Adhyaya 6

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अगस्त्ययात्राजनार्दनाविर्भावो नाम पञ्चमो ऽध्यायः अथोपवेश्य चैवैनमासने परमाद्भुते / हयाननमुपागत्यागस्त्यो वाक्यं समब्रवीत्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદ, લલિતોપાખ્યાનમાં ‘અગસ્ત્યયાત્રા અને જનાર્દનનો આવિર્ભાવ’ નામે પાંચમો અધ્યાય. ત્યારબાદ તેને પરમ અદ્ભુત આસન પર બેસાડીને, હયાનન (હયગ્રીવ) પાસે જઈ અગસ્ત્યે વચન કહ્યું.

Verse 2

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वसिद्धान्तवित्तम् / लोकाभ्युदयहेतुर्हि दर्शनं हि भवादृशाम्

હે ભગવન્! તમે સર્વધર્મજ્ઞ અને સર્વસિદ્ધાંતવિદ છો. આપ જેવા મહાત્માઓનું દર્શન જ લોકના અભ્યుదયનું કારણ છે.

Verse 3

आविर्भावं महादेव्यास्तस्या रूपान्तराणि च / विहारश्चैव मुख्या ये तान्नो विस्तरतो वद

મહાદેવીનો આવિર્ભાવ, તેના વિવિધ રૂપાંતરો અને જે મુખ્ય દિવ્ય વિહાર છે—તે બધું અમને વિસ્તારે કહો.

Verse 4

हयग्रीव उवाच अनादिरखिलाधारा सदसत्कर्मरूपिणी / ध्यानैकदृश्या ध्यानाङ्गी विद्याङ्गी हृदयास्पदा

હયગ્રીવ બોલ્યા—તે અનાદિ છે, સર્વનો આધાર છે, સત્-અસત્ કર્મરૂપિણી છે; ધ્યાનથી જ દર્શનીય, ધ્યાનાંગી, વિદ્યાંગી અને હૃદયમાં નિવાસ કરનારી છે.

Verse 5

आत्मैक्याद्व्यक्तिमायाति चिरानुष्ठानगौरवात्

આત્મૈક્યથી અને દીર્ઘકાળના અનુષ્ઠાનના ગૌરવ-પ્રભાવથી, તે વ્યક્ત સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 6

आदौ प्रादुरभूच्छक्तिर्ब्रह्मणो ध्यानयोगतः / प्रकृतिर्नाम सा ख्याता देवानामिष्टसिद्धिदा

આદિમાં બ્રહ્માના ધ્યાનયોગથી શક્તિ પ્રાદુર્ભવ થઈ; તે ‘પ્રકૃતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ અને દેવોને ઇષ્ટસિદ્ધિ આપનારી બની.

Verse 7

द्वितीयमुदभूद्रूपं प्रवृत्ते ऽमृतमन्थने / शर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोजरम्

અમૃતમંથન શરૂ થતાં બીજું રૂપ પ્રગટ થયું—જે શર્વ (શિવ) ને પણ મોહિત કરનારું અને વાણી-મનથી અગોચર હતું.

Verse 8

यद्दर्शनादभूदीशः सर्वज्ञो ऽपि विमोहितः / विसृज्य पार्वतीं शीघ्रन्तया रुद्धो ऽतनोद्रतम्

જેનાં દર્શનથી સર્વજ્ઞ ઈશ્વર પણ મોહિત થયા. પાર્વતીને છોડીને તેઓ તરત જ તેણી દ્વારા રોકાઈ રતિમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 9

तस्यां वै जनयामास शास्तारमसुरार्दनम्

તેણીમાં જ તેમણે અસુરોને દમન કરનાર શાસ્તાને જન્મ આપ્યો.

Verse 10

अगस्त्य उवाच कथं वै सर्वभूतेशो वशी मन्मथ शासनः / अहो विमोहितो देव्या जनयामास चात्मजम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—સર્વભૂતોના ઈશ્વર, મનમથને શાસન કરનાર, એવા પ્રભુ દેવીથી મોહિત થઈ કેવી રીતે પુત્રને જન્મ આપ્યા?

