Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने किरिचक्ररथदेवताप्रकाशनं नाम विंशो ऽध्यायः आकर्ण्य ललितादेव्या यात्रानिगमनिस्वनम् / महान्तं क्षोभमायाता भण्डासुरपुरालयाः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ-અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘કિરિચક્ર-રથ-દેવતા-પ્રકાશન’ નામે વિંશ અધ્યાય. લલિતા દેવીની યાત્રા-પ્રસ્થાનનો નાદ સાંભળી ભંડાસુરપુરના નિવાસીઓ મહા ક્ષોભમાં પડ્યા.

Verse 2

यत्र चास्ति दुराशस्य भण्डदैत्यस्य दुर्धियः / महेन्द्रपर्वतोपान्ते महार्णवतटे पुरम्

જ્યાં દુષ્કામનાવાળો, દુર્બુદ્ધિ ભંડ દૈત્યનું નગર છે—મહેન્દ્ર પર્વતની નજીક, મહાસાગરના કિનારે।

Verse 3

तत्तु शून्यकनाम्नैव विख्यातं भुवनत्रये / विषङ्गाग्रजदैत्यस्य सदावासः किलाभवत्

તે નગર ‘શૂન્યક’ નામે ત્રિભુવનમાં પ્રસિદ્ધ હતું; અને તે વિષંગના અગ્રજ દૈત્યનું સદાકાળનું નિવાસસ્થાન કહેવાતું હતું.

Verse 4

तस्मिन्नेव पुरे तस्य शतयोजनविस्तरे / वित्रेसुर सुराः सर्वे श्रीदेव्यागमसंभ्रमात्

એ જ તેના નગરમાં, જે સો યોજન વિસ્તૃત હતું, શ્રીદેવીના આગમનના સંભ્રમથી સર્વ દેવગણ વ્યાકુળ થયા।

Verse 5

शतयोजनविस्तीर्णं तत्सर्वं पुरमासुरम् / धूमैरिवावृतमभूदुत्पातजनितैर्मुहुः

શતયોજન વિસ્તૃત તે સમગ્ર આસુર નગર વારંવાર ઉત્પાતોથી ઉત્પન્ન ધુમાડા સમાન ઢંકાઈ ગયું।

Verse 6

अकाल एव निर्भिन्ना भित्तयो दैत्यपत्तने / धूर्णमाना पतन्ति स्म महोल्का गगनस्थलात्

અકાળે જ દૈત્યનગરની ભીંતો ફાટી ગઈ, અને આકાશમાંથી ઘૂમતી મહાઉલ્કાઓ પડવા લાગી।

Verse 7

उत्पातानां प्राथमिको भूकंपः पर्यवर्तत / मही जज्वाल सकला तत्र शून्यकपत्तने

ઉત્પાતોમાં પ્રથમ ભૂકંપ થયો; તે શૂન્ય નગરમાં સમગ્ર ધરતી દહકી ઊઠી।

Verse 8

अकाल एव हृत्कंपं भेजुर्दैत्यपुरौकसः / ध्वजाग्रवर्तिनः कङ्कगृध्राश्चैव बकाः खगाः

અકાળે જ દૈત્યનગરવાસીઓ હૃદયકંપથી ગ્રસ્ત થયા; ધ્વજોના અગ્રભાગ પર કંક, ગિધ અને બગલા જેવા પક્ષીઓ બેઠા।

Verse 9

आदित्यमण्डले दृष्ट्वादृष्ट्वा चक्रन्दुरुच्चकैः / क्रव्यादा बहवस्तत्र लोचनैर्नावलोकिताः

સૂર્યમંડળને વારંવાર જોઈ તેઓ ઊંચા સ્વરે રડવા લાગ્યા. ત્યાં ઘણા ક્રવ્યાદ (માંસભક્ષી) પ્રાણી આંખે પણ ન દેખાયા.

