Adhyaya 31
Śrīpura-Nirmāṇa-Prastāva (Inquiry into Śrīpura and its Construction) / “The Proposal to Build Śrīpura”
આ અધ્યાયમાં લલિતોપાખ્યાનની ધારા હેઠળ હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદ આગળ વધે છે। અગસ્ત્ય ‘શ્રીપુર’ શું છે, તેનું આકાર, માપ, વર્ણ-રૂપ અને પ્રથમ કોણે તેનું નિર્માણ કર્યું—એવા સ્થાપત્ય તથા બ્રહ્માંડવિષયક પ્રશ્નો કરે છે। હયગ્રીવ જણાવે છે કે લલિતાના નિર્ણાયક વિજય અને ભંડાસુર-વધ પછી જગતની વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થઈ। ત્યારબાદ દેવગણ લલિતા અને કામેશ્વર માટે નિત્યોપભોગ-સર્વાર્થ મંદિરરૂપ એક સ્થિર, અતિ વૈભવી નિવાસની કલ્પના કરે છે। દિવ્ય વ્યવસ્થાપકો વિશ્વકર્મા અને મયને બોલાવી તેમની શાસ્ત્રીય નિપુણતા અને માત્ર સંકલ્પથી મહારચના પ્રગટ કરવાની ક્ષમતાની પ્રશંસા કરે છે। તેમને ષોડશી-ક્ષેત્ર તત્ત્વ અનુસાર રત્નજડિત અનેક શ્રીનગરીઓ બાંધવાનો આદેશ મળે છે, જેથી લલિતાની ષોડશાત્મક ઉપસ્થિતિ જગત-રક્ષણ માટે સદા પ્રતિષ્ઠિત રહે। આ રીતે પુરાણિક વિજય પવિત્ર નગરરચનામાં રૂપાંતરિત થઈ, આયોજનબદ્ધ અવકાશ અને અનુષ્ઠાન-ભૂગોળ દ્વારા દૈવી સર્વભૌમત્વ પ્રગટ કરે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच किमिदं श्रीपुरं नाम केन रूपेण वर्तते / केन वानिर्मितं पूर्व तत्सर्वं मे निवदय
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં… ‘મદનપુનર્ભવ’ નામે ત્રીસમો અધ્યાય। અગસ્ત્ય બોલ્યા— આ ‘શ્રીપુર’ શું છે? કયા રૂપે વર્તે છે? અને પૂર્વે તેને કોણે નિર્માણ કર્યું? તે સર્વ મને કહો।
Verse 2
कियत्प्रमाणं किं वर्णं कथयस्व मम प्रभो / त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः
હે પ્રભુ! તેનું પ્રમાણ કેટલું અને વર્ણ શું છે, મને કહો; તમે જ સર્વ સંદેહરૂપ કાદવને સુકાવનાર ભાસ્કર છો।
Verse 3
हयग्रीव उवाच यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम् / महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी
હયગ્રીવ બોલ્યા— પૂર્વોક્ત લક્ષણોથી યુક્ત ચક્રરથ પ્રાપ્ત કરીને, મહાયાગની અગ્નિમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયેલી લલિતા પરમેશ્વરી…
Verse 4
कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्माद्यैः प्रार्थिता पुनः / व्यजेष्ट भण्डनामानमसुरं लोककण्टकम्
વૈવાહિક લીલા કરીને, બ્રહ્માદિ દેવોએ ફરી પ્રાર્થના કરતાં, લોકકંટક ‘ભંડ’ નામના અસુરને તમે જીતીને સંહાર કર્યો।
Verse 5
तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे / अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् / नित्योपभोगसर्वार्थं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः
ત્યારે મહેન્દ્ર આદિ સર્વ દેવો અત્યંત સંતોષ પામ્યા। પછી કામેશ્વર અને લલિતા દેવીના નિત્ય ઉપભોગ માટે સર્વ પ્રયોગો પૂરાં કરે એવું શોભન મંદિર બનાવવા તેઓ ઉત્સુક થયા।
Verse 6
कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / वर्धकिं विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम्
લલિતા દેવીના કુમારો તથા બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ્વરે દેવોના શિલ્પમાં નિપુણ વધકી વિશ્વકર્માને (આહ્વાન કર્યો)।
Verse 7
सुराणां शिल्पनं च मयं मायाविचक्षणम् / आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया
દેવોના શિલ્પી તથા માયામાં નિપુણ મયને બોલાવી, તેનું સન્માન કરીને, લલિતાની આજ્ઞાથી તેમણે કહ્યું।
Verse 8
अधिकारिपुरुषा ऊचुः भो विश्वकर्मञ्छिल्पज्ञ भोभो मय महोदय / भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ
અધિકારી પુરુષોએ કહ્યું— હે શિલ્પજ્ઞ વિશ્વકર્મા! હે મહોદય મય! તમે બન્ને સર્વશાસ્ત્રજ્ઞ અને નિર્માણ-માર્ગમાં કુશળ છો।
Verse 9
संकल्पमात्रेण महाशिल्पकल्पविशारदौ / युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः
માત્ર સંકલ્પથી જ તમે બંને મહાશિલ્પ-કલ્પમાં નિપુણ બની, નિત્યજ્ઞાન-મહોદધિ સ્વરૂપા લલિતાદેવીનું કાર્ય સિદ્ધ કરો।
Verse 10
षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया / कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नैरलङ्कृताः
ષોડશી ક્ષેત્રોના મધ્યમાં, તે ક્ષેત્રોની સમસંખ્યાએ, નાનારત્નોથી અલંકૃત શ્રીનગરીઓ અવશ્ય રચવી જોઈએ।
Verse 11
यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी / विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति
જ્યાં ષોડશરૂપે વિભક્ત પરમેશ્વરી લલિતા, વિશ્વરક્ષણ માટે સદૈવ પોતાનું નિવાસ રચશે।
Verse 12
अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपिच प्रियम् / सर्वलोकप्रियं चैतत्तन्नाम्नैव विरच्यताम्
આ અમને પ્રિય છે અને મરુતોને પણ પ્રિય છે; આ સર્વલોકપ્રિય છે, તેથી એ જ નામથી જ તેનું નિર્માણ થાઓ।
Verse 13
इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ / विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति
કારણદેવોના વચનને સારી રીતે સાંભળી, તેઓ બંને વિશ્વકર્માને નમસ્કાર કરીને બોલ્યા—‘તથાસ્તુ’।
Verse 14
पुनर्नत्वा पृष्टवन्तौ तौ तान्कारण पूरुषान् / केषु क्षेत्रेषु कर्तव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः
ફરી નમસ્કાર કરીને તે બંનેએ કારણપુરુષોને પૂછ્યું— “કયા કયા ક્ષેત્રોમાં આ મહોદય શ્રીનગર્યો રચવાની છે?”
Verse 15
ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः / क्षेत्राणां प्रविभागं तु कल्पयन्तौ यथोचितम्
બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓને પૂછવામાં આવતાં તેમણે તે બંને શિલ્પીઓને ફરી કહ્યું— “ક્ષેત્રોનું વિભાજન યોગ્ય રીતે ગોઠવો.”
Verse 16
कारणपुरुषा ऊचुः प्रथमं मेरुपृष्ठे तु निषधे च महीधरे / हेमकूटे हिमगिरौ पञ्चमे गन्धमादने
કારણપુરુષોએ કહ્યું— “પ્રથમ મેરુના પૃષ્ઠ પર, પછી નિષધ પર્વત પર; હેમકૂટમાં, હિમગિરિમાં, અને પાંચમું ગંધમાદનમાં.”
Verse 17
नीले मेषे च शृङ्गारे महेन्द्रे च महागिरौ / क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितान्यथ
નીલ, મેષ, શૃંગાર, મહેન્દ્ર અને મહાગિરિ— આ રીતે ભૂમિ પરનાં આ નવ ક્ષેત્રો પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 18
औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिल सिन्धुषु / लवणो ऽब्धीक्षुसाराब्धिः सुराब्धिर्घृतसागरः
સમસ્ત સિંધુઓમાં જલસંબંધિત સાત સમુદ્રો કહ્યા છે— લવણાબ્ધિ, ઇક્ષુસારાબ્ધિ, સુરાબ્ધિ, ઘૃતસાગર વગેરે.
Verse 19
दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुर्जलसिन्धुश्च सप्तमः / पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः पश्चात्सप्त च सिन्धवः
દધિ-સિંધુ, ક્ષીર-સિંધુ અને જલ-સિંધુ—આ સાતમો (સિંધુ/સમુદ્ર) કહેવાયો. પૂર્વે નવ શૈલેન્દ્રો કહ્યા, અને પછી સાત સિંધુઓ પણ વર્ણાયા.
Verse 20
आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यंबाश्रीपुरकॢप्तये / येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः / सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्
અંબાના શ્રીપુરની રચના માટે સોળ ક્ષેત્રો આદરપૂર્વક સ્વીકારી—જ્યાં મહૌજસ્વિની લલિતાના દિવ્ય ભવન હોય—હે દિવ્ય રચનામાં નિપુણ યુવા શિલ્પીઓ, તમે તે ભવનો સર્જો.
Verse 21
येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् / नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः
જ્યાં જ્યાં મહાદેવીએ મહાસુરોનો સંહાર કરતાં (પોતાના ધામ) સ્થાપ્યાં, તે ક્ષેત્રોના નામ ‘નિત્યા’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 22
सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा / सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्
એ પરા દેવી નિત્યા-સ્વરૂપે કાળમાં વ્યાપ્તિ કરનારી છે; દેવી પોતાની ‘કલના’ શક્તિથી સમગ્ર જગતનું પરિમાણ અને નિયંત્રણ કરે છે.
