमन्विच्छेज्ज्ञानमैश्वरम् / सोर्ऽचयेद् वै विरूपाक्षं प्रयत्नेनेश्वरेश्वरम्

જે યોગ, મોક્ષ અને ઐશ્વર્યયુક્ત જ્ઞાન ઇચ્છે, તે પ્રયત્નપૂર્વક વિરૂપાક્ષ—ઈશ્વરેશ્વર મહેશ્વર—નું પૂજન કરે।

Verse 43

ये वाञ्छन्ति महायोगान् ज्ञानानि च महेश्वरम् / ते पूजयन्ति भूतेशं केशवं चापि भोगिनः

જે મહાયોગ, મોક્ષદાયક જ્ઞાન અને મહેશ્વરને ઇચ્છે છે, તે ભોગસાધક પણ ભૂતેશ અને કેશવ—બન્નેની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે।

Verse 44

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः / तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

જળદાન કરનાર તૃપ્તિ પામે છે; અન્નદાન કરનાર અક્ષય સુખ પામે છે. તિલદાનથી ઇષ્ટ સંતાન મળે છે; દીપદાનથી ઉત્તમ દૃષ્ટિ (પ્રકાશ) પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 45

भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः / गृहदो ऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्

ભૂમિદાન કરનાર સર્વ કંઈ પામે છે; સોનાદાન કરનાર દીર્ઘ આયુષ્ય પામે છે. ગૃહદાન કરનાર શ્રેષ્ઠ નિવાસ પામે છે; ચાંદીદાન કરનાર ઉત્તમ રૂપ (કાંતિ) પામે છે।

Verse 46

वासोदश्चन्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः / अनडुदः श्रियं पुष्टां गोदो व्रध्नस्य विष्टपम्

વસ્ત્રદાન કરનાર ચંદ્રલોક પામે છે; અશ્વદાન કરનાર અશ્વિનીકુમારોના લોકને પામે છે. બળદદાન કરનાર પુષ્ટ શ્રી (સમૃદ્ધિ) પામે છે; ગોદાન કરનાર વૃધ્નના દિવ્ય લોકને પામે છે।

Verse 47

यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः / धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्मसात्म्यताम्

યાન અને શય્યાનું દાન કરનાર ઉત્તમ પત્ની પામે છે; અભયદાન કરનાર ઐશ્વર્ય અને રક્ષણ પામે છે. ધાન્યદાન કરનાર શાશ્વત સુખ પામે છે; બ્રહ્મજ્ઞાનદાન કરનાર બ્રહ્મ સાથે તાદાત્મ્ય પામે છે।

Verse 48

धान्यान्यपि यथाशक्ति विप्रेषु प्रतिपादयेत् / वेदवित्सु विशिष्टेषु प्रेत्य स्वर्गं समश्नुते

યથાશક્તિ વિપ્રોને, વિશેષ કરીને વેદવિદ્ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને, ધાન્યદાન કરવું જોઈએ; મૃત્યુ પછી તે સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 49

गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते / इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः

ગાયોને ઘાસ આપવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને ઇંધન (લાકડું) દાનથી તેના અંદર દીપ્ત, શુભ અગ્નિ પ્રગટે છે.

Verse 50

फलमूलानि शाकानि भोज्यानि विविधानि च / प्रदद्याद् ब्राह्मणेभ्यस्तु मुदा युक्तः सदा भवेत्

ફળ, મૂળ, શાક અને વિવિધ પ્રકારના ભોજ્ય પદાર્થો બ્રાહ્મણોને દાન કરવા જોઈએ; દાન કરતી વેળા સદા આનંદયુક્ત અને પ્રસન્નચિત્ત રહેવું જોઈએ.

Verse 51

औषधं स्नेहमाहारं रोगिणे रोगशान्तये / ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च

રોગીની રોગશાંતિ માટે ઔષધ, સ્નેહ (તેલ/ઘી) અને પોષક આહાર દાન કરનાર મનુષ્ય રોગરહિત, સુખી અને દીર્ઘાયુ બને છે.