Verse 11

हयग्रीव उवाच पुरामरपुराधीशो विजयश्रीसमृद्धिमान् / त्रैलोक्यं पालयामास सदेवासुरमानुषम्

હયગ્રીવ બોલ્યા—પૂર્વકાળે અમરપુરના અધિપતિ, વિજયશ્રીથી સમૃદ્ધ, દેવ-અસુર-માનવો સહિત ત્રિલોકનું પાલન કરતો હતો.

Verse 12

कैलासशिखराकारं गजेन्द्रमधिरुह्य सः / चचाराखिललोकेषु पूज्यमानो ऽखिलैरपि / तं प्रमत्तं विदित्वाथ भवानीपतिख्ययः

કૈલાસશિખર સમાન ગજೇಂದ್ರ પર આરુઢ થઈ તે સર્વ લોકોમાં વિહરતો હતો અને સર્વે દ્વારા પૂજાતો હતો. પછી તેને પ્રમત્ત જાણીને ભવાનીપતિ-ખ્યાત (શિવ) …

Verse 13

दुर्वाससमथाहूय प्रजिघाय तदन्तिकम् / खण्डाजिनधरो दण्डीधूरिधूसरविग्रहः / उन्मत्तरूपधारी च ययौ विद्याधराध्वना

તેણે દુર્વાસા મુનિને બોલાવી પોતાના નજીક મોકલ્યો. ખંડિત અજિન ધારણ કરેલો, દંડધારી, ધૂળથી ધૂસર દેહવાળો, ઉન્મત્તરૂપ ધારણ કરીને તે વિદ્યાધરોના માર્ગે ગયો.

Verse 14

एतस्मिन्नन्तरे काले काचिद्विद्याधराङ्गना / यदृच्छयागता तस्य पुरश्चारुतराकृतिः

એ જ સમયે અતિ સુંદર આકૃતિ ધરાવતી એક વિદ્યાધર કન્યા યદૃચ્છાએ તેની સામે આવી પહોંચી.

Verse 15

चिरकालेन तपसा तोषयित्वा परांबिकाम् / तत्समर्पितमाल्यं च लब्ध्वा संतुष्टमानसा

દીર્ઘકાળ તપસ્યા કરીને તેણે પરાંબિકા દેવીને પ્રસન્ન કરી; દેવી દ્વારા અર્પિત પુષ્પમાળા મેળવી તેનું મન સંતોષ પામ્યું.

Verse 16

तां दृष्ट्वा मृगुशावाक्षीमुवाच मुनिपुङ्गवः / कुत्र वा गम्यते भीरु कुतो लब्धमिदं त्वया

મૃગશાવક જેવી આંખોવાળી તેણીને જોઈ મુનિશ્રેષ્ઠે કહ્યું— “હે ભીરુ, તું ક્યાં જઈ રહી છે? આ તને ક્યાંથી મળ્યું?”

Verse 17

प्रणम्य सा महात्मानमुवाच विनयान्विता / चिरेण तपसा ब्रह्मन्देव्या दत्तं प्रसन्नया

તેણે મહાત્માને પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, દીર્ઘ તપસ્યા પછી પ્રસન્ન થયેલી દેવીયે આ મને આપ્યું છે.”

Verse 18

तछ्रुत्वा वचनं तस्याः सो ऽपृच्छन्माल्यमुत्तमम् / पृष्टमात्रेण सा तुष्टा ददौ तस्मै महात्मने

તેણીના વચન સાંભળી તેણે ઉત્તમ પુષ્પમાળા માગી. માત્ર પૂછતાં જ તે પ્રસન્ન થઈ અને તે મહાત્માને આપી દીધી.