Verse 23
नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा / अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा
હે મહારાજ, જ્યાં ‘નિત્યા’ છે ત્યાં તેની સાથે ભેદ નથી; તેથી તેના જ નામથી તે (સ્થાન/દેવી) પ્રાચીનકાળથી ‘સનામા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 24
कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा / नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम्
કામેશ્વરીપુરી, ભગમાલાપુરી તથા નિત્યક્લિન્નાપુરી વગેરે નામો અત્યંત પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 25
अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने / महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम्
અતએવ તે નામો અનુસાર, યોગ્ય અને પરમ પુણ્યમય દિવસે, મહાશિલ્પવિધિથી શુભ પુરીનું નિર્માણ કરો.
Verse 26
इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः / प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः
આ રીતે કારણ-કાર્યના અધિપતિ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે કહ્યું; અને તે બંને શ્રીપુરીસ્થિત તે તે ક્ષેત્રોમાં કાર્ય કરવા લાગ્યા.
Verse 27
अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः / कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु
હવે હું શ્રીપુરીનો વિસ્તાર અને નગરના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓનું વર્ણન કરું છું; હે લોપામુદ્રાપતિ, આધાર લઈને સાંભળો.
Verse 28
यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः / चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः
જે મેરુ સર્વનો આધાર છે, અતિ ઊંચો અને અનંત યોજન વિસ્તૃત છે; જેના સ્વરૂપમાં ચૌદ જગતોનું ચક્ર ગૂંથાયેલું છે.
Verse 29
तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्रनैरृतवायुषु / मध्यस्थलेषु जातानि प्रोच्छ्रायस्तेषु कथ्यते
તેના ચાર શૃંગો શક્ર, નૈઋતિ અને વાયુ વગેરે દિશાઓના મધ્યસ્થાનોમાં ઉત્પન્ન થયાં છે; હવે તેમનો પ્રોચ્છ્રાય (ઊંચાઈ) કહેવાય છે।
Verse 30
पूर्वोक्तशृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम् / शतयोजनविस्तारं तेषु लोकास्त्रयो मताः
પૂર્વે કહેલા ત્રણ શૃંગો શત યોજન ઊંચા અને શત યોજન વિસ્તૃત છે; તેમાં ત્રણ લોક માનવામાં આવ્યા છે।
Verse 31
ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च / एतेषां गृहविन्यासान्वक्ष्याम्यवसरान्तरे
બ્રહ્મલોક, વિષ્ણુલોક અને શિવલોક—આવાં છે; તેમના ગૃહવિન્યાસને હું અન્ય અવસરે કહેશ।
Verse 32
मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु / चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा
મધ્યમાં સ્થિત શૃંગનો વિસ્તાર અને ઊંચાઈ સાંભળો; તે ચારસો યોજન ઊંચો અને એટલો જ વિસ્તૃત છે।
Verse 33
तत्रैव शृङ्गे महति शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम् / चतुःशतं योजनानां विस्तृत कुम्भसंभव
હે કુંભસંભવ! એ જ મહાન શૃંગ પર શિલ્પીઓએ શ્રીપુરનું નિર્માણ કર્યું; તે ચારસો યોજન વિસ્તૃત છે।
Verse 34
तत्रायं प्रविभागस्ते प्रविविच्य प्रदर्श्यते / प्राकारः प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः
ત્યાં તને આ વિભાગ વિચારપૂર્વક તપાસીને દર્શાવવામાં આવે છે. પ્રથમ પ્રાકાર (કિલ્લાની દીવાલ) કાલાયસ (કાળું લોખંડ)થી નિર્મિત કહેવાયો છે.
Verse 35
षट्दशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः / चतुर्दिक्षु द्वार्युतश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः
તેનું વેષ્ટન સોળ હજારથી વધુ યોજન વિસ્તૃત છે. ચારેય દિશામાં દ્વારોથી યુક્ત અને ચાર યોજન ઊંચું છે.
Verse 36
शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्धिप / शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्
હે અબ્ધિપ! શાલદ્વારના મૂળભાગનો પરિઘ દસ યોજન છે. અને શાલના અગ્રભાગે એક ગવ્યૂતિ જેટલા પ્રમાણમાં અલગ અલગ બંધાયેલા વાતાયન (ઝરોખા) છે.
Verse 37
शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम् / द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे
શાલદ્વારની ઊંચાઈ એક યોજન માનવામાં આવી છે. દરેક દ્વારમાં બે કપાટ છે, જેમની પહોળાઈ અર્ધ ગવ્યૂતિ છે.
Verse 38
एकयोजनमुन्नद्धे कालायस विनिर्मिते / उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता
તે (કપાટ) એક યોજન ઊંચા અને કાલાયસ (કાળું લોખંડ)થી નિર્મિત છે. બંને બાજુની અર્ગલા (સાંકળ/કાંટો) આ રીતે અર્ધ ક્રોશ લાંબી છે.
Verse 39
एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशं परिकीर्तितम् / गोपुरस्य तु संस्थानं कथये कुंभसंभव
આ રીતે ચારેય દ્વારોમાં સમાનતા વર્ણવાઈ છે. હે કુંભસમ્ભવ, હવે હું ગોપુરની રચના કહું છું.
