Adhyaya 28
Saṃnyāsa-dharma — Qualifications, Threefold Renunciation, and the Conduct of the Yati
ઉત્તરભાગના વર્ણાશ્રમક્રમમાં આ અધ્યાય વાનપ્રસ્થથી ચોથા આશ્રમ સન્યાસ તરફ ગતિ કરાવે છે અને કહે છે કે સાચું વૈરાગ્ય ઉદ્ભવે ત્યારે જ સન્યાસ ધર્મસંગત છે. પ્રાજાપત્ય/આગ્નેય વગેરે પૂર્વવિધિઓ જણાવી સન્યાસના ત્રણ ભેદ દર્શાવે છે—જ્ઞાન-સન્યાસ (આત્મજ્ઞાનનિષ્ઠા), વેદ-સન્યાસ (વેદાધ્યયન અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ), અને કર્મ-સન્યાસ (અંતરાગ્નિમાં સર્વ કર્મ બ્રહ્મને મહાયજ્ઞરૂપે અર્પણ કરવું). તત્ત્વજ્ઞને સર્વોચ્ચ, નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્તવ્યો અને બાહ્ય ચિહ્નોથી પરે ગણાવ્યો છે. પછી યતિઆચાર—સરળ વસ્ત્ર-આહાર, સમતા, અહિંસા, શૌચમાં સાવચેતી, વર્ષાકાળ સિવાય સ્થિર નિવાસ ન રાખવો, બ્રહ્મચર્ય-સંયમ, દંભવર્જન, તેમજ પ્રણવજપ અને વેદાંતચિંતન (અધિયજ્ઞ/અધિદૈવ/અધ્યાત્મ દૃષ્ટિ) વર્ણવાય છે. આ અધ્યાય ધર્મસાધનાથી આગળ યોગ, નિત્યાચાર અને બ્રહ્મલીનતા રૂપ મોક્ષલક્ષ્ય સુધી સેતુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तविशो ऽध्याय व्यास उवाच एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः / चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्
વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં રહી આયુષ્યનો ત્રીજો ભાગ વિતાવવો; ત્યારબાદ ક્રમથી આયુષ્યનો ચોથો ભાગ સંન્યાસમાં પસાર કરવો.
Verse 2
अग्नीनात्मनी संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् / योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः
પવિત્ર અગ્નિઓને પોતાના આત્મામાં સ્થાપી દ્વિજએ પ્રવ્રજિત (સંન્યાસી) થવું જોઈએ—યોગાભ્યાસમાં રત, મનથી શાંત અને બ્રહ્મવિદ્યામાં સંપૂર્ણ પરાયણ।
Verse 3
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु / तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये
જ્યારે મનમાં સર્વ વિષયવસ્તુઓ પ્રત્યે સાચું વૈતૃષ્ણ્ય (વૈરાગ્ય) જન્મે, ત્યારે જ સંન્યાસ ઇચ્છવો; તેના વિપરીત—અંતર વૈરાગ્ય વિના સંન્યાસ માંગે તો—પતિત બને છે।
Verse 4
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः / दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
પ્રાજાપત્ય યજ્ઞ—અથવા ફરીથી આગ્નેય ઇષ્ટિ—વિધિપૂર્વક ગોઠવીને, દાંત અને ‘પક્વકષાય’ (દોષ-રાગ શમિત) એવો પુરુષ બ્રહ્માશ્રમ, એટલે બ્રહ્મચર્ય-ધર્મનો આશ્રય લે।
Verse 5
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे / कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
કેટલાક જ્ઞાન-સંન્યાસી, કેટલાક વેદ-સંન્યાસી; અને કેટલાક અન્ય કર્મ-સંન્યાસી—આ રીતે સંન્યાસ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે।
Verse 6
यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः / प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः
જે સર્વ સંગથી મુક્ત, દ્વંદ્વોથી પરે અને નિર્ભય છે—તેને જ્ઞાન-સંન્યાસી કહેવાય છે; તે માત્ર સ્વાત્મામાં જ સ્થિત રહે છે।
Verse 7
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः / प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः
તે નિત્ય માત્ર વેદનો અભ્યાસ કરે, નિરાશી અને અપરીગ્રહી રહે. ઇન્દ્રિયોને જીતેલો, મુક્તિ ઇચ્છનાર એવો સાધક ‘વેદ-સંન્યાસી’ કહેવાય છે.