Verse 19

कराभ्यां तत्समादाय कृतार्थो ऽस्मीति सत्वरम् / दधौ स्वशिरसा भक्त्या तामुवाचातिर्षितः

બે હાથથી તેને લઈ તેણે તત્કાળ કહ્યું—“હું કૃતાર્થ થયો.” ભક્તિથી તેને પોતાના શિરે ધારણ કરી, અત્યંત હર્ષથી તેણીને કહ્યું.

Verse 20

ब्रह्मादीनामलभ्यं यत्तल्लब्धं भाग्यतो मया / भक्तिरस्तु पदांभोजे देव्यास्तव समुज्ज्वला

બ્રહ્મા આદિને પણ દુર્લભ જે છે, તે મને ભાગ્યથી પ્રાપ્ત થયું. હે દેવી, તમારા પાદપદ્મે મારી ભક્તિ ઉજ્જ્વળ રહે.

Verse 21

भविष्यच्छोभनाकारे गच्छ सौम्ये यथासुखम् / सा तं प्रणम्य शिरसा ययौ तुष्टा यथागतम्

“હે સૌમ્ય, ભવિષ્યમાં શુભ આકાર ધારણ કરી, જેમ સુખ પડે તેમ જા.” તે શિર નમાવી તેને પ્રણામ કરીને, પ્રસન્ન થઈ જેમ આવી હતી તેમ પાછી ગઈ.

Verse 22

प्रेषयित्वा स तां भूयो ययौ विद्याधराध्वना / विद्याधरवधूहस्तात्प्रतिजग्राह वल्लकीम्

તેણીને વિદાય આપી તે ફરી વિદ્યાધરોના માર્ગે ગયો. એક વિદ્યાધરવધૂના હાથમાંથી તેણે વલ્લકી (વીણા) ગ્રહણ કરી.

Verse 23

दिव्यस्रगनुलेपांश्च दिव्यान्याभरणानि च / क्वचिद्गृह्णन्क्वचिद्गा यन्क्वचिद्धसन्

તે દિવ્ય પુષ્પમાળા, સુગંધિત અનુલેપ અને દિવ્ય આભૂષણો ક્યારેક ગ્રહણ કરતો, ક્યારેક ગાતો અને ક્યારેક હસતો ફરતો હતો।

Verse 24

स्वेच्छाविहारी स मुनिर्ययौ यत्र पुरन्दरः / स्वकरस्थां ततो मालां शक्राय प्रददौ मुनिः

સ્વેચ્છાવિહારી એ મુનિ પુરંદર (ઇન્દ્ર) જ્યાં હતો ત્યાં ગયો; પછી પોતાના હાથમાં રહેલી માળા શક્રને અર્પણ કરી।

Verse 25

तां गृहीत्वा गजस्कन्धे स्थापयामास देवराट् / गजस्तु तां गृहीत्वाथ प्रेषयामास भूतले

દેવરાજ (ઇન્દ્ર) એ માળા લઈને હાથીના ખભા પર મૂકી; પરંતુ હાથીએ તેને પકડી પછી ભૂમિ પર ફેંકી દીધી।

Verse 26

तां दृष्ट्वा प्रेषितां मालां तदा क्रोधेन तापसः / उवाच न धृता माला शिरसा तु मयार्पिता

ભૂમિ પર ફેંકાયેલી તે માળા જોઈ તપસ્વી ક્રોધથી બોલ્યો— ‘આ માળા ધારણ કરવા માટે હતી; મેં તો તેને શિરે અર્પી હતી।’

Verse 27

त्रैलोक्यैश्वर्यमत्तेन भवता ह्यवमानिता / महादेव्या धृता या तु ब्रह्माद्यैः पूज्यतेहि सा

ત્રિલોકના ઐશ્વર્યના મદમાં તું તેનું અપમાન કર્યું— જે માળા મહાદેવી ધારણ કરે છે અને જેને બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ પૂજે છે।

Verse 28

त्वया यच्छासितो लोकः सदेवासुरमानुषः / अशोभनो ह्यतेजस्को मम शापाद्भविष्यति

તારા શાસિત આ લોક—દેવ, અસુર અને માનવો સહિત—મારા શાપથી નિશ્ચયે અશોભન અને તેજહીન બની જશે.