Verse 40
पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते / पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते
પૂર્વોક્ત શાળાના મૂળમાં એક યોજનનું માપ છે; બંને બાજુએ બે-બે યોજન લઈને નિર્માણ કરાયું છે.
Verse 41
विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम् / पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्
તેનો વિસ્તાર પણ એટલો જ છે અને તેમાં દ્વાર સમાયેલ છે; બંને બાજુ બે-બે યોજન અને મધ્યમાં શાળાનું એક યોજન છે.
Verse 42
मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः / पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्
હે મુનિ, પ્રમાણ મુજબ પાંચ યોજન જોડીને; બંને બાજુઓ સહિત તે બે ક્રોશના યુગ્મથી સંયુક્ત થાય છે.
Verse 43
मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा / एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने
પાંચ સંખ્યાના યોજન લાંબાઈમાં પણ તેવી જ રીતે જોડીને; હે મુનિ, આ રીતે પ્રાકાર તરફ ત્યાં ગોપુર રચાયું છે.
Verse 44
तस्माद्गोपुरमूलस्य वेष्टो विंशतियोजनः / उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते
અતએવ ગોપુરના મૂળભાગનો વેષ્ટ (પરિઘ) વીસ યોજન કહેવાયો છે; અને ઉપર ઉપરના વેષ્ટનો પરિઘ ક્રમે ક્રમે હ્રાસ પામે છે એમ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 45
गोपुरस्योन्नतिः प्रोक्तापञ्चविंशतियोजना / योजनेयोजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्
ગોપુરની ઊંચાઈ પચ્ચીસ યોજન કહેવાઈ છે; અને દરેક યોજને કપાટসহ મનોહર દ્વાર જણાવાયું છે.
Verse 46
भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः / गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः
એટલાં જ ભૂમિકાઓ (સ્તરો) પણ હોય છે, જે ઉપર ચઢતાં ચઢતાં હ્રાસયુક્ત થાય છે; અને ગોપુરના શિખરનો વિસ્તાર એક યોજન માનવામાં આવ્યો છે.
Verse 47
आयामो ऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम् / मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव
તેનો આયામ પણ એટલો જ છે; ત્યાં ત્રિમુકુટનું સ્મરણ કરાયું છે. હે ઘટોદ્ભવ! મુકુટનો વિસ્તાર એક ક્રોશ પ્રમાણ કહેવાયો છે.
Verse 48
क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने / मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता
હે મુને! ગોપુરની જેમ હ્રાસયુક્ત થઈ તે બે ક્રોશ સુધી ઊંચે ઉન્નત થાય છે; અને મુકુટોની વચ્ચેની ભૂમિ અર્ધ ક્રોશ પ્રમાણ માપવામાં આવી છે.
Verse 49
मुकुटं पश्चिमे प्राच्यां दक्षिणे द्वारगोपुरे / दक्षोत्तरस्तु मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे
પશ્ચિમ દ્વાર-ગોપુર પર મુકુટ, તેમજ પૂર્વ દિશામાં અને દક્ષિણ દ્વાર-ગોપુર પર પણ મુકુટ સ્થાપિત થવા જોઈએ; અને દક્ષોત્તર ભાગના મુકુટો પશ્ચિમ દ્વાર-ગોપુર પર ગોઠવવા જોઈએ।
Verse 50
दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाःकिरीटिकाः / पश्चिमद्वारवत्पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना
દક્ષિણ દ્વાર જેવી રીતે કહેવામાં આવ્યું છે, તેવી જ રીતે ઉત્તર દ્વાર પર કિરીટો (મુકુટો) હોવા જોઈએ; અને પશ્ચિમ દ્વાર જેવી રીતે, તેવી જ રીતે પૂર્વ દ્વાર પર પણ મુકુટ-કલ્પના કરવી।
Verse 51
कालायसाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / अन्तरे कांस्यशालस्य पूर्ववद्गोपुरो ऽन्वितः
કાલાયસ નામની શાળાની અંદર, એક મારુત-યોજન જેટલા અંતરે; અને કાંસ્ય-શાળાની અંદર પણ પૂર્વવત્ ગોપુર સહિતની રચના રહે।
Verse 52
शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत्परिकीर्तितम् / कांस्यशालो ऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्विन्तः
શાળાના મૂળ-પ્રમાણનું વર્ણન પણ પૂર્વવત્ કહેવાયું છે; અને કાંસ્ય-શાળા પણ પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં દ્વારો સાથે સંયુક્ત રહે।
Verse 53
द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च / कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समन्ततः
દરેક દ્વારે પર્વ-લક્ષણોથી યુક્ત ગોપુરો હોવા જોઈએ; અને કાલાયસ તથા કાંસ્ય વચ્ચેનો આંતરિક પ્રદેશ સર્વ દિશાઓમાં (આવી રચનાથી) સમન્વિત રહે।
Verse 54
नानावृक्षमहोद्यानं तत्प्रोक्तं कुम्भसंभव / उद्भिज्जाद्यं यावदस्ति तत्सर्वं तत्र वर्तते
હે કુંભસમ્ભવ! અનેક વૃક્ષોથી ભરેલું તે મહોદ્યાન કહેવાયું છે; ઉદ્ભિજ્જાદિ જેટલું કંઈ છે તે સર્વ ત્યાં જ વર્તે છે.