Verse 10

मुहुराकाशवाणीभिः परुषाभिर्बभाषिरे / सर्वतो दिक्षुदृश्यन्ते केतवस्तु मलीमसाः

વારંવાર કઠોર આકાશવાણીઓ સંભળાઈ. સર્વ દિશાઓમાં મલીન કેતુઓ (ધૂમકેતુઓ) દેખાયા.

Verse 11

धूमायमानाः प्रक्षोभजनका दैत्यरक्षसाम् / दैत्यस्त्रीणां च विभ्रष्टा अकाले भूषणस्रजः

ધુમાડો ઉઠાવતા, દૈત્ય-રાક્ષસોમાં ખળભળાટ જગાવતા અપશકુન દેખાયા. અને દૈત્યસ્ત્રીઓની ભૂષણમાળાઓ અકાળે જ ખસી પડી.

Verse 12

हाहेति दूरं क्रन्दन्त्यः पर्यश्रु समरोदिषुः / दपणानां वर्मणां च ध्वजानां खड्गसंपदाम्

‘હાહા!’ કહી દૂર સુધી રડતાં તેઓ આંસુઓથી ભરાઈ વિલાપ કરવા લાગ્યા. દર્પણો, કવચો, ધ્વજો અને ખડ્ગસંપદ પણ ક્ષીણ થવા લાગી.

Verse 13

मणीनामंबराणां च मालिन्यमभवन्मुहुः / सौधेषु चन्द्रशालासु केलिवेश्मसु सर्वतः

મણિઓ અને વસ્ત્રોમાં વારંવાર મલિનતા છવાઈ જતી. મહેલોમાં, ચંદ્રશાળાઓમાં અને ક્રીડાગૃહોમાં સર્વત્ર આવી જ સ્થિતિ હતી.

Verse 14

अट्टालकेषु गोष्ठेषु विपणेषु सभासु च / चतुष्किकास्वलिङ्गेषु प्रग्रीवेषु वलेषु च

અટ્ટાલિકાઓમાં, ગોશાળાઓમાં, બજારોમાં અને સભાઓમાં; ચૌકમાં, લિંગસ્થાનોમાં, પ્રગ્રીવોમાં અને ગલીઓમાં પણ।

Verse 15

सर्वतोभद्रवासेषु नन्द्यावर्तेषु वेश्मसु / विच्छन्दकेषु संक्षुब्धेष्ववरोधनपालिषु / स्वस्तिकेषु च सर्वेषु गर्भागारपुटेषु च

સર્વતોભદ્ર નિવાસોમાં, નન્દ્યાવર્ત આકારના મકાનોમાં; વિચ્છન્દકમાં, ક્ષુબ્ધ અવરોધ-પ્રાચીરોમાં; તેમજ સર્વ સ્વસ્તિક રચનાઓમાં અને ગર્ભગૃહના કોઠારામાં પણ।

Verse 16

गोपुरेषु कपाटेषु वलभीनां च सीमसु / वातायनेषु कक्ष्यासु धिष्ण्येषु च खलेषु च

ગોપુરોમાં, દ્વારના કપાટોમાં અને વલભી ભવનોની સીમાઓમાં; વાતાયનોમાં, કક્ષાઓમાં, ધિષ્ણ્યોમાં અને ખલોમાં પણ।

Verse 17

सर्वत्र दैत्य नगरवासिभिर्जनमण्डलैः / अश्रूयन्त महाघोषाः परुषा भूतभाषिताः

દૈત્યનગરના નિવાસી જનસમૂહો દ્વારા સર્વત્ર કર્કશ, ભૂતભાષિત એવા મહાઘોષો સંભળાવા લાગ્યા।

Verse 18

शिथिली सवतो जाता घोरपर्णा भयानका / करटैः कटुकालापैर्वलोकि दिवाकरः / आराविषु करोटीनां कोटयश्चापतन्भुवि