Verse 29

इति शप्त्वा विनीतेन तेन संपूजितो ऽपि सः / तूष्णीमेव ययौ ब्रह्मन्भाविकार्यमनुस्मरन्

આ રીતે શાપ આપી, તે વિનયી દ્વારા પૂજિત થયાં છતાં, હે બ્રહ્મન, આવનારા કાર્યને સ્મરીને તેઓ મૌન રહીને જ ચાલ્યા ગયા.

Verse 30

विजयश्रीस्ततस्तस्य दैत्यं तु बलिमन्वगात् / नित्यश्रीर्नित्यपुरुषं वासुदेवमथान्वगात्

પછી વિજયશ્રી તે દૈત્ય બલિના અનુસરણમાં ગઈ; અને નિત્યશ્રી નિત્યપુરુષ વાસુદેવના અનુસરણમાં ગઈ.

Verse 31

इन्द्रो ऽपि स्वपुरं गत्वा सर्वदेवसमन्वितः / विषण्णचेता निःश्रीकश्चिन्तयामास देवराट्

ઇન્દ્ર પણ સર્વ દેવો સાથે પોતાના નગરમાં જઈ, મનથી વિષણ্ণ અને શ્રીહીન બની, દેવરાજ ચિંતામાં પડ્યો.

Verse 32

अथामरपुरे दृष्ट्वा निमित्तान्यशुभानि च / बृहस्पतिं समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह

પછી અમરપુરીમાં અશુભ નિમિત્તો જોઈ, બૃહસ્પતિને બોલાવી (ઇન્દ્રે) આ વચન કહ્યું.

Verse 33

भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्रिकालज्ञानकोविद / दृश्यते ऽदृष्टपूर्वाणि निमित्तान्यशुभानि च

હે ભગવન્, તમે સર્વધર્મજ્ઞ અને ત્રિકાલજ્ઞાનમાં નિપુણ છો; અગાઉ ક્યારેય ન જોયેલા અશુભ નિમિત્તો પણ દેખાય છે।

Verse 34

किंफलानि च तानि स्युरुपायो वाथ कीदृशः / इति तद्वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रस्य बृहस्पतिः / प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं शुभम्

તેના ફળ શું થશે અને ઉપાય કેવો છે? એવું વચન સાંભળી દેવೇಂದ್ರના બૃહસ્પતિએ ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત શુભ વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો।

Verse 35

कृतस्य कर्मणो राजन्कल्पकोटिशतैरपि / प्रायश्चित्तोपभोगाभ्यां विना नाशो न जायते

હે રાજન, કરેલા કર્મનો નાશ સો કરોડ કલ્પો પછી પણ થતો નથી; પ્રાયશ્ચિત્ત અને ભોગ વિના તેનો ક્ષય થતો નથી।

Verse 36

इन्द्र उवाच कर्म वा कीदृशं ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं च कीदृशम् / तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, કર્મ કેવું છે અને પ્રાયશ્ચિત્ત કેવું છે? તે બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું; મને વિસ્તારે કહો।

Verse 37

बृहस्पतिरुवाच हननस्तेयहिंसाश्च पानमन्याङ्गनारतिः / कर्म पञ्चविधं प्राहुर्दुष्कृतं धरणीपतेः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હત્યા, ચોરી, હિંસા, મદ્યપાન અને પરસ્ત્રીમાં આસક્તિ—આ ધરણિપતિના પાંચ પ્રકારના દુષ્કર્મ કહેવાય છે।

Verse 38

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रगोतुरङ्गखरोष्ट्रकाः / चतुष्पदो ऽण्डजाब्जाश्च तिर्यचो ऽनस्थिकास्तथा

બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્ય-શૂદ્ર, ગાય-ઘોડો-ગધેડો-ઊંટ; ચતુષ્પદ, અંડજ, જલજ, તિર્યક અને અસ્થિવિહિન પ્રાણી પણ।

Verse 39

अयुतं च सहस्रं च शतं दश तथा दश / दशपञ्चत्रिरेकार्धमानुपूर्व्यादिदं भवेत्

અયુત, સહસ્ર, શત, દશ અને ફરી દશ; પછી દશ, પંચ, ત્રિ, એક અને અર્ધ—આ ક્રમથી આ ગણના થાય છે।

Verse 40

ब्रह्मक्षत्रविशां स्त्रीणामुक्तार्थे पापमादिशेत् / पितृमातृगुरुस्वामि पुत्राणां चैव निष्कृतिः

બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-વૈશ્યની સ્ત્રીઓ વિષે શાસ્ત્ર ઉક્ત અર્થ પ્રમાણે પાપનું નિર્ધારણ કરે છે; તેમજ પિતા-માતા-ગુરુ-સ્વામી અને પુત્રો માટે પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કહે છે।

Verse 41

गुर्वाज्ञया कृतं पापं तदाज्ञालङ्घनेर्ऽथकम् / दशब्राह्मणभृत्यर्थमेकं हन्याद्द्विजं नृपः

ગુરુની આજ્ઞાથી કરેલું પાપ, તે આજ્ઞા લંઘન કરતાં (ઓછું) ગણાય; દસ બ્રાહ્મણ-ભૃત્યોના હિત માટે રાજા એક દ્વિજને દંડ (વધ) કરે।

Verse 42

शतब्राह्मणभृत्यर्थं ब्राह्मणो ब्राह्मणं तु वा / पञ्चब्रह्मविदामर्थे त्रैश्यमेकं तु दण्डयेत्

સો બ્રાહ્મણ-ભૃત્યોના હિત માટે બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણને પણ (દંડ) આપી શકે; અને પાંચ બ્રહ્મવિદોના હિત માટે એક વૈશ્યને દંડ આપવો।

Verse 43

वैश्यं दशविशामर्थे विशां वा दण्डयेत्तथा / तथा शतविशामर्थे द्विजमेकं तु दण्डयेत्

દસ વિશોના દંડ જેટલા અપરાધમાં વૈશ્યને, તેમજ વિશને દંડ આપવો; અને સો વિશોના સમાન અપરાધમાં એક દ્વિજને દંડ આપવો.

Verse 44

शूद्राणां तु सहस्राणां दण्डयेद्ब्राह्मणं तु वा / तच्छतार्थं तु वा वैश्यं तद्दशार्द्धं तु शूद्रकम्

હજાર શૂદ્રોના દંડ જેટલું હોય તો બ્રાહ્મણને દંડ આપવો; તેના સોમા ભાગ જેટલો વૈશ્યને, અને તેના દશમા ભાગના અડધા જેટલો શૂદ્રને દંડ આપવો.

Verse 45

बन्धूनां चैव मित्राणामिष्टार्थे तु त्रिपादकम् / अर्थं कलत्रपुत्रार्थे स्वात्मार्थे न तु किञ्चन

બંધુઓ અને મિત્રોના ઇષ્ટ હિત માટે (ધનનો) ત્રણ ચોથો ભાગ આપવો; પત્ની અને પુત્રના હિત માટે (થોડું) ધન, પરંતુ પોતાના સ્વાર્થ માટે કશું નહીં.

Verse 46

आत्मानं हन्तुमारब्धं ब्राह्मणं क्षत्रियं विशम् / गां वा तुरगमन्यं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते

જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય પોતાને મારવા ઉદ્યત થાય, અથવા ગાય, ઘોડો કે અન્ય (પશુ)ને મારવા લાગે—તેને મારી નાખવાથી દોષ લાગતો નથી.

