Adhyaya 28

Verse 1

नाम सप्तविंशो ऽध्यायः या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् / विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्

આ સત્તાવીસમો અધ્યાય કહેવાય છે. પૂર્વસર્ગમાં દક્ષની પુત્રી સતી, રુદ્રની પત્ની, દક્ષયજ્ઞમાં પોતાનું દેહ ત્યજી, પર્વતધારક હિમવંતના સાન્નિધ્યે મેનકાના ગર્ભથી ફરી જન્મી।

Verse 2

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा / सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता

હે ખગેન્દ્ર! એ જ દેવી પાર્વતી રુદ્રની પત્ની છે; અને પૂર્વકালে શેષની પત્ની ‘વારુણી’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતી. એ મહાપતિવ્રતા દેવી દ્વિરૂપ ધારણ કરીને બલભદ્ર સાથે રમવા આવી।

Verse 3

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा / शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव

તે ‘શ્રી’ નામે ખ્યાત છે, ઇન્દિરા (લક્ષ્મી)ના આવેશથી યુક્ત. તેની બીજી પ્રતિમા મેઘરૂપ છે. અને જ્યારે વીન્દ્રે શેષરૂપ ધારણ કરીને તપ કર્યું, ત્યારે તે વિષ્ણુ સાથે જ તપશ્ચર્યા કરતો હતો।

Verse 4

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च / तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्

ત્યારે જ શેષપત્ની દેવી વારુણીએ ઇન્દિરા (લક્ષ્મી)ને પ્રસન્ન કરવા તપ કર્યું. ત્યારે અત્યંત પ્રસન્ન થયેલી ઇન્દિરાએ શેષપત્ની વારુણીને કહ્યું।

Verse 5

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः / मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्

જ્યારે વૈષ્ણવ અંશથી યુક્ત રૌહિણેય રામ ભૂતલ પર અવતરશે, ત્યારે હે ભદ્રે! મારા આવેશથી સંયુક્ત તું પણ ‘શ્રી’ નામે પ્રગટ થઈ બલભદ્ર સાથે રમણ કરશે।

Verse 6

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके / श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव

“તું નિશ્ચયે તે પ્રાપ્ત કરશ; અહીં શંકાને સ્થાન નથી,” એમ કહી તે વિષ્ણુલોકમાં ગઈ. શ્રીલક્ષ્મીનો અંશ હોવાથી ‘શ્રી’ નામની પૂજ્ય સંજ્ઞા મેળવી, લોકમાં શેષની પત્ની બની.

Verse 7

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च / करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्

જ્યારે પરમેશ્વર વિશાળ ભાર (અથવા ધરતી) ઉદ્ધરે છે, ત્યારે રામ પણ શ્રી-સંબંધિત પવિત્ર સંગમમાં સદા રમા (લક્ષ્મી)ને આનંદ આપે છે. તેમના આવેશમાત્રથી મનનું તમોમય બંધન વિખેરાઈને દૂર થાય છે.

Verse 8

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी / सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः / द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र

રૈવતની પુત્રી રેવતી, બલભદ્રની પત્ની વારુણી, તથા બલની પત્ની સૌપર્ણા—હે ખગેન્દ્ર—આ ત્રણેય વિષ્ણુ-સંબંધિત છ સ્ત્રીઓમાં ગણાય છે. હે પૌત્ર, જાણ કે રુદ્ર, શેષ વગેરેની તુલનામાં તેમનું ગણતર દ્વિગુણ ઓછું અને બીજા માપે દશગુણ ઓછું કહેવાયું છે.

Verse 9

गरुड उवाच / रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः / एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी

ગરુડ બોલ્યા—રામ સાથે સદા રમવા ઇચ્છતી સુભ્રૂ વારુણીએ રૈવત રાજાની પુત્રીપણું પ્રાપ્ત કર્યું. આમ વારુણી ત્રિરূপા બની શેષની પત્ની થઈ; અને પાર્વતી દ્વિરূপા બની રુદ્રની પત્ની થઈ.

Verse 10

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् / श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो

હે કૃષ્ણ, મેં ક્યાંક ક્યાંક સાંભળ્યું છે કે નીચા અને જાંબવતીમાં તથા (તેમનું) શેષ સાથે પણ કંઈક સામ્ય કહેવાય છે. હે પ્રભુ, તેનું કારણ મને કહો.

Verse 11

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः / एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो

ઉમાના સંબંધમાં જેમ રુદ્ર સદા અનેક ગુણોમાં અધિક છે, તેમ તમે કહ્યું છે, હે ભગવન્—મારા નિશ્ચય માટે, હે પ્રભુ।

Verse 12

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी / सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः

રેવતી, શ્રીયુતા અને શ્રી; શેષરૂપા અને વારુણી; તેમજ સૌપર્ણી અને પાર્વતી—આ ત્રણ મુખ્ય છે; બાકીના અન્ય સૈકડોમાં ઉત્તમ છે।

Verse 13

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन / निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत

આવું પણ સાંભળવામાં આવે છે, હે કૃષ્ણ, હે મધુસૂદન. હે કૃષ્ણ, હે સુવ્રત, તમારા શિષ્યને તેનું કારણ કહો.

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच / विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप / उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—હે ખગાધિપ, જાંબવતી અને અન્યની સ્થિતિ જાણી લે; ઉત્તમોમાં સમતા પરમ આવેશ (દિવ્ય વ્યાપ્તિ)થી થાય છે।

Verse 15

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता / अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते

નીચલા લોકોમાં રહેલા ગુણ પણ ઉત્તમોના અધિન જ રહે છે; એ અધિનતા દર્શાવવા માટે જ ‘સો અને વધુ’ એવું પ્રમાણ કહેવાયું છે।

Verse 16

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम

હે ખગશ્રેષ્ઠ, મેં જેમ કહ્યું છે તેમ જ યથાર્થ જાણ, અન્યથા નહીં. ત્યારપછી જે અનુગામી છે તે હું કહું છું; સાંભળ, હે કાશ્યપપુત્રોત્તમ.

Verse 17

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः / वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः

ચૌદ ઇન્દ્રોમાં સાતમો ‘પુરંદર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વૃત્ર આદિનું શરીર જ વિદ્વાનો કહે છે તે ‘પુર’ (નગર/દુર્ગ) કહેવાય છે.

Verse 18

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः / चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः

કારણ કે તે વજ્રથી તેને ભેદે છે, તેથી તે ‘પુરંદર’ (દુર્ગવિનાશક) કહેવાય છે. અને ચૌદ ઇન્દ્રોમાં છઠ્ઠો ‘મંત્રદ્યુમ્ન’ છે.

Verse 19

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः / मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु

હે મહેન્દ્ર, મંત્ર અખંડ રહે ત્યારે દેવ તેજથી પ્રકાશે છે; તેથી લોકમાં તે ‘મંત્રદ્યુમ્ન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ખરેખર બંને એક જ છે.