ભયાનક ઘોરપર્ણા સર્વત્ર શિથિલ બની ગઈ; કરટોના કટુકાલાપથી દિવાકર પણ વ્યાકુલ દેખાયો; અને આરાવ વચ્ચે કરોટીઓના કરોડો ભૂમિ પર પડી ગયા।

Verse 19

अपतन्वेदिमध्येषु बिन्दवः शोणितांभसाम् / केशौघकाश्च निष्पेतुः सर्वतो धूमधूसराः

વેદીના મધ્યભાગોમાં રક્તમિશ્રિત જળનાં બિંદુઓ પડવા લાગ્યા; અને ધૂમથી ધૂસર થયેલા કેશસમૂહો સર્વત્ર ઉડી નીકળ્યા।

Verse 20

भौमान्तरिक्षदिव्यानामुत्पातानामिति व्रजम् / अवलोक्य भृशं त्रस्ताः सर्वे नगरवासिनः / निवेदयामासुरमी भण्डाय प्रथितौजसे

ભૂમિ, અંતરિક્ષ અને દિવ્ય લોકોના આવા અપશકુનોનો સમૂહ જોઈને સર્વે નગરવાસીઓ અત્યંત ભયભીત થયા અને પ્રસિદ્ધ તેજવાળા ભંડને તે વાત નિવેદી।

Verse 21

स च भण्डः प्रचण्डोत्थैस्तैरुत्पातकदंबकैः / असंजातधृतिभ्रंशो मन्त्र स्थानमुपागमत्

અને તે ભંડ, તે પ્રચંડ ઉત્પાતસમૂહોથી પણ ધૈર્યભંગ ન પામીને, મંત્રસ્થાન તરફ ગયો।

Verse 22

मेरोरिव वपुर्भेदं बहुरत्नविचित्रितम् / अध्यासामास दैत्येन्द्रः सिंहासनमनुत्तमम्

દૈત્યેન્દ્ર મેરુ સમાન તેજસ્વી, અનેક રત્નોથી વિચિત્રિત તે અનુત્તમ સિંહાસન પર બિરાજમાન થયો।

Verse 23

स्फुरन्मुकुटलग्नानां रत्नानां किरणैर्घनैः / दीपयन्नखिलाशान्तानद्युतद्दानवेश्वरः

મુકુટમાં જડાયેલા રત્નોના ઘન કિરણોથી તે દાનવેશ્વર ઝળહળી ઊઠ્યો અને પોતાની કાંતિથી સર્વ દિશાઓ પ્રકાશિત કરવા લાગ્યો।

Verse 24

एकयोजनविस्तारे महत्यास्थानमण्डपे / तुङ्गसिंहासनस्थं तं सिषेवाते तदानुजै

એક યોજન વિસ્તૃત મહાન સભામંડપમાં, ઊંચા સિંહાસન પર બિરાજમાન તેને તેના અનુજોએ ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી.

Verse 25

विशुक्रश्च विषङ्गश्च महाबलपराक्रमौ / त्रैलोक्यकण्टकीभूतभुजदण्डभयङ्करौ

વિશુક્ર અને વિષંગ—મહાબળ અને મહાપરાક્રમી—તેમના ભુજદંડના ભયથી ત્રૈલોક્ય માટે કાંટા સમા બની ગયા હતા.

Verse 26

अग्रजस्य सदैवाज्ञामविलङ्घ्य मुहुर्मुहुः / त्रैलोक्यविजये लब्धं वर्धयन्तौ महद्यशः

અગ્રજની આજ્ઞા કદી ન ઉલ્લંઘીને, વારંવાર ત્રૈલોક્યવિજયથી પ્રાપ્ત મહાયશને તેઓ વધારતા રહ્યા.

Verse 27

न तेन शिरसा तस्य मृदूनन्तौ पादपीठिकाम् / कृतां जरिप्रणामौ च समुपाविशता भुवि

તેમણે શિરથી તેની મૃદુ પાદપીઠિકા સ્પર્શી નહિ; વડીલોની જેમ પ્રણામ કરીને તેઓ ભૂમિ પર નજીક બેઠા.