Verse 47

आत्मदारात्मजभ्रातृबन्धूनां च द्विजोत्तम / क्रमाद्दशगुणो दोषो रक्षणे च तथा फलम्

હે દ્વિજોત્તમ! પોતાના, પત્ની, પુત્ર, ભાઈ અને બંધુઓના વિષયમાં ક્રમે (રક્ષણ ન કરવાથી) દોષ દસગણો વધે છે; અને રક્ષણમાં ફળ પણ તેમ જ (દસગણું) થાય છે.

Verse 48

भूपद्विजश्रोत्रियवेदविद्व्रतीवेदान्तविद्वेदविदां विनाशे / एकद्विपञ्चाशदथायुतं च स्यान्निष्कृतिश्चेति वदन्ति संतः

ભૂપ, દ્વિજ, શ્રોત્રિય, વેદવિદ્, વ્રતી, વેદાંતવિદ્ તથા વિદ્વાનોના વિનાશ માટે સંતો કહે છે કે એક, બે, પંચાવન અને એક અયુત (દસ હજાર) જેટલું પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે।

Verse 49

तेषां च रक्षणविधौ हि कृते च दाने पूर्वोदितोत्तरगुणं प्रवदन्ति पुण्यम् / तेषां च दर्शनविधौ नमने चकार्ये शूश्रूषणे ऽपि चरतां सदृशांश्च तेषाम्

તેમની રક્ષા કરવાની વિધિ કરવાથી અને દાન આપવાથી પૂર્વોક્ત કરતાં પણ ઉત્તમ ગુણવાળું પુણ્ય કહેવાય છે; તેમજ તેમનું દર્શન, નમસ્કાર, સેવા અને તેમના સમાન સદાચાર પાળવાથી પણ તેવું જ પુણ્ય મળે છે।

Verse 50

सिंहव्याघ्रमृगादीनि लोकहिंसाकराणि तु / नृपो हन्याच्च सततं देवार्थे ब्राह्मणार्थके

સિંહ, વ્યાઘ્ર, મૃગ વગેરે જે લોકહિંસા કરનારાં છે, તેમને દેવકાર્ય અને બ્રાહ્મણહિત માટે રાજાએ સદા સંહારવા જોઈએ।

Verse 51

आपत्स्वात्मार्थके चापि हत्वा मेध्यानि भक्षयेत्

આપત્તિ સમયે, પોતાના હિત માટે પણ, મેધ્ય (શુદ્ધ) પ્રાણીઓને મારીને ભક્ષણ કરી શકાય છે।

Verse 52

नात्मार्थे पाचयेदन्न नात्मार्थे पाचयेत्पशून् / देवार्थे ब्राह्मणार्थे वा पचमानो न लिप्यते

પોતાના માટે અન્ન ન રાંધવું, પોતાના માટે પશુ પણ ન રાંધવા; દેવકાર્ય અથવા બ્રાહ્મણહિત માટે રાંધનાર પાપથી લિપ્ત થતો નથી।

Verse 53

पुरा भगवती माया जगदुज्जीवनोन्मुखी / ससर्ज सर्वदेवांश्च तथैवासुरमानुषान्

પૂર્વકાળે જગતને ઉજીવિત કરવા ઉન્મુખ ભગવતી માયાએ સર્વ દેવો તેમજ અસુરો અને મનુષ્યોને સર્જ્યા।

Verse 54

तेषां संरक्षणार्थाय पशूनपि चतुर्दश / यज्ञाश्च तद्विधानानि कृत्वा चैनानुवाच ह

તેમના સંરક્ષણ માટે ચૌદ મেধ્ય પશુઓ, યજ્ઞો અને તેમના વિધાનો રચીને તેણે તેમને ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 55

यजध्वं पशुभिर्देवान्विधिनानेन मानवाः / इष्टानि ये प्रदास्यन्ति पुष्टास्ते यज्ञभाविताः

હે માનવો, આ વિધિ પ્રમાણે પશુઓ દ્વારા દેવતાઓનું યજન કરો; યજ્ઞથી પોષિત અને તૃપ્ત થયેલા તેઓ તમને ઇચ્છિત ફળ આપશે।