Verse 20

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि / विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम

હે ખગસત્તમ, પૃથ્વી પર કુંતીપુત્ર અર્જુન મંત્રદ્યુમ્નનો અવતાર બની જન્મ્યો; અને તેણે વિષ્ણુ, વાયુ, અનંત તથા ઇન્દ્રની શક્તિઓ પણ ધારણ કરી.

Verse 21

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः / चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन

હે પાર્થ અર્જુન, જે ચાર તત્ત્વોથી સંયુક્ત થાય છે તે જ ઇન્દ્ર કહેવાય છે. અને ચોથામાં પણ વાયુદેવનું સદા વિશેષ મહત્ત્વ છે.

Verse 22

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः / चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः

‘વાલી’ નામનો વાનરરાજ ‘પુરંદર’ તરીકે સ્મરાય છે. ચંદ્રવંશમાં વિવેકી ગાધિરાજ જન્મ્યો.

Verse 23

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः / वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः

તેઓ ‘મંત્રદ્યુમ્ન’ અવતાર તરીકે સ્મરાય છે અને વિશ્વામિત્રના પિતા ગણાય છે. વેદોક્ત મંત્રો અને પવિત્ર ગાથાઓ એ માટે કહેવાય છે કે બુદ્ધિમાં દૃઢપણે ધારણ થાય.

Verse 24

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् / इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः

આથી તેઓ ‘ગાધિ’ કહેવાયા અને એ જ કારણસર ભૂતલ પર પ્રગટ થયા. હે ગરુડશ્રેષ્ઠ, ઇક્ષ્વાકુનો પુત્ર ‘વિકુક્ષિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 25

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च / विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा

તે ઇન્દ્રનો અવતાર બની, માત્ર હરિસેવા માટે જ અવતર્યો. વિશેષ કરીને ગર્ભમાં જ અંતર્યામી હરિને જાણી, સત્યજ્ઞાનથી સદા હરિમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 26

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा / रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः

અતએવ તે ‘વિકુક્ષિ’ નામે ભૂલોકમાં સદૈવ પ્રસિદ્ધ રહ્યો. અને રામપુત્ર કુશને પણ ઇન્દ્ર સ્વરૂપ જ કહેવાયો છે.

Verse 27

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः / अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः

મહર્ષિ વાલ્મીકિએ માત્ર કુશ-તૃણથી જ તેને રચ્યો હોવાથી, જાનકીનંદન તે પ્રભુસ્વરૂપ રાજકુમાર ‘કુશ’ કહેવાયો.

Verse 28

इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः / विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः

ઇન્દ્રદ્યુમ્ન, પુરેદ્ર, ગાધિ, વાલી તથા અર્જુન—અને વિકુક્ષિ તથા કુશ—આ બધા સાત ઇન્દ્ર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 29

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः / प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्

કૃષ્ણપુત્ર પ્રદ્યુમ્નને કામદેવ જ કહેવાયો છે. તેના સ્વરૂપની અતિ ઉત્તમ તેજસ્વિતાને કારણે તેનું નામ ‘પ્રદ્યુમ્ન’ પડ્યું.

Verse 30

या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि / रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः

રામના ભાઈ ભરત ભૂમિ પર જાણે કામદેવ સ્વરૂપ (પ્રેમ-ભક્તિની મૂર્તિ) બન્યા. અને કારણ કે તેમણે રામની આજ્ઞા વહન કરી, તેથી તેઓ ‘ભરત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 31

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः / ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः

ચક્રના અધિષ્ઠાતા કામને ‘સુદર્શન’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. અને બ્રહ્મા સ્વયં કૃષ્ણપુત્ર સાંબ છે—જાંબવતીનો સुत.

Verse 32

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते / यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः

આને કામનો અવતાર જાણવો; અહીં કોઈ સંદેહ નથી. રુદ્રપુત્ર સ્કંદ જ કામ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 33

रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः / यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप / कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा

જે સદા શત્રુઓ પર ચઢાઈ કરીને તેમને દમન કરે છે, તેથી તે ‘સ્કંદ’ તરીકે સ્મરાય છે. હે ખગાધિપ! બ્રહ્મપુત્ર સનત્કુમાર પણ કામનો અવતાર જાણવો; અહીં વિચાર જરૂરી નથી.

Verse 34

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च / सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः

સુદર્શન, પરમ, પ્રદ્યુમ્ન અને સાંબ; તેમજ સનત્કુમાર અને સાંબ—આ છને ‘કામરૂપક’ (ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર) કહેવાય છે.

Verse 35

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ / तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः

ત્યારબાદ, હે ગરુડ! ‘ઇન્દ્ર’ અને ‘કામ’ નામની ઇચ્છાઓ પણ ઉમા આદિથી દસ પાયાં નીચી કહેવાય છે. એ બેમાં ‘કામ’ને ઇન્દ્ર કરતાં વધુ અધમ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 36

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः / गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः

પ્રાણ જ અહંકાર છે, જેને ‘અહંકારક’ નામે ઓળખાય છે. તે ગરુડનો અંશ જાણવો; અને દસમાં સૌથી અધમ હોવાથી કામ તથા ઇન્દ્રિયાધિપતિના અધિકારમાં રહે છે.

Verse 37

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः / श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते

હવે ત્યારપછીનું હું કહું છું—હે પક્ષિરાજ ગરુડ, એકાગ્ર થઈને સાંભળો. આનું શ્રવણ માત્રથી મોક્ષ મળે છે અને મહાપાપોથી પણ મુક્તિ થાય છે.

Verse 38

कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः / स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि

કામપુત્ર પ્રદ્યુમ્નનો પુત્ર અનિરુદ્ધ પણ હરિનો એક અન્ય અવતાર તરીકે કીર્તિત છે. તે જ પૃથ્વી પર રામનો અનુજ બની હરિની સેવા કરવા પ્રગટ થયો.

Verse 39

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः / अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह

તે ‘શત્રુઘ્ન’ તરીકે વિખ્યાત છે, કારણ કે તે શત્રુઓનો સંહાર કરે છે. અને અનિરુદ્ધ—કૃષ્ણપુત્ર—પ્રદ્યુમ્ન વગેરેમાં અગ્રગણ્ય બની જન્મ્યો હતો.

Verse 40

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः / एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः

તે સંકર્ષણ વગેરે ત્રણ રૂપોથી વ્યાપ્ત છે. તેથી મહામતિ અનિરુદ્ધને દ્વિરূপ (બે સ્વરૂપવાળો) તરીકે જાણવો જોઈએ.