Verse 55
परंसहस्रास्तरवः सदापुष्पाः सदाफलाः / सदापल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः
ત્યાં હજારો ઉત્તમ વૃક્ષો છે—સદા પુષ્પિત, સદા ફલિત; સદા પલ્લવશોભાથી સમૃદ્ધ અને સદા સુગંધથી પરિપૂર્ણ।
Verse 56
चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः / शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः
ત્યાં ચૂત (આંબો), કંકોલક, લોધ્ર, બકુલ, કર્ણિકાર; શિંશપા, શિરીષ તથા દેવદારુ અને મેરુસમ વૃક્ષો છે.
Verse 57
पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः / एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः
ત્યાં પુન્નાગ, નાગભદ્ર, મુચુકુન્દ અને કટ્ફલ; તેમજ એલા, લવંગ, તક્કોલ અને કર્પૂર-શાખાવાળા વૃક્ષો છે.
Verse 58
पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा / काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा
ત્યાં પીલુ, કાકતુણ્ડી, શાલક અને આસન; કાંચનાર, લકુચ, પનસ તથા હિંગુલ પણ છે.
Verse 59
पाटलाश्च फलिन्यश्च जटिल्यो जघनेफलाः / गणिकाश्च कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः
પાટલા, ફલિની, જટિલી અને જગનેફલા; તેમજ ગણિકા, કુરંટ, બંધુજીવ અને દાડિમ (દાડમ) વૃક્ષો પણ છે.
Verse 60
अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चांपेयाः कनकद्रुमाः / यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः
અશ્વકર્ણ, હસ્તિકર્ણ, ચાંપેયા અને કનકદ્રુમ; યુથિકા, તાલપર્ણી, તુલસી તથા સદાફલ વૃક્ષો પણ છે.
Verse 61
तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः / इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः
તાલ, તમાલ, હિન્તાલ, ખર્જૂર અને શરબર્બુર; તેમજ ઇક્ષુ (ઉખડું/શેરડી), ક્ષીરિણ અને શ્લેષ્માંતક-વિભીતક પણ છે.
Verse 62
हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः / भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः
હરીતકી, અવાક્પુષ્પી, ઘોંટાલી અને સ્વર્ગપુષ્પિકા; તેમજ ભલ્લાતક, ખદિર, શાખોટ અને ચંદનના વૃક્ષો પણ છે.
Verse 63
कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा / उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः
કાલાગુરુના વૃક્ષો, કાલસ્કંધ, ચિંચા અને વડ; તેમજ ઉદુંબર, અર્જુન, અશ્વત્થ, શમી વૃક્ષો અને ધ્રુવ વૃક્ષો પણ છે.
Verse 64
रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः / कपित्थास्तिन्तिणी चैवेत्येवमाध्याः सहस्रशः
રુચક, કુટજ, સપ્તપર્ણ અને કૃતમાલક; તેમજ કપિત્થ અને તિન્તિણી—આ રીતે આદિ અનેક વૃક્ષો સહસ્રો સંખ્યામાં હતાં।
Verse 65
नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः / नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः
વિવિધ ઋતુઓથી પરિપૂર્ણ તે દિવ્ય વનદેવીઓ શૃંગારનું કારણ હતી; અનેક વૃક્ષોની મહાન ઊંચાઈ ધરાવતા શ્રેષ્ઠ શાખાવાળા વૃક્ષો ત્યાં વિરાજતા હતા।
Verse 66
कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः / चतुरस्रस्ताम्रशालः सिंधुयोजनमुन्नतः
કાંસ્યશાળના આંતરિક પ્રદેશમાં સાત યોજન દૂર ચતુરસ્ર તામ્રશાળ હતી; તે એક યોજન ઊંચી હતી।
Verse 67
अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका / कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः
આ બન્નેની વચ્ચેની ભૂમિ ‘કલ્પક-વાટિકા’ કહેવાય છે; તે કપૂર સુગંધથી અને મનોહર રત્નબીજોથી યુક્ત હતી।
Verse 68
काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः / पीतांबराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु
સુવર્ણવર્ણ છાલથી સુશોભિત અને અતિ મનોહર ફળોથી તે વૃક્ષો ફળિત હતાં; તેમની શાખાઓ પર દિવ્ય પીતાંબર અને પ્રવાળ સમ કાંતિ ઝળહળતી હતી।
Verse 69
अमृतं स्यान्मधुरसः पुष्पाणि च विभूषणम् / ईदृशा वहवस्तत्र कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः
ત્યાં અમૃત મધુર રસવાળું હોય છે અને પુષ્પો જ આભૂષણરૂપે શોભે છે; આવા અનેક કલ્પવૃક્ષો ત્યાં પ્રસિદ્ધ કહેવાયા છે.