Verse 28

अथास्थाने स्थिते तस्मिन्नमरद्वेषिणां वरे / सर्वे सामन्तदैत्येन्द्रास्तं द्रष्टुं समुपागताः

પછી, દેવદ્વેષીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવો તે પોતાના સ્થાને સ્થિત હતો ત્યારે, સર્વ સામંત દૈત્યેન્દ્રો તેને જોવા માટે ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 29

तेषामे कैकसैन्यानां गणना न हि विद्यते / स्वंस्वं नाम समुच्चार्य प्रणेमुर्भण्डकेश्वरम्

તે કૈકસૈન્યોની ગણતરી શક્ય નથી. તેઓ પોતપોતાનું નામ ઉચ્ચારી ભાંડકેશ્વરને પ્રણામ કરવા લાગ્યા.

Verse 30

म च तानसुरान्सर्वानतिधीरकनीनकैः / संभावयन्समालोकैः कियन्तं चित्क्षणं स्थितः

તે અત્યંત ધીર નજરે તે બધા અસુરોને નિહાળી, વિચારતા થોડો ક્ષણ સ્થિર ઊભો રહ્યો.

Verse 31

अवोचत विशुक्रस्तमग्रजं दानवेश्वरम् / मथ्यमानमहासिंधुसमानार्गलनिस्वनः

મથાતાં મહાસમુદ્ર જેવી ગર્જના ધરાવતા સ્વરે તેણે દાનવેશ્વર અગ્રજ વિશુક્રસ્તને કહ્યું.

Verse 32

देवत्वदीयदोर्द्दण्डविध्वस्तबलविक्रमाः / पापिनः पामराचारा दुरात्मानः सुराधमाः

હે દેવ! તારા ભુજદંડના પ્રહારથી તેમની બળ-પરાક્રમતા ધ્વસ્ત થઈ ગઈ છે—તેઓ પાપી, નીચ આચરણવાળા, દુષ્ટાત્મા, દેવોમાં અધમ છે.

Verse 33

शरण्यमन्यतः क्वापि नाप्नुवन्तो विषादिनः / ज्वलज्ज्वालाकुले वह्नौ पतित्वा नाशमागताः

તેઓ નિરાશ થઈ અન્ય ક્યાંય શરણ ન મળતાં, જ્વલંત જ્વાળાઓથી ભરેલા અગ્નિમાં પડી નાશ પામ્યા.

Verse 34

तस्माद्देवात्समुत्पन्ना काचित्स्त्री बलगर्विता / स्वयमेव किलास्राक्षुस्तां देवा वासवादयः

તે દેવમાંથી બળગર્વિત એક સ્ત્રી ઉત્પન્ન થઈ. ઇન્દ્ર વગેરે દેવોએ તેને સ્વયં જોયી.

Verse 35

तैः पुनः प्रबलोत्साहैः प्रोत्साहितपराक्रमाः / बहुस्त्रीपरिवाराश्च विविधायुधमण्डिताः

પછી તે પ્રબળ ઉત્સાહી લોકોએ તેમનું પરાક્રમ પ્રેરિત કર્યું; તેઓ અનેક સ્ત્રીઓના પરિવારમાં અને વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા.

Verse 36

अस्माञ्जेतुं किलायान्ति हा कष्टं विधिवैशसम् / अबलानां समूहस्छेद्बलिनो ऽस्मान्विजेष्यते

તેઓ અમને જીતવા આવે છે કહે છે—હાય, વિધિની કેટલી કઠોર વિપત્તિ! જો નિર્બળોનો સમૂહ જ બળવાન બની અમને જીતે તો?