Verse 8
यस्त्वग्नीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः / ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
જે દ્વિજ યજ્ઞાગ્નિઓને પોતાના અંતરમાં આત્મસાત કરી બ્રહ્મને સર્વાર્પણમાં તત્પર રહે, તેને કર્મ-સંન્યાસી જાણો; તે મહાયજ્ઞમાં પરાયણ છે.
Verse 9
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः / न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः
આ ત્રણમાં પણ તત્ત્વજ્ઞાની જ્ઞાનીને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. તે વિવેકીને કોઈ ફરજિયાત કાર્ય બાકી રહેતું નથી, ન તો ઓળખ માટે કોઈ બાહ્ય ચિહ્ન રહે છે.
Verse 10
निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः / जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
મમતા વિનાનો, નિર્ભય, શાંત અને દ્વંદ્વાતીત બની તે પાન-આહાર કરે. જીર્ણ કૌપીન ધારણ કરે—અથવા નિર્વસ્ત્ર પણ રહે—અને ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ તત્પર રહે.
Verse 11
ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् / अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः
બ્રહ્મચારી, મિતાહારી બની તે ગામમાંથી ભિક્ષાન્ન એકત્ર કરે. તેની બુદ્ધિ અધ્યાત્મમાં સ્થિર રહે; તે અપેક્ષારહિત અને નિરામિષ રહે.
Verse 12
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह / नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
આ લોકમાં આત્માને જ સહાયક માની સાચા કલ્યાણ માટે વિચરે; મરણમાં આનંદ ન માને, જીવનમાં પણ આનંદ ન માને।
Verse 13
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा / नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन / एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते
તે માત્ર સમયની જ પ્રતીક્ષા કરે, જેમ ભૃત્ય આદેશની પ્રતીક્ષા કરે. ન અભ્યાસ કરવો, ન બોલવું, ન કદી સાંભળવું. આમ જાણીને પરમ યોગી બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે।
Verse 14
एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा / मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः / काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
વિદ્વાન સંન્યાસી એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરે અથવા માત્ર કૌપીનથી આચ્છાદિત રહે. તે મુંડિત હોય કે શિખાધારી, ત્રિદંડ ધારણ કરે અને પરિગ્રહરહિત રહે. કાષાય વસ્ત્રો પહેરી સદા ધ્યાનયોગમાં પરાયણ રહે।
Verse 15
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालये ऽपि वा / समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः / भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्
તે ગામના અંતે, વૃક્ષના મૂળે, અથવા દેવાલયમાં પણ વસે. શત્રુ અને મિત્રમાં તથા માન-અપમાનમાં સમ રહે. ભિક્ષાથી નિત્ય જીવન ચલાવે અને કદી પણ અનેક પ્રકારનું અન્ન ખાવાવાળો ન બને।
Verse 16
यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः / न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते
પરંતુ જો મોહથી કોઈ યતિ બાળિશ અને આળસુ બની—માત્ર નામનો એકાન્નાદી બની જાય—તો તેના માટે ધર્મશાસ્ત્રોમાં કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું નથી।
Verse 17
रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः / प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः
જેનું અંતઃકરણ રાગ-દ્વેષથી મુક્ત છે, જે માટીના ઢગલા, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ; પ્રાણિહિંસાથી નિવૃત્ત રહે; મૌન અને વાણી-સંયમમાં સ્થિત થઈ સર્વથા નિઃસ્પૃહ બને.
Verse 18
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् / सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्
દૃષ્ટિથી શુદ્ધ કરીને જ પગ મૂકવો; વસ્ત્રથી ગાળી શુદ્ધ કરેલું જળ પીવું; સત્યથી શુદ્ધ વાણી બોલવી; અને શુદ્ધ મનથી આચરણ કરવું.
Verse 19
नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः / स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः
ભિક્ષુકે વર્ષાકાળ સિવાય એક જ સ્થાને નિવાસ ન કરવો; અન્ય સમયમાં અન્યત્ર વિહાર કરવો. તે નિત્ય સ્નાન અને શૌચ-શુદ્ધિમાં રત રહે, કમંડલુ ધારણ કરે અને શુચિ રહે.
Verse 20
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत् / मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः
તે નિત્ય બ્રહ્મચર્યમાં રત રહે અને વનવાસમાં આસક્ત બને; મોક્ષશાસ્ત્રોમાં નિરત રહે, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરે અને ઇન્દ્રિયો જીતે.