Verse 41

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता / रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता

કામદેવની પત્ની રતિને દ્વિરૂપા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. તે રુગ્મની પુત્રી અને ‘રુગ્મવતી’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે—આ રીતે તે કામભાર્યા તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 42

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता / दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता

અતિપ્રકાશ-તેજથી યુક્ત હોવાથી તે ‘રુગ્મવતી’ તરીકે સ્મરાય છે. અને દુર્યોધનની પુત્રી ‘લક્ષણાં’ પણ રતિ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 43

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः / लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि

સાંબની પત્ની કાષ્ઠાએ ત્યારે લક્ષણાં સાથે સંયોગ કર્યો. ‘લક્ષણાભિધા-ભૂમિ’ નામના સ્થાને દૂષિત વીર્યમાંથી એક સત્તા જન્મી.

Verse 44

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

આ રીતે કામદેવની પત્ની રતિને દ્વિરૂપા તરીકે જાણવી. અને બ્રહ્મપુત્ર આદ્ય મનુ—સ્વાયંભુવ મનુ—ગુરુ સમાન હતા; રાજધર્મના આચરણથી હરિને પ્રસન્ન કરવા તેઓ વિષ્ણુના અંશરૂપે જન્મ્યા.

Verse 45

बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र / रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः

હે ખગેન્દ્ર! દેવગુરુ મહાત્મા બૃહસ્પતિના ત્રણ અવતાર થયા. રામાવતારમાં તેઓ ‘ભરત’ નામે પ્રગટ થયા; અને કમલજ બ્રહ્માના આવેશથી યુક્ત બૃહસ્પતિ જ હતા.

Verse 46

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् / अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्

વાનરોમાં રહેલા દિવ્ય અવતારોને તારવીને તેણે શ્રીરામનાં દિવ્ય ચરિત્રો પ્રગટ કર્યા. તેથી પૃથ્વી પર રામદેવનું અંગત્વ મેળવવા તે ‘નાર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 47

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः / यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव

કૃષ્ણાવતારના યુગમાં અંભોજજાના આવેશથી યુક્ત બૃહસ્પતિ ‘દ્રોણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. અને ગુરુ દ્રોણ (પાત્ર)માંથી જન્મ્યો હોવાથી તે દ્રોણ કહેવાયો।

Verse 48

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ / बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप

પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે તે વિષ્ણુનું અંગ બની ભૂમિ પર માત્ર તેમની સેવા કરવા રહ્યો. પવનના આવેશથી યુક્ત એ બૃહસ્પતિ ‘ઉદ્ધવ’ નામે ઓળખાયો।

Verse 49

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप / सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः

અહીં હરિ સમ્યક રીતે પરમ ઉત્તમ રૂપે પ્રગટ થયા હોવાથી તે ‘બુધવાન’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છે. તે સદા કૃષ્ણદેવનો સખા રહ્યો—મહામતિ અને સર્વ લોકોમાં પૂજ્ય।

Verse 50

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः / कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः / पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः

જમણા અંગૂઠામાંથી જન્મેલો દક્ષ, બ્રહ્માનો મહામતિ પુત્ર, કન્યા સર્જી અને હરિને પ્રસન્ન કરી પૃથ્વી પર પ્રજાપતિ બન્યો. તેણે પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, તેથી તે ‘દક્ષ’ (સમર્થ) તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 51

शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र / रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च

શચીને દેવરાજ ઇન્દ્રની પત્ની તરીકે જાણ. હે ખગેન્દ્ર (ગરુડ), તેના અવતારને સમ્યક સાંભળ—રામાવતારમાં તે ‘તારા’ નામે વાલી ની પત્ની બની અને શચી-સંબંધજ પણ હતી.

Verse 52

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा / अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा

રામે ‘વાલી’ નામના પતિને માર્યા પછી તારાએ સુગ્રીવ સાથે સંગ કર્યો. તેથી તારા સ્વર્ગલોકને પામી; જે પાપરહિત હોય તે અંતરિક્ષમાં કેમ ભટકે?

Verse 53

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी / पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्

કૃષ્ણાવતારના સમયમાં એ જ તારા ભૂમિ પર વિજયની પત્ની બની. તેનું નામ ‘પિશંગદા’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ થયું; અને અર્જુન સાથે પણ તેનું ઘનિષ્ઠ સાન્નિધ્ય હતું.

Verse 54

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा / अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति

તેણીમાં ‘બભ્રુવાહન’ નામનો પુત્ર ઉત્પન્ન કરીને મહાત્મા અર્જુન ત્યાંથી વિદાય થયો. તેથી ‘વારા’ અને ‘ચિત્રાંગદા’—બન્નેને શચી-રૂપ જ સમજવા; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 55

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या / विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा

પુલોમજા મંત્રદ્યુમ્નની પત્ની હતી; કાશિકા ગાધિરાજની પત્ની હતી. વિકુક્ષીની પત્ની ‘સુમતિ’ તરીકે ઓળખાતી; અને કુશની પત્ની ‘કાંતિમતી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 56

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र / शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः

આ સાત અધમ છે એમ જાણ; અહીં વધુ વિચારવાનો અવકાશ નથી. શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, મનુ, દક્ષ અને બૃહસ્પતિ—આ છ પરસ્પર સમાન કહેવાયા છે. અહંકારમાંથી દસ નીચ વર્ગો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 57

स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा

તે પવનોમાં મહાનદીની જેમ પ્રવહે છે, અને તે જ દિશાઓનો અધિપતિ પણ કહેવાય છે.

Verse 58

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च / अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः

એ જ માર્ગ નાસિકાઓમાં કહેવાયો છે અને તે ભૌતિક માર્ગ સમાન પણ વર્ણવાયો છે. એ જ ‘અતિવાહ’ કહેવાય છે, જેના દ્વારા મુમુક્ષુઓ આગળ ગમે છે.

Verse 59

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः / गरुड उवाच / प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद

દક્ષ વગેરેની તુલનામાં તે પાંચગણો અધમ કહેવાયો છે. ગરુડ બોલ્યા—તેને ‘પ્રવહ’ નામ કેમ મળ્યું? તે મને કહો.

Verse 60

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे / गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः / उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः

તે નામમાં કોઈ અર્થ અભિપ્રેત હોય તો તે મને કહો. ગરુડએ એમ કહ્યે ત્યારે દેવકીપુત્ર ભગવાન હરિ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; ગરુડની સ્તુતિ કરીને બોલ્યા.