Verse 37

तर्हि पल्लवभङ्गेन पाषाणस्य विदारणम् / ऊह्यमानमिदं हन्तुं परिहासाय कल्प्यते

તો પછી કોમળ પલ્લવ તોડી પથ્થર ચીરવા જેવું જ આ છે; અમને મારવાની આ કલ્પના માત્ર પરिहास માટે જ છે.

Verse 38

विडंबना न किमसौ लज्जाकरमिदं न किम् / अस्मत्सैनिकनासीरभटेभ्यो ऽपि भवेद्भयम्

શું આ વિડંબના નથી, શું આ લજ્જાકારક નથી? અમારા સૈનિકો અને અગ્રિમ ભટોને પણ ભય થઈ શકે.

Verse 39

कातरत्वं समापन्नाः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः / ब्रह्मादयश्च निर्विण्णविग्रहा मद्बलायुधैः

શક્ર આદિ ત્રિદિવવાસી દેવો ભયથી કાતર થયા; બ્રહ્મા આદિ પણ મારા બલ-આયુધોથી પરાજિત થઈ નિરાશ થયા.

Verse 40

विष्णोश्च का कथैवास्ते वित्रस्तः स महेश्वरः / अन्येषामिह का वार्ता दिक्पालास्ते पलायिताः

વિષ્ણુની તો વાત જ શું—મહેશ્વર પણ ભયભીત થયો; અન્યની શું ચર્ચા, દિક્પાલો પણ પલાયન કરી ગયા.

Verse 41

अस्माकमिषुभिस्तीक्ष्णैरदृश्यैरङ्गपातिभिः / सर्वत्र विद्धवर्माणो दुर्मदा विबुधाः कृताः

અમારા તીક્ષ્ણ, અદૃશ્ય અને અંગભેદી બાણોથી તેઓ સર્વત્ર વિદ્ધ થયા; તેમના કવચો છિદ્રાયા અને અહંકારી દેવો દમિત થયા.

Verse 42

तादृशानामपि महापराक्रमभुजोष्मणाम् / अस्माकंविजयायाद्य स्त्री काचिदभिधावति

આવા મહાપરાક્રમી, ભુજબળના તેજથી દહકતા વીરો હોવા છતાં, આજે અમારા વિજય માટે કોઈ સ્ત્રી દોડી આવી રહી છે.

Verse 43

यद्यपि स्त्री तथाप्येषा नावमान्या कदाचन / अल्पो ऽपि रिपुरात्मज्ञैर्नावमान्यो जिगीषुभिः

યદ્યપિ તે સ્ત્રી છે, તથાપિ તેને કદી અવમાન ન કરવો; આત્મજ્ઞ અને વિજય ઇચ્છનારાઓ નાનાં શત્રુને પણ તુચ્છ નથી માનતા.

Verse 44

तस्मात्तदुत्सारणार्थं प्रेषणीयास्तु किङ्कराः / सकचग्रहमाकृष्य सानेतव्या मदोद्धता

અતએવ તેને બહાર કાઢવા સેવકોને મોકલો. તે મદોન્મત્ત દુષ્ટાને વાળ પકડી ખેંચી અહીં લાવી હાજર કરો।

Verse 45

देव त्वदीय शुद्धान्तर्वर्तिनीनां मृगीदृशाम् / चिरेण चेटिकाभावं सा दुष्टा संश्रयिष्यति

હે દેવ! તમારા અંતઃપુરમાં રહેનારી મૃગનયની સ્ત્રીઓ વચ્ચે તે દુષ્ટા થોડા સમયમાં દાસીભાવને આશ્રય કરશે।

Verse 46

एकैकस्माद्भटादस्मात्सैन्येषु परिपन्थिनः / शङ्कते खलु वित्रस्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

આ સેનામાં આ એકેક સૈનિકથી પણ માર્ગરોધક શત્રુઓ ડરે છે; ચરાચર સહિત ત્રિલોક પણ ભયભીત થઈ શંકિત બને છે।