Verse 70
एषा कक्षा द्वितीया स्यान्कल्पवापीति नामतः / ताम्रशालस्यान्तराले नागशालः प्रकीर्तिताः
આ બીજી કક્ષા ‘કલ્પવાપી’ નામે ઓળખાય છે; તામ્રશાળાના અંતરાલમાં ‘નાગશાળ’ પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે.
Verse 71
अनयोरुभयोस्तिर्यगदेशः स्यात्सप्तयोजनः / तत्र संतानवाटी स्यान्कल्पवापीसमाकृतिः
આ બન્નેનો આડવો વિસ્તાર સાત યોજનનો છે; ત્યાં ‘સંતાનવાટી’ છે, જે કલ્પવાપી જેવી આકારવાળી છે.
Verse 72
तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका / कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला
તેમની વચ્ચેની ભૂમિ ‘હરિચંદનવાટિકા’ કહેવાય છે; તે કલ્પવાટી જેવી આકારવાળી અને ફળ-પુષ્પોથી ભરપૂર છે.
Verse 73
एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववद्द्वारकल्पनम् / पूर्ववद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्
આ સર્વ શાળાઓમાં દ્વારની રચના પૂર્વવત છે; તેમજ ગોપુરો અને મુકુટોની રચનাও પૂર્વની જેમ જ છે.
Verse 74
गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः / आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः
ગોપુરના દ્વારો સુવ્યવસ્થિત હતા અને દરેક દ્વારે યોગ્ય માપ-મર્યાદા નિર્ધારિત હતી. આરકૂટના અંતરાલમાં તે સ્થાન સાત યોજન દૂર હતું.
Verse 75
पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः / तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका
પંચલોહથી બનેલો એક શાલ હતો, જે પૂર્વશાલ જેવી જ આકૃતિ ધરાવતો હતો. તે બન્નેની વચ્ચેની ભૂમિ ‘મંદાર વૃક્ષોની વાટિકા’ તરીકે કહેવાઈ છે.
Verse 76
पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः
પંચલોહ શાલના અંતરાલમાં સાત યોજન દૂર ‘રૌપ્ય શાલ’ કહેવાયો છે, જે પૂર્વોક્ત લક્ષણોથી યુક્ત હતો.
Verse 77
तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका / दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला
તે બન્નેની મધ્યની ભૂમિ ‘પારિજાત વૃક્ષોની વાટિકા’ તરીકે કહેવાઈ છે; તે દિવ્ય સુગંધથી પરિપૂર્ણ અને ફળ-પુષ્પના ભારથી તેજસ્વી હતી.
Verse 78
रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः / हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः
રૌપ્ય શાલના અંતરાલમાં સાત યોજન વિસ્તાર ધરાવતો હેમ શાલ વર્ણવાયો છે, જે પૂર્વવત્ દ્વારોથી શોભિત હતો.
Verse 79
तयोर्मध्ये महीप्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका / तत्र दिव्या नीपवृक्षा योजनद्वयमुन्नताः
તેમના મધ્યમાં પૃથ્વી પર કદંબવૃક્ષોની એક વાટિકા કહેવાઈ છે. ત્યાં દિવ્ય નીપવૃક્ષો છે, જે બે યોજન ઊંચા છે.
Verse 80
सदैव मदिरास्पन्दा मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः / येभ्यः कादंबरी नाम योगिनी भोगदायिनी
તે સદા મદિરારસના સ્પંદનથી યુક્ત અને ઘન પુષ્પપ્રસવની તેજસ્વિતાથી ઉજ્જ્વળ છે; જેમાથી ‘કાદંબરી’ નામની યોગિની ભોગ આપે છે.
Verse 81
विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया / ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः / आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः
મદિરા-ઉદ્યાનના તે વિશિષ્ટ નીપવૃક્ષો મંત્રિણીને સદા પ્રિય છે. તેઓ સુમધુર છાયાવાળા, પાંદડાંથી ઘન, પલ્લવોથી ભરપૂર; અને સુગંધ પર લોલ ભમરાઓના ઝંકારથી અંદર સુધી ગુંજતા રહે છે.
Verse 82
तत्रैव मन्त्रिणीनाथाया मन्दिरं सुमनोहरम् / कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षुज्वलनादितः
ત્યાં જ મંત્રિણીનાથાનું અતિમનોહર મંદિર છે; અને કદંબવન-વાટિકાની દિશાઓમાં અગ્નિ સમી દીપ્તિ વ્યાપી રહી છે.
Verse 83
चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना / एकैकस्य तु गे७स्य विस्तारः पञ्चयोजनः
આદિ-શિલ્પીએ ચાર ઊંચાં મંદિરો રચ્યાં છે. દરેક ગૃહનો વિસ્તાર પાંચ યોજન છે.
Verse 84
पञ्चयोजनमायामः सप्तावरणतः स्थितिः / एवमन्यविदिक्षु स्युस्सर्वत्र प्रियकद्रुमाः / निवासनगरी सेयं श्यामायाः परिकीर्तिता
આ નગરીનો વિસ્તાર પાંચ યોજન છે અને તે સાત આવરણોથી ઘેરાયેલી સ્થિત છે. અન્ય દિશાઓમાં પણ સર્વત્ર પ્રિયક વૃક્ષો છે. આ શ્યામા દેવીની નિવાસ-નગરી તરીકે કીર્તિત છે.