Verse 56

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः / दरिद्रो नारकश्चैव भवेज्जन्मनि जन्मनि

આ રીતે પ્રવર્તિત થયેલ આ ચક્રને જે અહીં અનુસરે નહીં, તે જન્મે જન્મે દરિદ્ર અને નરકગામી બને છે।

Verse 57

देवतार्थे च पित्रर्थे तथैवाभ्यागते गुरौ / महदागमने चैव हन्यान्मेध्यान्पशून्द्विजः

દેવતાઓ માટે, પિતૃઓ માટે, અતિથિરૂપે આવેલા ગુરુ માટે તથા મહાન આગમન પ્રસંગે દ્વિજે મേധ્ય પશુઓનો વધ કરવો જોઈએ।

Verse 58

आपत्सु ब्राह्मणो मांसं मेध्यमश्नन्न दोषभाक् / विहितानि तु कार्याणि प्रतिषिद्धानि वर्जयेत्

આપત્તિના સમયે બ્રાહ્મણ જો શુદ્ધ (મેધ્ય) માંસ ભક્ષે તો તે દોષનો ભાગી થતો નથી. પરંતુ વિધિપ્રમાણે કર્તવ્યો કરે અને નિષિદ્ધ કર્મો ત્યજે.

Verse 59

पुराभूद्युवनाश्वस्य देवतानां महाक्रतुः / ममायमिति देवानां कलहः समजायत

પ્રાચીનકાળે યુવનાશ્વનો દેવતાઓ માટે મહાક્રતુ (મહાયજ્ઞ) થયો. ‘આ મારો છે’ એમ કહી દેવતાઓમાં કલહ ઊભો થયો.

Verse 60

तदा विभज्य देवानां मानुषांश्च पशूनपि / विभज्यैकैकशः प्रदाद्ब्रह्मा लोकपितामहः

ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્માએ દેવો, મનુષ્યો અને પશુઓને પણ અલગ કરીને, એકેકને એકેક ભાગ પ્રમાણે વહેંચી આપ્યો.

Verse 61

ततस्तु परमा शक्तिर्भूतसंधसहायिनी / कुपिताभूत्ततो ब्रह्मा तामुवाच नयान्वितः

પછી ભૂતસમૂહની સહાયિકા એવી પરમ શક્તિ ક્રોધિત થઈ. ત્યારે નીતિથી યુક્ત બ્રહ્માએ તેને કહ્યું.

Verse 62

प्रादुर्भूता समुद्वीक्ष्य भूतानन्दभयान्वितः / प्राञ्जलिः प्रणतस्तुत्वा प्रसीदेति पुनः पुनः

તેણી પ્રાદુર્ભૂત થઈ તે જોઈ, આનંદ અને ભયથી ભરાઈ, તે અંજલિ બાંધી નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરતો વારંવાર બોલ્યો—‘પ્રસીદો, પ્રસીદો।’

Verse 63

प्रादुर्भूता यतो ऽसि त्वं कृतर्थो ऽस्मि पुरो मम / त्वयैतदखिलं कर्म निर्मितं सुशुभाशुभम्

તું મારા સમક્ષ પ્રાદુર્ભૂત થઈ છે, તેથી હું કૃતાર્થ થયો છું. તારા દ્વારા જ આ સર્વ કર્મ—અતિ શુભ અને અશુભ—નિર્મિત થયું છે.

Verse 64

श्रुतयः स्मृतयश्चैव त्वयैव प्रतिपादिताः / त्वयैव कल्पिता यागा मन्मुखात्तु महाक्रतौ

શ્રુતિઓ અને સ્મૃતિઓ પણ તારા દ્વારા જ પ્રતિપાદિત થઈ છે. મહાક્રતુમાં યાગો પણ તું જ કલ્પ્યા, પરંતુ તે મારા મુખથી પ્રગટ થયા.