Verse 21
दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः / आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्
જે દંભ અને અહંકારથી મુક્ત છે, નિંદા અને પૈશુન્ય (દુષ્ટ ચુગલી)થી રહિત છે, અને આત્મજ્ઞાનના ગુણથી યુક્ત છે—એવો યતિ મોક્ષ પામે છે.
Verse 22
अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम् / स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु
સનાતન પ્રણવ-નામક વેદ (ૐ) નો સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ. સ્નાન કરીને અને વિધાનપૂર્વક આચમન કરીને, વિશેષ કરીને દેવાલય વગેરે પવિત્ર સ્થાનોમાં શુદ્ધ રહેવું જોઈએ.
Verse 23
यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः / धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः
યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, અંતરમાં શાંતિ રાખી, હાથમાં કુશ લઈને, એકાગ્રતાથી સ્થિર રહી—ધોયેલા કાષાય વસ્ત્રો પહેરી, દેહ અને કેશ પર ભસ્મ ધારણ કરે.
Verse 24
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च / आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्
અધિયજ્ઞ રૂપે, અધિદૈવિક રૂપે અને અધ્યાત્મ રૂપે—વેદાંતમાં જે રીતે ઉપદેશિત છે તે બ્રહ્મનું સતત જપ કરવું જોઈએ.
Verse 25
पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः / वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्
પુત્રોમાં નિવાસ કરતો હોય અથવા બ્રહ્મચારી, યતિ કે મુનિ હોય—તે નિત્ય માત્ર વેદનો જ અભ્યાસ કરે; એથી જ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 26
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम् / क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः
અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને પરમ તપ; તેમજ ક્ષમા, દયા અને સંતોષ—વિશેષ કરીને આ જ તેના મુખ્ય વ્રતો કહેવાયા છે.
Verse 27
वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः / कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि
વેદાંતજ્ઞાનમાં સ્થિર અને મનથી સમાહિત રહી તે દરરોજ સ્નાન કરીને પંચમહાયજ્ઞો કરે; અને ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત અન્નથી જ તે કર્મો સંપન્ન કરે.
Verse 28
होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः / स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्
સમાહિત રહી યોગ્ય સમયે નિત્ય હોમમંત્રોનો જપ કરવો. દરરોજ સ્વાધ્યાય કરવો અને પ્રાતઃ તથા સાયં—બન્ને સંધ્યાઓમાં સાવિત્રી (ગાયત્રી) જપવી.
Verse 29
ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम् / एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्
એકાંતમાં પરમેશ્વર દેવનું સતત ધ્યાન કરવું; અને નિત્ય એક જ પ્રકારનું અન્ન માત્ર લેવું ટાળવું, તેમજ કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહનો ત્યાગ કરવો.
Verse 30
एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् / कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्
એક વસ્ત્ર કે બે વસ્ત્ર ધારણ કરીને, શિખા અને યજ્ઞોપવીત સાથે, હાથમાં કમંડળુ લઈને—વિદ્વાન, ત્રિદંડધારી—તે પરમ લક્ષ્ય તરફ એકનિષ્ઠે આગળ વધે છે.
Frequently Asked Questions
It teaches (1) jñāna-saṃnyāsa—renunciation grounded in Self-knowledge and fearlessness beyond dualities; (2) veda-saṃnyāsa—exclusive dedication to Vedic study with sense-conquest and non-possessiveness; and (3) karma-saṃnyāsa—internalizing the fires and offering all actions to Brahman as the Great Sacrifice (mahāyajña).
Genuine vairāgya (complete inner dispassion toward objects). If renunciation is undertaken without that inner detachment, the text warns that one becomes “fallen,” i.e., spiritually and ethically compromised.
Because the knower of Truth is described as beyond obligatory duties and external identifiers; being established in the Self alone, such a person is not defined by marks, rites, or social functions but by realized knowledge.
It prescribes simplicity (minimal clothing, leaf-food/alms), equanimity to honor/dishonor and friend/enemy, non-violence and carefulness (filtered water, mindful steps, truthful speech), purity and bathing, non-residence in one place except during rains, celibate restraint, avoidance of hypocrisy/backbiting, and steady meditation and Praṇava practice.
It frames contemplation of the one Reality across three lenses: as present in sacrifice (adhiyajña), as the divine principle governing cosmic powers (adhidaiva), and as the indwelling Self (adhyātma), aligning purāṇic religion with Vedāntic interiorization.