Verse 47

अन्यद्देवस्य चित्तं तु प्रमाणमिति दानव / निवेद्य भण्डदैत्यस्य क्रोधं तस्य व्यवीवृधत्

હે દાનવ! ‘દેવનું ચિત્ત જ પ્રમાણ છે’ એમ કહી ભંડદૈત્યને નિવેદન કરાતા, તેનો ક્રોધ વધુ વધ્યો।

Verse 48

विषङ्गस्तु महासत्त्वो विचारज्ञो विचक्षणः / इदमाह महादैत्यमग्रजन्मानमुद्धतम्

ત્યારે મહાસત્ત્વ, વિચારજ્ઞ અને વિવેકી એવા વિષંગે તે ઉદ્ધત, અગ્રજજન્મા મહાદૈત્યને આ રીતે કહ્યું।

Verse 49

देव त्वमेव जानासि सर्वं कार्यमरिन्दम / न तु ते क्वापि वक्तव्यं नीतिवर्त्मनि वर्तते

હે દેવ, અરિંદમ! સર્વ કાર્ય તું જ જાણે છે. જે નીતિમાર્ગમાં નથી તે ક્યાંય કહેવું યોગ્ય નથી.

Verse 50

सर्वं विचार्य कर्तव्यं विचारः परमा गतिः / अविचारेण चेत्कर्म समूलमवकृन्तति

બધું વિચાર કરીને કરવું જોઈએ; વિચાર જ પરમ ગતિ છે. અવિવેકથી કરેલું કર્મ મૂળসহ નાશ કરે છે.

Verse 51

परस्य कटके चाराः प्रेषणीयाः प्रयत्नतः / तेषां बलाबलं ज्ञेयं जयसंसिद्धिमिच्छता

શત્રુના છાવણીમાં પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્તચરો મોકલવા જોઈએ. વિજયસિદ્ધિ ઇચ્છનારએ તેમની શક્તિ-દુર્બળતા જાણવી જોઈએ.

Verse 52

चारचक्षुर्दृढप्रज्ञः सदाशङ्कितमानसः / अशङ्किताकारवांश्च गुप्तमन्त्रः स्वमन्त्रिषु

ચરોને નેત્ર સમાન રાખીને, દૃઢબુદ્ધિ બની મનથી સદા સાવધાન રહે; બહારથી નિશ્ચિંત દેખાય અને પોતાના મંત્રીઓમાં પણ મંત્ર ગુપ્ત રાખે.

Verse 53

षडुपायान्प्रयुञ्जानः सर्वत्रा भ्यर्हिते पदे / विजयं लभते राजा जाल्मो मक्षु विनश्यति

જે રાજા સર્વત્ર યોગ્ય સ્થાને ષડુપાયોનો પ્રયોગ કરે છે તે વિજય મેળવે છે; પરંતુ દુષ્ટ ઝડપથી નાશ પામે છે.

Verse 54

अविमृश्यैव यः कश्चिदारम्भः स विनाशकृत् / विमृश्य तु कृतं कर्म विशेषाज्जयदायकम्

વિચાર કર્યા વિના કરાયેલો કોઈપણ આરંભ વિનાશક બને છે; પરંતુ વિચારપૂર્વક કરેલું કર્મ વિશેષ રીતે વિજય આપનારું થાય છે.

Verse 55

तिर्यगित्यपि नारीति क्षुद्रा चेत्यपि राजभिः / नावज्ञा वैरिणां कार्या शक्तेः सर्वत्र सम्भवः

‘આ તો તિર્યક છે’, ‘આ સ્ત્રી છે’, ‘આ ક્ષુદ્ર છે’ એમ કહી રાજાઓએ શત્રુઓની અવગણના ન કરવી; શક્તિ સર્વત્ર સંભવ છે.