Verse 65

ये विभक्तास्तु पशवो देवानां परमेश्वरि / ते सर्वे तावकाः संतुभूतानामपि तृप्तये

હે પરમેશ્વરી! દેવતાઓ માટે જે પશુઓ વહેંચાયા છે, તે બધા તારા જ થાઓ, જેથી સર્વ ભૂતોની પણ તૃપ્તિ થાય.

Verse 66

इत्युक्त्वान्तर्दधे तेषां पुर एव पितामहः / तदुक्तेनैव विधिना चकार च महाक्रतून्

આમ કહી પિતામહ તેમના સમક્ષ જ અંતર્ધાન થયા. અને તેમણે કહેલા એ જ વિધાન મુજબ મહાક્રતુઓનું અનુષ્ઠાન કર્યું.

Verse 67

इयाज च परां शक्तिं हत्वा मेध्यान्पशूनपि / तत्तद्विभागो वेदेषु प्रोक्तत्वादिह नोदितः

તેણે પરા શક્તિનું યજન કર્યું અને મેધ્ય પશુઓનો પણ વધ કર્યો. તેમના વિભાગો વેદોમાં કહેલા હોવાથી અહીં ઉલ્લેખ કરાયો નથી.

Verse 68

स्त्रियः शुद्रास्तथा मांसमादद्युर्ब्राह्मणं विना / आपत्सु ब्राह्मणो वापि भक्षयेद्गुर्वनुज्ञया

સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રો બ્રાહ્મણ વિના માંસ લઈ શકે; આપત્તિમાં બ્રાહ્મણ પણ ગુરુની અનુજ્ઞાથી ભક્ષણ કરી શકે.

Verse 69

शिवोद्भवमिद पिण्डमत्यथ शिवतां गतम् / उद्बुध्यस्व पशो त्वं हि नाशिवः सञ्छिवो ह्यसि

આ પિંડ શિવમાંથી ઉત્પન્ન થઈ પરમ શિવત્વને પામ્યો છે; હે પશુ, જાગ—તું અશિવ નથી, તું તો શિવ જ છે.

Verse 70

ईशः सर्वजगत्कर्ता प्रभवः प्रलयस्तथा / यतो विश्वाधिको रुद्रस्तेन रुद्रो ऽसि वै पशो

ઈશ્વર સર્વ જગતનો કર્તા, ઉત્પત્તિ અને પ્રલય પણ છે; રુદ્ર વિશ્વથી પર છે, તેથી હે પશુ, તું પણ રુદ્ર છે.

Verse 71

अनेन तुरगं गा वा गजोष्ट्रमहिषादिकम् / आत्मार्थं वा परार्थं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते

આ રીતથી ઘોડો, ગાય, હાથી, ઊંટ, મહિષ વગેરેને પોતાનાં કે પરનાં હિત માટે માર્યા છતાં દોષ લાગતો નથી.

Verse 72

गृहानिष्टकरान्वापि नागाखुबलिवृश्चिकान् / एतद्गृहाश्रमस्थानां क्रियाफलमभीप्सताम् / मनःसंकल्पसिद्धानां महतां शिववर्चसाम्

ઘરને અનિષ્ટ કરનાર સાપ, ઉંદર, બલિ-કીટ અને વિચ્છુ વગેરે પણ—આ ગૃહાશ્રમસ્થોમાં ક્રિયાફળ ઇચ્છનારાઓ માટે, તેમજ મનઃસંકલ્પથી સિદ્ધ અને શિવતેજથી તેજસ્વી મહાત્માઓ માટેનું વિધાન છે.

Verse 73

पशुयज्ञेन चान्येषामिष्टा पूर्तिकरं भवेत् / जपहोमार्चनाद्यैस्तु तेषामिष्टं च सिध्यति

પશુયજ્ઞથી અન્ય લોકોની ઇષ્ટ-પૂર્તિ થાય છે; અને જપ, હોમ, અર્ચન વગેરે દ્વારા પણ તેમની ઇચ્છા સિદ્ધ થાય છે.