Verse 61

कृष्ण उवाच / प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः / अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—જે હર્ષપૂર્વક સદા હરિસમાન જનને વહન કરે છે, તેથી તે પક્ષિશ્રેષ્ઠ ‘પ્રવહ’ નામે કીર્તિત છે।

Verse 62

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि / मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्

નામથી વિષ્ણુ જ સર્વોત્તમ છે; બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ સદા તેમના અધિન છે. મેં કહ્યું તે સત્ય છે, મિથ્યા નથી. ક્રોધયુક્ત સર્પને હું હાથથી પકડું છું।

Verse 63

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः / एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः

“બધું જ સત્ય છે; અને જો મિથ્યા નીકળે તો એ અહીન્દ્ર મને દંશે!” એમ કહી તેણે ક્રોધયુક્ત સર્પને પકડી લીધો; છતાં તે ઉરગે દંશ કર્યો નહીં।

Verse 64

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् / यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः

હે ઇન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠ! માત્ર આનું ધારણ કરવાથી જ વાયુપુત્રને ‘પ્રવહ’ નામ મળ્યું. પરંતુ જે લોકમાં વિષ્ણુમૂર્તિ છોડીને રેણુકા આદિ દૈત્યસ્વરૂપ કૂદેવોની શરણ લે છે, તે ભ્રમમાં પડે છે।

Verse 65

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

તેમની—અને મારા પિતૃઓની પણ—પૂજા વ્યર્થ થશે; હું સત્ય, સત્ય જ કહું છું. જો આ બધું મિથ્યા હોય તો એ અહીન્દ્ર મને દંશે।

Verse 66

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति / स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि

હું તેને પિતૃલોક તરફ લઈ જતો નથી. જે કર્તવ્ય ત્યજીને માત્ર ‘પિતૃઓના નામે’ નામમાત્ર ક્રિયા કરે છે, તે પાપાત્મા નિશ્ચયે નરકોમાં જાય છે—આ વચન સત્ય છે, એમ હું કહું છું.

Verse 67

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः / तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः

શ્રી (લક્ષ્મી) સ્વતંત્ર નથી, વિધિ (બ્રહ્મા) પણ સ્વતંત્ર નથી; વાયુદેવ પણ સ્વતંત્ર નથી, શિવ પણ સ્વતંત્ર નથી. તો ગૌરી, પુલોમજા વગેરે અન્ય વિશે શું કહેવું? આ લોકમાં કોઈ પણ ખરેખર સ્વતંત્ર નથી.

Verse 68

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र

હું સત્ય કહું છું—પરમ પુરુષ તો વિષ્ણુ જ છે. સત્ય, સત્ય—સત્યધારક ભુજા ઊંચી કરીને હું કહું છું. જો આ બધું મિથ્યા નીકળે, તો એ અહીન્દ્ર મને દંશ દે.

Verse 69

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि / जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा

જીવ સત્ય છે અને પરમાત્મા પણ સત્ય છે; તેમનો ભેદ પણ સત્ય છે—આ સદાકાળ છે. જડ પણ સત્ય છે; જીવ અને જડનો ભેદ પણ સત્ય છે. ભેદ પોતે સત્ય છે—તો જડ અને ઈશ્વર વચ્ચે ‘ભેદ’ વિશે વધુ શું કહેવું?

Verse 70

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः

બધા જીવોમાં ભેદ સત્ય અને નિત્ય છે; અને જડ પદાર્થોના ભેદ પણ સદૈવ સત્ય છે. જો આ બધું મિથ્યા નીકળે, તો એ અહીન્દ્ર મને દંશ દે.

Verse 71

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः / एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्

આ રીતે કહી તેણે ક્રોધથી ભરેલા નાગને દૃઢપણે પકડી લીધો; અને તે ઉરગ પણ ગર્જના કરવા લાગ્યો. હે વિદ્વાન, તેને ધારણ કરવાને કારણે જ વાયુપુત્ર ‘પ્રવાહ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 72

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् / स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति

પ્રથમ દ્વય સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે જાણી લે, પછી તે દ્વિવિધ અનુષ્ઠાનને સદા સ્વીકાર. પાપી આત્મા રોજ સ્નાનાદિ કર્મ કરે તોય મુક્તિ પામતો નથી.

Verse 73

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

અતએવ તે બે બાબતોનું નિત્ય વિચાર કરીને મનુષ્ય સુખી રહે—અહીં વધુ વિચારવાનું નથી. જો આ બધું મિથ્યા હોય, તો તે નાગરાજ ખરેખર મને દંશે.

Verse 74

गरुड उवाच / किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व / द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व

ગરુડે કહ્યું—હે દેવદેવેશ! તે ‘દ્વય’ શું છે? અને તેનું કારણ શું છે? મને સ્પષ્ટ કહો. તે બંનેનો ત્યાગ કેવો છે તે કહો; અને ત્યાગથી જે સુખ ઉપજે છે તે કેવું છે તે પણ કહો.

Verse 75

श्रीकृष्ण उवाच / द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे / अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—આ દેહમાં બે ઇન્દ્રિયશક્તિઓ સર્વથી બળવાન કહેવાય છે—શ્રવણ અને દર્શન, જે કાન અને આંખ રૂપે સુસર્જિત છે. હે ખગેન્દ્ર, આ બંનેની અંદર પણ એક વધુ આંતરિક દ્વય કહેવાય છે; તેનું સ્વરૂપ પણ હું કહેશ।

Verse 76

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन / हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च

કાનનો સ્વભાવ એવો છે કે તે લોકવાર્તા સાંભળીને અતિ આનંદ પામે છે અને ઉત્સાહથી તેનો રસ લે છે. પરંતુ હરિ-વાર્તા સાંભળવામાં તેને દુઃખનું જાળું દેખાય છે; આ જ કાનનો સ્વભાવ—જડતા અને દમન (સંયમ)ની જરૂર.

Verse 77

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च / हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्

આંખોનો સ્વભાવ સ્ત્રી-પુરુષના દર્શન તરફ ખેંચાવાનો છે; અતિ આસક્તિથી ઊંઘ વગેરે પણ નષ્ટ થાય છે. પરંતુ હરિભક્ત માટે એવો દર્શન દુઃખરૂપ બને છે; અને વિષ્ણુની પૂજાનું દર્શન કરતાં દુઃખનું આખું જાળ કાપી જાય છે.

Verse 78

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः / शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण

તે વિષયોના સાચા સ્વરૂપને પહેલાં જાણ્યા છતાં મોહગ્રસ્ત માણસ તેમને ફરી ફરી સ્વીકારે છે. અને માત્ર મૂર્ખતાથી, સદા આસક્તિ સાથે, પોતાનું જનનેન્દ્રિય કોઈ ને કોઈ યોનિમાં પ્રવેશ કરાવતો રહે છે.

Verse 79

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् / स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र

વધૂઓમાં, પુરુષોમાં, સ્ત્રીઓમાં અને યતિઓમાં પણ ભય અને લાજ ટકતી નથી. પોતાનો જ સાર (અંતઃસ્વભાવ) ન ઓળખીને, દિવસના પ્રકાશમાં પણ તેઓ ફળાસક્ત યજ્ઞ—કર્મફળની પાછળ દોડે છે; હે રાજશ્રેષ્ઠ, આ જ તેમનો જન્મજાત સ્વભાવ છે.