Verse 85
सेनार्थं नगरी त्वन्या महापद्माटवीस्थले / यदत्रैव गृह तस्या बहुयोजनदूरतः
સેનાના હેતુ માટે મહાપદ્મ અરણ્યસ્થળે બીજી એક નગરી છે. પરંતુ તેનું ગૃહ અહીંથી અનેક યોજન દૂર આવેલું છે.
Verse 86
श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते / अतश्चितामणिगृहोपान्ते ऽपि भवनं कृतम् / तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च
શ્રીદેવીની નિત્યસેવા મત્રિણી દ્વારા અવરોધિત ન થાય, તેથી ચિંતામણિ-ગૃહની નજીક જ એક ભવન બનાવાયું. તે તેણીના શ્રીમંત્રનાથ માટે દેવત્વષ્ટા અને મય દ્વારા નિર્મિત છે.
Verse 87
श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान्बहुन् / वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्
શ્રીપુરમાં દેવી મત્રિણીના મંદિરના અનેક ગુણોનું વર્ણન કોણ કરી શકે? સહસ્ર જિહ્વાવાળો જ તેનું વર્ણન કરી શકે.
Verse 88
कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया / गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः
કાદંબરીના મદથી લાલ થયેલા નેત્રો ધરાવતી માન્ય માતંગ-કન્યાઓ મધુર વીણાના સ્વરે ત્યાં ગાય છે અને ક્રીડા કરે છે.
Verse 89
अगस्त्य उवाच मातङ्गो नाम कःप्रोक्तस्तस्य कन्याः कथं च ताः / सेवन्ते मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः
અગસ્ત્ય બોલ્યા— ‘માતંગ’ નામ કોને કહેવાયું છે? તેની કન્યાઓ કોણ અને કેવી? તેઓ સદા મધુમદથી આળસગ્રસ્ત થઈ મંત્રિણી-નાથાનું સેવન કેવી રીતે કરે છે?
Verse 90
हयग्रीव उवाच मतङ्गो नाम तपसामेकराशिस्तपोधनः / महाप्रभावसंपन्नो जगत्सर्जनलंपटः
હયગ્રીવ બોલ્યા— મતંગ નામે તે તપસ્યાનો એકમાત્ર ઢગલો, તપોધન હતો; મહાપ્રભાવસંપન્ન અને જગત્સર્જનમાં આસક્ત હતો.
Verse 91
तपः शक्त्यात्तधिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्त्तकः / तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्
તપઃશક્તિ અને તે બુદ્ધિથી તે સર્વત્ર આજ્ઞા પ્રવર્તાવનાર હતો. તેનો પુત્ર માતંગ, મંત્રિણી-નાયિકા મુદ્રિણીને…
Verse 92
। घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः / मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता
ધીરબુદ્ધિ (મુદ્રિણી) એ ઘોર તપોથી અત્યંત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. મતંગમુનિના પુત્ર દ્વારા તે લાંબા સમય સુધી સમ્યક ઉપાસિત રહી.
Verse 93
मन्त्रिणी कृतसान्निध्या वृणीष्व वरमित्यशात् / सो ऽपिसर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः / उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलांबिकाम्
સાન્નિધ્ય આપનાર મંત્રિણી બોલી— “વર માગો.” ત્યારે તપસ્યાનો નિધિ, સર્વમુનિશ્રેષ્ઠ માતંગે, સામે સાન્નિધ્યપ્રદાયિની શ્યામલાંબિકાને કહ્યું.