Verse 56

स्तंभोत्पन्नेन केनापि नरतिर्यग्वपुर्भृता / भूतेन सर्वभूतानां हिरण्यकशिपुर्हतः

સ્તંભમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા, નર અને તિર્યક બંને રૂપ ધારણ કરનાર એક સત્તાએ સર્વભૂતોના હિરાણ્યકશિપુનો વધ કર્યો.

Verse 57

पुरा हि चण्डिका नाम नारी मयाविजृंभिणी / निशुम्भशुंभौ महिषं व्यापादितवती रणे

પ્રાચીન કાળે ચંડિકા નામની, માયાશક્તિથી પ્રભાવી દેવી સ્ત્રીએ યુદ્ધમાં નિશુમ્ભ-શુમ્ભ અને મહિષાસુરનો સંહાર કર્યો હતો.

Verse 58

तत्प्रसंगेन बहवस्तया दैत्या विनाशिताः / अतो वदामिनावज्ञा स्त्रीमात्रे क्रियतां क्वचित्

તે પ્રસંગે તેણીએ અનેક દૈત્યોનો વિનાશ કર્યો; તેથી હું કહું છું—ક્યાંય પણ માત્ર ‘સ્ત્રી’ કહી અવગણના ન કરશો.

Verse 59

शक्तिरेव हि सर्वत्र कारणं विजयश्रियः / शक्तेराधारतां प्रप्तैः स्त्रीपुंलिङ्गैर्न नो भयम्

વિજયશ્રીનું કારણ સર્વત્ર માત્ર શક્તિ જ છે. શક્તિના આધારને પ્રાપ્ત સ્ત્રી-પુરુષોને અમને ભય નથી.

Verse 60

शक्तिस्तु सर्वतो भाति संसारस्य स्वभावतः / तर्हि तस्या दुराशायाः प्रवृत्तिर्ज्ञायतां त्वया

સંસારના સ્વભાવથી શક્તિ સર્વત્ર પ્રકાશે છે. તો પછી તે દુર્આશાવાળીની પ્રવૃત્તિ તું જાણી લે.

Verse 61

केयं कस्मात्समुत्पन्ना किमाचारा किमाश्रया / किंबला किंसहाया वा देव तत्प्रविचार्यताम्

આ કોણ છે, કોના પરથી ઉત્પન્ન થઈ, તેનો આચાર શું, તેનો આશ્રય શું? તેનો બળ અને સહાય કોણ—હે દેવ, તેનો વિચાર કરો.

Verse 62

इत्युक्तः स विषङ्गेण को विचारो महौजसाम् / अस्मद्बले महासत्त्वा अक्षौहिण्यधिपाः शतम्

વિષંગે એમ કહ્યે ત્યારે તે બોલ્યો—મહૌજસોને શું વિચાર? અમારી બાજુએ સો અક્ષૌહિણીના અધિપતિ મહાસત્ત્વશાળી વીરો છે.

Verse 63

पातुं क्षमास्ते जलधीनलं दग्धुं त्रिविष्टपम् / अरे पापसमाचार किंवृथा शङ्कसे स्त्रियः

તેઓ સમુદ્રોને પીવા અને અગ્નિથી ત્રિવિષ્ટપને દગ્ધ કરવા સમર્થ છે. અરે પાપાચારિ, સ્ત્રીઓ વિષે તું વ્યર્થ શંકા કેમ કરે છે?

Verse 64

तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम् / अग्रे समुदिता काचिल्ललितानामधारिणी

તે સર્વ મેં અગાઉ ચારેય દ્વારોમાંથી જોઈ લીધું હતું; પછી આગળ એક એવી સ્ત્રી પ્રગટ થઈ કે જે લલિતાઓનો આધાર ધારણ કરતી હતી.

Verse 65

यथार्थनामवत्येषा पुष्पवत्पेशलाकृतिः / न स्त्त्वं न च वीर्यं वा न संग्रामेषु वा गतिः

આનું નામ યથાર્થ હતું અને આકૃતિ પુષ્પ જેવી કોમળ; પરંતુ તેમાં ન સત્ત્વ, ન વીર્ય, ન યુદ્ધમાં જવાની ગતિ હતી.