Verse 80

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः / तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः

રસનાનો સ્વભાવ સદા ભક્ષણ તરફ પ્રવૃત્ત થવાનો છે; પરંતુ વિષ્ણુભક્ત માટે જે અર્પિત ન હોય તે અન્ન ભક્ષ્ય નથી. તેમ જ, ન અપાયેલું લેવાનો સ્વભાવ એટલે અભક્ષ્યનું ભક્ષણ કરવું—આ જ તેની આંતરિક પ્રકૃતિ છે.

Verse 81

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः / द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्

જે ચાટવા અયોગ્ય છે તેનું ન ચાટવું એ જ તેનું સ્વભાવ છે; અને જે પીવા અયોગ્ય છે તેનું ન પીવું એ જ તેનું સ્વભાવ છે. છતાં બંનેના યથાર્થ સ્વરૂપનો વિવેક છોડીને મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય તેને વારંવાર ફરી ફરી સ્વીકારી લે છે.

Verse 82

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव / अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्

કારણ કે તેઓ કહે છે કે તેનું સ્નાન વ્યર્થ છે, તેથી તે પણ ત્યાજ્ય છે—બન્ને કામ કરવાની જરૂર નથી. હે ખગેન્દ્ર, આ જ અભિપ્રાયને આ રીતે સમજી લે અને સદા મૃદુ હાસ્ય સાથે જાણતો રહેજે.

Verse 83

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् / स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

‘બે પત્નીઓ’ના સ્વરૂપને ન જાણીને મોહબુદ્ધિ માણસ એકને સ્વીકારે છે અને એકને ત્યજી દે છે. એ ભ્રમમાં તે સ્નાનાદિ કર્મ કરે છે; તેથી તેઓ કહે છે કે તે વ્યર્થ છે—તેમાંથી ન મોક્ષ મળે, ન ભોગ. જો આ બધું મિથ્યા હોય તો તે નાગરાજ મને દંશે.

Verse 84

गरुड उवाच / भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे / तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्

ગરુડ બોલ્યો—હે મુરારે, ‘બે પત્નીઓ’ શું છે તે મને કહો; અને તેમનું સ્વરૂપ પણ સમજાવો. તેમાં કઈ પત્ની ગ્રાહ્ય છે અને કઈ અગ્રાહ્ય છે—તે પણ સ્પષ્ટ કહો.

Verse 85

श्रीकृष्ण उवाच / बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा / तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—હે ખગેન્દ્ર, ‘બુદ્ધિ’ને પત્ની કહેવામાં આવી છે; તે દ્વિરૂપા છે—એક દૂષિત, બીજી અત્યંત શુદ્ધ અને સુંદર. તેમાં દૂષિત રૂપ કનિષ્ઠ છે, અને સદ્બુદ્ધિનું સ્વરૂપ જ જ્યેષ્ઠ છે.

Verse 86

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् / कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व

કનિષ્ઠ અવસ્થાથી જીવનો નાશ થાય છે; પરંતુ સુસ્થિર અવસ્થાથી તે યોગ્ય અને ન્યાય્ય પ્રતિષ્ઠા પામે છે. હવે કનિષ્ઠાનું સ્વરૂપ સાંભળો—હું કહું છું; તે સાંભળી તેનો ત્યાગ કરવાનો નિશ્ચય કરો।

Verse 87

जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि / क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः

કનિષ્ઠ પ્રેરણાથી ચલિત જીવ સદા કામ્ય ધર્મ જ કરે છે. તો સાચા બ્રાહ્મણો ક્યાં? મહાત્મા વિષ્ણુ ક્યાં? પવિત્ર કથા ક્યાં? યજ્ઞો ક્યાં—અને ગાયો ક્યાં?

Verse 88

क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति / मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व

“અહીં અશ્વત્થનું શું કામ? સ્નાનનું શું, શૌચનું શું? આ બધું તો નામને જ નાશ કરે છે,” એમ કહે છે. હે મૂઢ પતિ, રેણુકાની પૂજા કર અને માયાદેવીને દીપદાન કર।

Verse 89

सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व

“હે મૂઢ અંધ! સુભૈરવ વગેરેની ભક્તિ કર; હળદરનું ચૂર્ણ સદા ધારણ કર. જ્યેષ્ઠાષ્ટમીના દિવસે ભક્તિથી જ્યેષ્ઠ દેવીની પૂજા કર અને ગળે રક્ષાસૂત્ર બાંધ.”

Verse 90

मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व / दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व

મરિગંધાષ્ટમીના દિવસે મરિગંધ વ્રતનું પૂજન કર અને તેમ જ ગળે સૂત્ર ધારણ કર. શુભ દિવસે દીપસ્તંભની પૂજા કર; અને એ જ સૂત્ર નિશ્ચિત રીતે ગળે ધારણ કર.

Verse 91

महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव / लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र

મહાલક્ષ્મી અને આદ્યલક્ષ્મીની યોગ્ય રીતે ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર; પછી સમૃદ્ધિથી જીવન જીવી. પોતાના ગળામાં લક્ષ્મી-સૂત્ર ધારણ કર; આગળ તું મહાલક્ષ્મી-સમ્પન્ન બનશે.

Verse 92

विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या / सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य

મૌંજીના દિવસને છોડીને, ભાગ્ય ઇચ્છનારએ અતિભક્તિથી ઉત્તમ ગુગ્ગુલુ ધારણ કરવું. પછી તરત ભક્તિથી સુવાસિનીઓની પૂજા કરી, સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ અને દીપથી તેમને પ્રસન્ન કરવું.

Verse 93

वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् / पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा

શુભ આરતીની સામગ્રી કાંસ્ય પાત્રમાં રાખીને દેવતાઓ અને દિવ્યગણોની આરતી કરવી. પછી જમીન પર પિચુમંદ (લીમડો)નાં પાન પાથરી નમસ્કાર કરીને કહેવું—“નમસ્કાર; ક્ષમા કરશો.”

Verse 94

महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् / सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति

આજે ભક્તિપૂર્વક મહાદેવીની પૂજા કર; કપટી, ખોટા કહેવાતા વૈષ્ણવોને અન્ન ન આપ. જો આવા મિથ્યા વૈષ્ણવોને અન્ન આપશો તો તમારું ભાગ્ય આંખે દેખાતું નાશ પામે છે.

Verse 95

स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् / उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्

પોતાના ડાબા હાથમાં વાંસનું ભિક્ષાપાત્ર રાખીને અને જમણા હાથમાં દીવો ધારણ કરીને, હે પતિ, ઊઠો. લાજ છોડીને પાંચ ઘરોમાં યોગ્ય રીતે ભિક્ષા માગો.

Verse 96

आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व / तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व

પ્રથમ ગૃહમાં ષડ્રસયુક્ત અન્ન રાંધીને ગુપ્ત રીતે ભોજન કર. પછી તે અન્નના શેષથી અન્યને ભોજન કરાવી, હે પતિ, તે સ્ત્રીઓનું પણ શરણ અને રક્ષક બન.