Verse 52

असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम् / तीव्रितापं च तरति छत्रोपानत्प्रदो नरः

છત્ર અને પાદુકા (પગરખાં) દાન કરનાર મનુષ્ય, ક્ષુરધાર સમ તીક્ષ્ણ અસિપત્રવનના માર્ગને તથા તેની પ્રચંડ તાપવેદનાને પાર કરે છે.

Verse 53

यद् यदिष्टतमं लोके यच्चापि दयितं गृहे / तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्ष्यमिच्छता

લોકમાં જે જે સર્વाधिक પ્રિય હોય અને ઘરમાં જે જે અતિ દયિત હોય—અક્ષય પુણ્ય ઇચ્છનારએ તે તે જ ગુણવાન પાત્રને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 54

अपने विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम्

અયન, વિષુવ તથા ચંદ્ર-સૂર્યગ્રહણમાં, તેમજ સંક્રાંતિ વગેરે પવિત્ર કાળોમાં આપેલું દાન નિશ્ચયે અક્ષય ફળ આપે છે.

Verse 55

प्रयागादिषु तीर्थेषु पुण्येष्वायतनेषु च / दत्त्वा चाक्षयमाप्नोति नदीषु च वनेषु च

પ્રયાગ વગેરે તીર્થોમાં અને પુણ્ય-આયતનોમાં પણ—નદીકાંઠે તથા વનમાં પણ દાન કરવાથી મનુષ્ય અક્ષય પુણ્ય પામે છે.

Verse 56

दानधर्मात् परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते / तस्माद् विप्राय दातव्यं श्रोत्रियाय द्विजातिभिः

જીવો માટે આ લોકમાં દાનધર્મથી ઊંચો કોઈ ધર્મ નથી. તેથી દ્વિજોએ વેદનિષ્ઠ શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ.

Verse 57

स्वगायुर्भूतिकामेन तथा पापोपशान्तये / मुमुक्षुणा च दातव्यं ब्राह्मणेभ्यस्तथान्वहम्

પોતાના આયુષ્ય અને સમૃદ્ધિની ઇચ્છાથી, પાપશાંતિ માટે, તેમજ મોક્ષ ઇચ્છનાર મુમુક્ષુએ પણ—બ્રાહ્મણોને દરરોજ દાન આપવું જોઈએ.

Verse 58

दीयमानं तु यो मोहाद् गोविप्राग्निसुरेषु च / निवारयति पापात्मा तिर्यग्योनिं व्रजेत् तु सः

જે મોહવશ ગાય, બ્રાહ્મણ, પવિત્ર અગ્નિ અને દેવોને આપવામાં આવતું દાન અટકાવે છે, તે પાપાત્મા નિશ્ચયે તિર્યક્-યોનિમાં જાય છે।

Verse 59

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा नार्चयेद् ब्राह्मणान् सुरान् / सर्वस्वमपहृत्यैनं राजा राष्ट्रात् प्रवासयेत्

જે ધન કમાઈને પણ બ્રાહ્મણો અને દેવતાઓનું આદરપૂજન ન કરે, તેનું સર્વસ્વ જપ્ત કરીને રાજાએ તેને રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત કરવો જોઈએ।

Verse 60

यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति / म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्राह्मणः स तु गर्हितः

દુર્ભિક્ષના સમયે, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો મરી રહ્યા હોય ત્યારે જે અન્ન-આહાર આપતો નથી, તે બ્રાહ્મણ નિશ્ચયે નિંદનીય છે।

Verse 61

न तस्मात् प्रतिगृह्णीयुर्न विशेयुश्च तेन हि / अङ्कयित्वा स्वकाद् राष्ट्रात् तं राजा विप्रवासयेत्

તેમાંથી કોઈએ દાન સ્વીકારવું નહીં, અને કોઈએ તેની સાથે સંગત પણ ન કરવી; તેને અપમાનચિહ્નિત કરીને રાજાએ પોતાના રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત કરવો જોઈએ।

Verse 62

यस्त्वसद्भ्यो ददातीह स्वद्रव्यं धर्मसाधनम् / स पूर्वाभ्यधिकः पापी नरके पच्यते नरः