Verse 94
मातङ्गमहामुनिरुवाच देवी त्वत्स्मृतिमात्रेण सर्वाश्च मम सिद्धयः / जाता एवाणिमाद्यास्ताः सर्वाश्चान्या विभूतयः
માતંગ મહામુનિ બોલ્યા—હે દેવી! માત્ર તારા સ્મરણથી મારી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રગટ થઈ; અણિમા આદિ તથા અન્ય સર્વ વિભૂતિઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ ગઈ।
Verse 95
प्रापणीयन्न मे किञ्चिदस्त्यंबभुवनत्रये / सर्वतः प्राप्तकालस्य भवत्याश्चरितस्मृतेः
હે અંબા! ત્રિભુવનમાં મને મેળવવા જેવું કશું નથી; કારણ કે તારા આશ્ચર્યમય ચરિત્રનું સ્મરણ થતાં જ સમયસર સર્વત્ર બધું મને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 96
अथापि तव सांनिध्यमिदं नो निष्फलं भवेत् / एवं परं प्रार्थये ऽहं तं वरं पूरयांबिके
તથાપિ તારો આ સાંનિધ્ય અમારે માટે નિષ્ફળ ન બને; તેથી હું પરમ વર માગું છું—હે અંબિકે! તે વર પૂર્ણ કર।
Verse 97
पूर्वं हिमवता सार्थं सौहार्दं परिहासवान् / क्रीडामत्तेन चावाच्यैस्तत्र तेन प्रगल्भितम्
પૂર્વે હિમવાન સાથે મારું સૌહાર્દ હાસ્ય-પરिहासભર્યું હતું; પરંતુ ક્રીડામાં મત્ત થઈ તેણે ત્યાં અનુચિત વચનો વડે ધૃષ્ટતા કરી।
Verse 98
अहङ्गौरीगुरुरिति श्लाघामात्मनि तेनिवान् / तद्वाक्यं मम नैवाभूद्यतस्तत्राधिको गुणः
‘હું ગૌરીનો ગુરુ છું’ એવી આત્મશ્લાઘા તેને થઈ; પરંતુ તે વચન મને માન્ય ન થયું, કારણ કે ત્યાં તેના કરતાં અધિક ગુણ હતો।
Verse 99
उभयोर्गुणसाम्ये तु मित्रयोरधिके गुणे / एकस्य कारणाज्जाते तत्रान्यस्य स्पृहा भवेत्
બન્ને મિત્રોના ગુણ સમાન હોય તો સારું; પરંતુ એકમાં કોઈ વિશેષ ગુણ ઉત્પન્ન થાય, તો એ જ કારણે બીજાના મનમાં પણ તેવી જ ઇચ્છા જાગે છે।
Verse 100
गौरीगुरुत्वश्लाघार्थं प्राप्तकामो ऽप्यहं तपः / कृतवान्मन्त्रिणीनाथे तत्त्वंमत्तनया भव
ગૌરીના ગુરુત્વ-મહિમાની પ્રશંસા માટે, ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ હોવા છતાં મેં તપ કર્યું. હે મંત્રિણીનાથ, તું ખરેખર મારી પુત્રી બન।
Verse 101
यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि न संशयः / इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा मातङ्गस्य महामुनेः / तथास्त्विति तिरोघत् स च प्रीतो ऽभवन्मुनिः
‘તું મારા નામથી જ વિખ્યાત બનશે, તેમાં શંકા નથી’—મહામુનિ માતંગનું આ વચન સાંભળી તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું અને તે અંતર્ધાન થયો; મুনি પણ પ્રસન્ન થયા।
Verse 102
मातङ्गस्य महर्षेस्तु तस्य स्वप्ने तदा मुदा / तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ कर्णावतंसतः
ત્યારે મહર્ષિ માતંગના સ્વપ્નમાં આનંદથી, કાનના આભૂષણ માટે તાપિચ્છની એક મંજરી આપી।
Verse 103
तत्स्वप्नस्य प्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी / नाम्ना सिद्धिमती गर्भे लघुश्यामामधारयत्
તે સ્વપ્નના પ્રભાવથી માતંગની સહધર્મિણી ‘સિદ્ધિમતી’એ ગર્ભમાં ‘લઘુશ્યામા’ને ધારણ કરી।
Verse 104
तत एव समुत्पन्ना मातङ्गी तेन कीर्तिताः / लघुश्यामेति सा प्रोक्त श्यामा यन्मूलकन्दभूः
ત્યાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલી તે ‘માતંગી’ તરીકે કીર્તિત થઈ. તેને ‘લઘુશ્યામા’ કહેવાઈ; કારણ કે તે શ્યામા મૂળકંદમાંથી પ્રાદુર્ભવેલી હતી.
Verse 105
मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः / लघुश्यामा महाश्यामामातङ्गी वृन्दसंयुताः / अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्
માતંગની હૃદયહારી કન્યાઓ કરોડોમાં પણ કરોડો છે. લઘુશ્યામા, મહાશ્યામા અને માતંગી—વૃંદો સાથે—અંગશક્તિ પ્રાપ્ત કરીને ‘પ્રિયકપ્રિયા’ દેવીની સેવા કરે છે.
Verse 106
इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुंभसंभव / कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः
હે કુંભસમ્ભવ! આ રીતે માતંગ-કન્યાઓની ઉત્પત્તિ કહેલી. તેમજ લોહા વગેરેમાંથી નિર્મિત સાત કક્ષાવાળી શાલાઓ પણ વર્ણવાઈ.
Frequently Asked Questions
The sampled portion is not a vaṃśa-catalogue chapter; its organizing data is spatial-theological rather than dynastic—focusing on the authorization of Śrīpura/Śrīnagarī and the divine artisan lineage of function (Viśvakarman/Maya) rather than royal descent lists.
The passage foregrounds architectural and kṣetra-based mapping (ṣoḍaśīkṣetra and corresponding Śrīnagarīs) and includes Agastya’s request for measurements (pramāṇa) and color (varṇa); detailed numeric measures are implied as part of the full chapter’s descriptive agenda, even if not present in the excerpted verses.
The key esoteric motif here is not a single named yantra but the ṣoḍaśī framework: Lalitā’s “sixteenfold” differentiation is mapped onto sixteen kṣetras and cities, expressing Śākta emanation theology as a spatial grid—divine protection becomes a distributed sacred topology (abodes/cities) rather than only a battlefield victory over Bhaṇḍa.