Verse 97

तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व / त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्

તેમના હાથ પવિત્ર પુસ્તક પર મૂકાવી, તેમના જ મુખેથી “ત્રાહિ—રક્ષા કર” એવા શબ્દો ઉચ્ચારાવ. એ જ રીતે, હે સ્વામી, આજે ખડ્ગદેવની પૂજા કર અને તેના સેવકોને પણ યોગ્ય રીતે સન્માન કર.

Verse 98

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व / कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः

તેમની સાથે કૂતરાનો શબ્દ કર અને હંમેશાં હળદરનું ચૂર્ણ ધારણ કર. પંચામૃત તથા ષોડશોપચારથી ભીમસેનની વિધિપૂર્વક પૂજા કર.

Verse 99

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व / तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु

ચાંદીનું કૌપીન બનાવડાવી વિધિપૂર્વક અર્પણ કર અને દીપમાળા/દીપપંક્તિ ગોઠવ. પછી ભક્તિથી તેના શ્રેષ્ઠ સેવકોને ભોજન કરાવી “ભીમ! ભીમ!” એમ દૃઢ રીતે ગર્જના કર.

Verse 100

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् / महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्

અતએવ તેના શ્રેષ્ઠ સેવકોને પોતાના વસ્ત્રો, મદ્ય અને વિવિધ માંસદ્રવ્યો દ્વારા નિત્ય પ્રસન્ન કરી સન્માન કર. પછી આજે મહાદેવની સમ્યક પૂજા કર અને વિધિપૂર્વક મહારુદ્ર તથા અતિરુદ્રનો પાઠ/જપ કર.

Verse 101

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् / शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च

“હર” કહીને ચલિત પ્રાણીઓની પૂજા કર; શૈવ આગમમાં નિપુણ એવા શૂદ્રજાતિજનનો પણ સત્કાર કર. શાકંભરી દેવીના ધામમાં પ્રવેશ કરીને સર્વ પ્રકારની શાકભાજી સારી રીતે રાંધી, ઘરેઘરે પણ એમ જ કર।

Verse 102

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च / कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या

ભક્તિ અને પરમ આદરથી અર્પણ/દાન કર; પોતાને અલંકૃત કરીને સ્તુતિ કર અને તેમના ગુણોનું સ્મરણ કર. આજે ભક્તિથી કુલદેવતાની પૂજા કર; અને તે દિવસે શંભુ (શિવ) એવી બુદ્ધિથી પોતાની આંખે દર્શન કર।

Verse 103

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व / सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च

આજે તેમના શ્રેષ્ઠ ભક્તોને યથાવિધી સન્માન કર; પ્રભુના પાદમૂળે વંદન કર. પવિત્ર સુપંચમીના દિવસે માટીની શેષમૂર્તિ બનાવી ક્ષીર, લાજા વગેરે અર્પણથી પૂજા કર।

Verse 104

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् / दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु

ગળામાં ‘સુનાગ-પાશ’ બાંધીને, તે અર્પણનું બચેલું અન્ન ફરી ભોજન માટે આપ. પછી ચોથા દિવસે ભક્તિથી યોગ્ય રીતે ભોજન કરાવ—પ્રથમ નૈવેદ્યરૂપે અર્પિત અન્નથી જ સારી રીતે ખવડાવ।

Verse 105

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् / तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र

આ રીતે અનેક રીતે પતિને પ્રેરિત કરીને તે તેના જીવબળને નિત્ય નષ્ટ કરે છે. તેના સંગથી જીવસ્વરૂપ એવો પતિ તને સમ્યક રીતે જોઈ શકતો નથી—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ।

Verse 106

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् / सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण

તેણીનો સંગ બહુ દૂરથી જ ત્યજી દે અને સદા તારો આચાર સંપૂર્ણ શુદ્ધ રાખ. ત્યાર પછી સુબુદ્ધિરૂપા બની તેણે તને પ્રેરણા આપી કહ્યું—પરમ આદરથી વિષ્ણુનું ભજન કર.

Verse 107

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति / अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र

હે ખગેન્દ્ર! હરિ સિવાય બીજાને ક્યારેય નિત્ય ભજશો નહીં; એ રેણુકા તારી રક્ષા નહીં કરે. હરિ—અદૃશ્ય હોવા છતાં માત્ર નામથી જાણીતા—જો સદૈવ ફળપ્રદ ન હોત, તો પૂજાનું ફળ ક્યાંથી મળત?

Verse 108

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा / तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि

વેદોમાં અસ્વીકૃત એવી ઘૃણિત દેવીની સદા સેવા કરીને અને પતિદ્રોહ કરીને, તેના ‘પ્રસાદ’થી કૂષ્ઠ, ભગંદર વગેરે રોગોથી દુઃખ ભોગવવું પડે છે અને અંતે સંયમિની (યમપુરી) જવું પડે છે।

Verse 109

तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् / पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्

ત્યારે તેણીએ કહ્યું—“એ દુષ્ટ સ્ત્રી ક્યાં ગઈ? કહો. તેથી, હે પતિ, દેવીનું ભજન ન કર. હે પતિ, બ્રાહ્મણો અને વૈષ્ણવોનું પૂજન કર—જે ઉત્તમ આચારવાળા, શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપવાળા અને સંસારદુઃખથી તારનારા છે.”

Verse 110

सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्

સેવા વગેરે છોડીને તું પોતાને ‘શુદ્ધ’ કહે છે—માયાદેવીનું ભજન કરીને તું શું કહી શકે? અને જ્યેષ્ઠાષ્ટમીના દિવસે જ્યેષ્ઠદેવી—જે ખરેખર અલક્ષ્મી (અભાગ્ય) છે—તેણે લક્ષ્મી માનીને યોગ્ય રીતે પૂજા કરવાથી પણ ખરેખર શું લાભ?

Verse 111

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् / यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः

હે પતિ! ગળામાં દોરો બાંધીને તું અનેક પ્રકારના દુઃખો ભોગવીશ. જ્યારે યમદૂતો તને પાશથી બાંધીને ચાબુક વડે સખત મારશે.

Verse 112

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ

ત્યારે તે અલક્ષ્મી ક્યાં ભાગી જશે? તેથી મૂળ એવા વિષ્ણુના ચરણોનું ભજન કર. હે મૂઢ! હંમેશા વાયુતત્વનું ભજન કર, સૂક્ષ્મ સ્કંધનો આશ્રય ન લે.

Verse 113

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि / तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्

તેવી જ રીતે, ભક્તિપૂર્વક તે એઠું માખણ ખાઈને તું પતન પામીશ. અને ગળામાં તેનું સૂત્ર બાંધીને તું અહીં જ દુઃખોનો અનુભવ કરીશ.

Verse 114

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

જ્યારે યમદૂતો તને પાશથી બાંધીને ચાબુક વડે સખત મારશે, ત્યારે તે સ્કંદ ક્યાં ભાગી જશે? તેથી મૂળ એવા વિષ્ણુના ચરણોનું ભજન કર.