જે અયોગ્યોને પોતાનું ધન ‘ધર્મસાધન’ માનીને આપે છે, તે અગાઉ કરતાં પણ વધુ પાપી બને છે; તે મનુષ્ય નરકમાં દહે છે।

Verse 63

स्वाध्यायवन्तो ये विप्रा विद्यावन्तो जितेन्द्रियाः / सत्यसंयमसंयुक्तास्तेभ्यो दद्याद् द्विजोत्तमाः

જે બ્રાહ્મણો વેદ-સ્વાધ્યાયમાં રત, સાચી વિદ્યાથી યુક્ત, ઇન્દ્રિયજિત અને સત્ય-સંયમથી સંયુક્ત હોય—શ્રેષ્ઠ દ્વિજે તેમને જ દાન આપવું જોઈએ.

Verse 64

सुभुक्तमपि विद्वांसं धार्मिकं भोजयेद् द्विजम् / न तु मूर्खमवृत्तस्थं दशरात्रमुपोषितम्

તે પહેલેથી સારો ભોજન કરી ચૂક્યો હોય તોય વિદ્વાન અને ધાર્મિક દ્વિજને ભોજન કરાવવું જોઈએ; પરંતુ દુર્વૃત્ત મૂર્ખને—દસ રાત્રિ ઉપવાસ કર્યો હોય તોય—ભોજન ન કરાવવું.

Verse 65

सन्निकृष्टमतिक्रम्य श्रोत्रियं यः प्रयच्छति / स तेन कर्मणा पापी दहत्यासप्तमं कुलम्

નિકટ રહેલા યોગ્ય શ્રોત્રિયને છોડીને જે અન્યત્ર દાન આપે, તે તે કર્મથી પાપી બને છે અને પોતાના કુળને સાતમી પેઢી સુધી દહન કરે છે.

Verse 66

यदिस्यादधिको विप्रः शीलविद्यादिभिः स्वयम् / तस्मै यत्नेन दातव्यं अतिक्रम्यापि सन्निधिम्

જો શીલ, વિદ્યા વગેરે ગુણોથી કોઈ બ્રાહ્મણ સ્વયં શ્રેષ્ઠ હોય, તો નજીકના લોકોને પણ અતિક્રમ કરીને વિશેષ પ્રયત્નથી તેને જ દાન આપવું જોઈએ.

Verse 67

यो ऽर्चितं प्रतिगृह्णीयाद् दद्यादर्चितमेव च / तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरकं तु विपर्यये

જે પૂજિત/સંસ્કૃત દાન સ્વીકારે અને જે પૂજિત/સંસ્કૃત દાન જ આપે—એ બંને સ્વર્ગે જાય છે; પરંતુ વિપરીત કરવાથી (અપૂજિત આપવું કે લેવું) નરક થાય છે.

Verse 68

न वार्यपि प्रयच्छेत नास्तिके हैतुके ऽपि च / पाषण्डेषु च सर्वेषु नावेदविदि धर्मवित्

ધર્મવિદ્ નાસ્તિકને—તે તર્કમાં કુશળ હોય તોય—પાણી પણ ન આપે; તેમજ સર્વ પાષંડીઓ અને વેદઅવિદિતને પણ દાન ન કરે.

Verse 69

अपूपं च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् / अविद्वान् प्रतिगृह्णानो भस्मी भवति काष्ठवत्

અવિદ્વાન અને અયોગ્ય માણસ અપુપ, સોનું, ગાય-ઘોડા, જમીન અથવા તલનું દાન સ્વીકારે તો તે લાકડાની જેમ ભસ્મ થઈ વિનાશ પામે છે.

Verse 70

द्विजातिभ्यो धनं लिप्सेत् प्रशस्तेभ्यो द्विजोत्तमः / अपि वा जातिमात्रेभ्यो न तु शूद्रात् कथञ्चन

ઉત્તમ દ્વિજએ ધન પ્રતિષ્ઠિત દ્વિજોથી જ ઇચ્છવું; જરૂર પડે તો માત્ર જન્મથી દ્વિજ એવા લોકો પાસેથી પણ, પરંતુ કોઈ રીતે શૂદ્ર પાસેથી નહીં.