Verse 115

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या / तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्

હે પતિ! દીપસ્તંભનું દાન કરાવીને અને ભક્તિથી પોતાના ગળામાં સૂત્ર બાંધીને, તું યમદૂતો દ્વારા પાશથી બંધાઈશ અને દીપસ્તંભો વડે સખત માર ખાઈશ.

Verse 116

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्

દીપસ્તંભ ક્યાં પલાયિત થયો? તેથી મૂળ શરણ—વિષ્ણુના પાદોમાં ભજ. લક્ષ્મીદિને લક્ષ્મીજીની પૂજા કરીને તેનું સૂત્ર (તાબીઝ) પોતાના ગળે ધારણ કર.

Verse 117

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

જ્યારે મનુષ્ય યમદૂતોના પાશથી બાંધીને ચાબુકોથી સારી રીતે મારવામાં આવે, ત્યારે એ લક્ષ્મી (લૌકિક સંપત્તિ) ક્યાં ભાગે છે? તેથી મૂળ શરણ—વિષ્ણુના પાદોમાં ભજ.

Verse 118

विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या / वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्

હે મૂઢબુદ્ધિ! વિવાહ કે માઈંજી (ઉપનયન) દિવસે જે નિંદ્ય વસ્તુને પણ ભક્તિથી ધારણ કરે, અને વર-આરતી કાંસ્ય પાત્રમાં મૂકી આરતી કરે—ત્યારે મોટો શબ્દ ઊઠે છે.

Verse 119

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण / यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्

એ જ રીતે પિચુમંદ વૃક્ષનું પાન દાંતથી કાટી, બહુ જ પ્રયત્નથી તેને નચાવતો રહે તો પણ, તે વારંવાર યમદૂતોના પાશથી બાંધાય છે, છોડાય છે અને ફરી સારી રીતે માર ખાય છે.

Verse 120

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व / स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः

હે મહાત્મન! મને કહો—તમારા સ્વામીનો કુલદેવ ક્યાં પલાયિત થયો? તેઓ પોતાના દેહની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, ગળાના આભૂષણોથી અને અહીં સુધી કે વિધવાઓના વાળથી પણ પોતાને શોભાવે છે.

Verse 121

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः / यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा

જ્યારે બળવાન યમદૂતાઓ સામે ઊભા હોય અને મુસળ તથા ભિંદિપાલથી તેને મારવામાં આવે, ત્યારે તે ક્યારે ક્યાં ભાગી શકે? વાળ વિનાની કરી, કાન લાંબા લટકાવ્યા—તે સર્વથા નિરુપાય બની રહે છે।

Verse 122

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः / गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी

ડાબા હાથમાં વાંસનું ભિક્ષાપાત્ર રાખી અને જમણા હાથમાં દીવો ધારણ કરીને તે મૂઢ માણસ ઘરેઘર ભિક્ષા કરે છે; છતાં દૈવી (ભાગ્ય) તેને પોતાના જ ઘરમાં બંધાઈ રાખે છે।

Verse 123

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् / निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व

વારંવાર તે મૂઢ યમદૂતો દ્વારા હજારો દીવાઓથી સંપૂર્ણ રીતે દહન થાય છે. હે મોહબુદ્ધિ! નાક વિનાની રેણુકા ક્યાં ભાગી ગઈ—મને કહો।

Verse 124

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् / तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्

સદા મોહમાં રહીને તું ‘ખડ્ગ-દેવ’ની ભક્તિથી પૂજા કરે છે, જાણે તે સાચો ભક્તિપાત્ર હોય તેમ યોગ્ય રીતે સન્માન આપે છે. પછી એવા સાથીઓ સાથે કૂતરાની જેમ ભુંકી-ગર્જી, નિત્ય પોતાના ઘરમાં જ રહે છે।

Verse 125

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् / संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्

ત્યારે યમદૂતો દ્વારા સારી રીતે માર ખાતો તે ત્યાં ઊંચા અવાજે ચીસ પાડવા લાગ્યો. દૃઢ ઊભેલા શ્રેષ્ઠ ભક્તને છોડીને, તે ક્ષણે તેનો ‘દેવ’ ક્યાં ભાગી ગયો?

Verse 126

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् / सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे

તે મૂઢ બુદ્ધિથી ભેદભાવ માની ભીમસેન જેવી પ્રતિમાને પંચામૃતથી વિધિપૂર્વક પૂજે છે; પછી ઉત્તમ વ્યંજન, પક્વ અન્ન અને કૌપીન પણ અર્પે છે—પરંતુ સાચો અધિકારી પ્રેત પોતાની સ્થિતિમાં નિઃસહાય રહે છે; તે પોતાના ઘરમાં રહી મોહમાં જ વર્તે છે।

Verse 127

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः / भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

જ્યારે ક્યારે યમદૂતોએ તને સારી રીતે મારતા યમમાર્ગે ઊભો કરે અને તું મૂઢ થઈ જાય, ત્યારે ભયથી તું ક્યાં ભાગી શકીશ? તેથી મૂળ શરણ—શ્રીવિષ્ણુના ચરણ—ભજ, તેમનો આશ્રય લે।

Verse 128

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने / यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्

મહાદેવને વિધિપૂર્વક પૂજીને અને પોતાના ઘરમાં રહી વારંવાર “હર” કહ્યા છતાં—જ્યારે એ જ ઘર અગ્નિથી બળી જાય, ત્યારે એ ‘હર’ ક્યાં ભાગી જાય છે?

Verse 129

शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् / पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या

“શાકંભરી-દિવસે બધું જ શાક (શાકભાજી) અર્પણ કર્યું; અને એ જ દેવી શાકંભરી, હે મહાત્મા, ભાગી ગઈ. મને કહો—તમે ક્યાં છો? કુંભારના દેવતા કુલાલદેવને પણ ભક્તિથી પૂજીને…”

Verse 131

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे / तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा

પંચમી તિથિએ પોતાના ઘરમાં ભક્તિપૂર્વક માટીની શેષમૂર્તિનું સમ્યક પૂજન કરાય તો, યમદૂત બાંધવા પ્રયત્ન કરે તોય નાગપાશ-રક્ષાથી તેમની બંધનશક્તિ અટકી જાય છે।

Verse 132

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् / दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव

પોતાના શ્રેષ્ઠ ભક્તને છોડીને એ નાગ ભાગી ગયો—કહે, તું ખરેખર ક્યાં ગયો? દૂર્વાંકુર અને મોદકોથી તથા પંચખાદ્યથી વિનાયકનું પૂજન કરીને સત્ય બોલ।

Verse 133

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ / दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्

જ્યારે તે મૂઢને યમદૂતોએ મજબૂતીથી પકડી તપ્ત દંડોથી કઠોર રીતે માર્યો, ત્યારે વિઘ્નરાજ પોતાનો દાંત છોડીને તરત ભાગી ગયો—કહે, તે હવે ક્યાં છે?

Verse 134

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः

વિવાહકાળે પોતાના ઘરમાં રહેતાં પણ જે પિષ્ટદેવીનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરે, તેનો સમય આવે ત્યારે તે મૂઢ યમદૂતોથી પકડાઈ બાંધાઈ, પીડાતો યમમાર્ગે હાંકાઈ જાય છે।

Verse 135

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् / विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः

વિષ્ઠાદેવી ભક્તને પીડાવતી હતી ત્યારે તેને છોડીને તે ક્યાં ભાગી ગઈ? લગ્નકાળે એ મૂઢ રજકના ઘેર ગયો અને સમ્યક પ્રાર્થના કરીને જે મેળવ્યું, તે મેળવીને પણ મૂઢતા જ કરતો રહ્યો।

Verse 136

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय

જે પોતાના ઘરમાં રહેતાં કલશ અને સ્તંભ-સૂત્રની પરિક્રમા કરીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તેના નિયત સમયે યમદૂત તે જ સ્તંભ-સૂત્ર યોગ્ય રીતે તેના મુખમાં મૂકે છે।

Verse 137

संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व / विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः

જ્યારે મને માર પડતો હતો ત્યારે સ્તંભ-સૂત્રમાં વસતી દેવી ભાગી ગઈ—કહો તો, તે ક્યાં ગઈ? અને વિવાહકાળે ચંડાલ-દેવીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ; ભક્તિથી તે વશ થાય છે।

Verse 138

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः

શૂર્પના મધ્યમાં અને નદીકાંઠે તે અધમ ભક્તો (કુમાર્ગીઓ)ની સંગત કરીને, પોતાના ઘરમાં રહેતો હોવા છતાં—ક્યારેક તો—યમદૂત તેને બાંધી યમમાર્ગના મહાપથ પર ભારે માર મારીને લઈ જાય છે।

Verse 139

चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्

ચૂલે-દેવી ક્યાં ભાગી ગઈ? હે અતિ મૂઢબુદ્ધિ, વિષ્ણુના ચરણોમાં શરણ લે. જ્યારે તારો પોતાનો પુત્ર જ્વર વગેરે પીડાથી દુઃખિત હોય, ત્યારે તારા ઘરમાં સ્થિત બ્રહ્મદેવની વિધિપૂર્વક પૂજા કર।

Verse 140

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च

ધૂપ, દીપ, ભક્ષ્ય-ભોજ્ય અને પુષ્પોથી પૂજા કરીને, ઘરમાં રહેતો હોવા છતાં—ક્યારેક તો—યમદૂત તેને બાંધી વેણુ-પાશ વગેરે ફાંસોથી માર મારે છે।

Verse 141

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च

એ બ્રહ્મદેવ ક્યાં પલાયન કરી ગયો? હે અતિ મૂઢબુદ્ધિ, વિષ્ણુના ચરણોમાં શરણ લે. સંતાનાર્થે બૃહતીનું પૂજન કરી, તેનું ફળ ગળે બાંધી ધારણ કર.

Verse 142

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च / तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्

જ્યારે યમદૂતોએ તને પકડી બાંધી અને બૃહતીના કાંટાઓથી તાડન કર્યું, ત્યારે—હે મૂઢબુદ્ધિ—દેવી બૃહતી ક્યાં પલાયન કરી? એ જ રીતે હવે તું ક્યાં ભાગીશ?

Verse 143

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् / सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव

હે મૂઢ, પરમ દૈવત નારાયણનું ભજન કર; તે તારક છે અને સર્વ દુઃખોથી ઉગારનાર છે. ક્ષુદ્ર દેવોમાં મન ન લગાવ, અને નિષ્ફળ ખાલી વચનો ન સાંભળ।

Verse 144

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् / संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्

હે મહાત્મન, ક્ષુદ્ર દેવોને એક પાત્રમાં મૂકી માત્ર નિશાની સમાન ગણી, દૂર દેશમાં ત્યજી દે; છતાં જો તું સ્વકુલાચાર-ધર્મનો ઢોંગ જાળવી રાખે, તો એ જ પતન બની નરકનું કારણ થાય છે।

Verse 145

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे / हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्

હે મૂઢબુદ્ધિ, જન્મતીર્થના પવિત્ર સ્નાનસ્થાને અષ્ટમંત્રોથી સદા શરીરને શુદ્ધ કર. હૃદયમાં સ્થિત યમમુદ્રા ત્યજી, શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુમુદ્રાઓથી પોતાને ભૂષિત કર.

Verse 146

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या / सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्

હે મૂઢ! સદા હરિની વાર્તા અને સ્મરણનો આશ્રય કર; આયુષ્ય વહી જાય છે અને કુબુદ્ધિથી એમ જ વ્યર્થ થાય છે. સદ્વૈષ્ણવોનો સંગ ખરેખર દુર્લભ છે; જ્ઞાન ક્ષુબ્ધ થાય ત્યારે તે તારતમ્ય અને ભેદનું વિકૃત સ્વરૂપ જ દેખાય છે.

Verse 147

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ / दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्

હે મૂઢ! માત્ર હરિ અને સત્ય ગુરુનું અનુસરણ કરીને પોતાની સાચી, સ્વકીય ગતિ જાણ. આ દુષ્ટ અને વિકૃત બુદ્ધિને દગ્ધ કરી, હે મૂઢ, ‘સુબુદ્ધિ’ના વેશમાં ફરી ફરી આશ્રય ન કર.

Verse 148

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा / तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः

મારા સાથે સદ્ગુરુને પ્રાપ્ત કરીને, સાચા વૈરાગ્યપૂર્વક માત્ર તત્ત્વને સમ્યક જાણીને, એ જ જ્ઞાનથી અમે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરીએ છીએ—આ વિષ્ણુના પ્રસાદ અને લક્ષ્મીના અનુગ્રહથી થાય છે.

Verse 149

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः / अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्

આ રીતે મનમાં આ આશય સ્થિર કરીને મારા શ્રેષ્ઠ ભક્તે તેમ જ કહ્યું. તેથી, હે પક્ષિરાજશ્રેષ્ઠ (ગરુડ), તે ભક્ત ‘પ્રવાહ’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ થયો. હવે તેના વિષયનો પ્રસંગ તું મારી પાસેથી સાંભળ.

Verse 1130

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् / संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् / विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन

તેના આપેલા કપાસને લઈને તે ઊભો હતો, એટલામાં યમદૂતોએ ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો. તીક્ષ્ણ ધારવાળા કુહાડાંના પ્રહાર સહન કરતાં તેણે ભયંકર દાંત અને ક્રોધી નજરવાળા કુલાલદેવને ત્યજીને ભાગ્યું—પરંતુ તે ક્યાં ગયો, શોધ્યા છતાં કોઈને ખબર પડી નહીં।