Verse 71

वृत्तिसङ्कोचमन्विच्छेन्नेहेत धनविस्तरम् / धनलोभे प्रसक्तस्तु ब्राह्मण्यादेव हीयते

જીવિકામાં સંયમ અને મર્યાદા રાખવી, અહીં ધનવિસ્તાર માટે દોડધામ ન કરવી; કારણ કે ધનલોભમાં આસક્ત માણસ બ્રાહ્મણ્યમાંથી જ હ્રાસ પામે છે.

Verse 72

वेदानधीत्य सकलान् यज्ञांश्चावाप्य सर्वशः / न तां गतिमवाप्नोति सङ्कोचाद् यामवाप्नुयात्

સર્વ વેદો અધ્યયન કરીને અને સર્વ રીતે યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરીને પણ, આંતરિક સંકોચના કારણે જે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થઈ શકતી હતી તે પ્રાપ્ત થતી નથી.

Verse 73

प्रतिग्रहरुचिर्न स्यात् यात्रार्थं तु समाहरेत् / स्थित्यर्थादधिकं गृह्णन् ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्

બ્રાહ્મણે પ્રતિગ્રહમાં રુચિ રાખવી નહિ; જીવન-યાત્રા માટે જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ ગ્રહણ કરવું. માત્ર નિર્વાહથી વધુ લે તો બ્રાહ્મણ અધોગતિને પામે છે.

Verse 74

यस्तु याचनको नित्यं न स स्वर्गस्य भाजनम् / उद्वेजयति भूतानि यथा चौरस्तथैव सः

જે સદા યાચના કરતો રહે છે તે સ્વર્ગનો પાત્ર નથી. તે પ્રાણીઓને ઉદ્વેગમાં મૂકે છે; તે ચોર સમાન જ છે.

Verse 75

गुरून् भृत्यांश्चोज्जिहीर्षुरर्चिष्यन् देवतातिथीन् / सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयं ततः

ગુરુઓ અને આશ્રિતોનું ઉદ્ધાર કરવા તથા દેવતાઓ અને અતિથિઓનું પૂજન કરવા ઇચ્છે તો સર્વ દિશાથી દાન ગ્રહણ કરી શકે; પરંતુ તે ગ્રહણથી પોતે ભોગસંતોષમાં તૃપ્ત ન થવો.

Verse 76

एवं गृहस्थो युक्तात्मा देवतातिथिपूजकः / वर्तमानः संयातात्मा याति तत् परमं पदम्

આ રીતે યોગયુક્ત, દેવતા અને અતિથિપૂજક ગૃહસ્થ સંયમિત ચિત્તથી વર્તે તો તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 77

पुत्रे निधाय वा सर्वं गत्वारण्यं तु तत्त्ववित् / एकाकी विचरेन्नित्यमुदासीनः समाहितः

અથવા સર્વ કંઈ પુત્રને સોંપીને તત્ત્વજ્ઞ વનમાં જાય. તે સદા એકલો વિચરે—ઉદાસીન, સમભાવવાળો અને સમાહિત ચિત્તવાળો.

Verse 78

एष वः कथितो धर्मो गृहस्थानां द्विजोत्तमाः / ज्ञात्वानुतिष्ठेन्नियतं तथानुष्ठापयेद् द्विजान्

હે દ્વિજોત્તમો! ગૃહસ્થોનો આ ધર્મ તમને કહ્યો છે. તેને જાણી નિયમપૂર્વક નિત્ય આચરો અને એ જ રીતે અન્ય દ્વિજોને પણ આચરાવવા પ્રેરો.

Verse 79

इति देवमनादिमेकमीशं गृहधर्मेण समर्चयेदजस्त्रम् / समतीत्य स सर्वभूतयोनिं प्रकृतिं याति परं न याति जन्म

આ રીતે ગૃહધર્મ દ્વારા અનાદિ એકમાત્ર ઈશ્વર-દેવની અવિરત આરાધના કરવી જોઈએ. તે સર્વભૂતયોનિ એવી પ્રકૃતિને વટાવી પરમ પદને પામે છે અને ફરી જન્મમાં આવતો નથી.