Verse 66

सा चाविचारनिवहा किन्तु मायापरायणा / तत्सत्त्वेनाविद्यमानं स्त्रीकदम्बकमात्मनः

તે વિચારવિહોણા પ્રવાહ જેવી હતી, પરંતુ માયામાં પરાયણ; અને પોતાના સત્ત્વ વિના સ્ત્રીઓનો એક સમૂહ તેણે ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 67

उत्पादितवती किं ते न चैवं तु विचेष्टते / अथ वा भव दुक्तेन न्यायेनास्तु महद्बलम्

તું ઉત્પન્ન તો કર્યું, પરંતુ તે તેમ વર્તતું નથી; અથવા તું કહેલા ન્યાય પ્રમાણે તેને મહાબળ માનીએ.

Verse 68

त्रैलोक्योल्लङ्घिमहिमा भण्डः केन विजीयते

ત્રિલોકને લંઘનારી મહિમાવાળો એ ભંડ કોના દ્વારા જીતાઈ શકે?

Verse 69

इदानीमपि मद्बाहुबलसंमर्दमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो न कदाचन नाकिनः

હમણાં પણ મારા બાહુબળના સંમર્દથી મૂર્છિત થયેલા દેવો કદી પણ શ્વાસ લેવા સમર્થ નથી।

Verse 70

केचित्पातालगर्भेषु केचिदम्बुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषुभूभृताम्

કેટલાક પાતાળના ગર્ભમાં, કેટલાક સમુદ્રના જળમાં, કેટલાક દિશાઓના અંતિમ ખૂણામાં, અને કેટલાક પર્વતોના કુંજોમાં છુપાયા છે।

Verse 71

विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतश्रियः / भ्रष्टाधिकाराः पशवश्छन्नवेषाश्चरन्ति ते

તેઓ અત્યંત ભયથી લય પામ્યા; પત્ની-પુત્ર અને વૈભવ ત્યજી, અધિકારથી ચ્યૂત થઈ, પશુ સમા છદ્મવેશમાં ભટકે છે।

Verse 72

एतादृशं न जानाति मम बाहुपराक्रमम् / अबला न चिरोत्पन्ना तेनैषा दर्पमश्नुते

આ મારી બાહુપરાક્રમને આવું જાણતી નથી; આ અબળા છે અને નવી ઉત્પન્ન થયેલી છે, તેથી જ દર્પ ભોગવે છે।

Verse 73

न जानन्ति स्त्रियो मूढा वृथा कल्पितसाहसाः / विनाशमनुधावन्ति कार्याकार्यविमोहिताः

મૂઢ સ્ત્રીઓ વ્યર્થ સાહસ કલ્પે છે; કાર્ય-અકાર્યમાં મોહીત થઈ તેઓ વિનાશ પાછળ દોડે છે।

Verse 74

अथ वा तां पुरस्कृत्य यद्यागच्छन्ति नाकिनः / यथा महोरगाः सिद्धाः साध्या वा युद्धदुर्मदाः

અથવા તેને આગળ રાખીને જો દેવગણ આવે, તો જેમ યુદ્ધમત્ત મહોરગ, સિદ્ધ અને સાધ્ય આવે તેમ.

Verse 75

ब्रह्मा वा पद्मनाभो वा रुद्रो वापि सुराधिपः / अन्ये वा हरितां नाथास्तान्संपेष्टुमहं पटुः

બ્રહ્મા હોય કે પદ્મનાભ વિષ્ણુ, રુદ્ર હોય કે દેવાધિપતિ; અથવા અન્ય દિક્પાલ—હું તેમને ચકનાચૂર કરવા સમર્થ છું.

Verse 76

अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्मदाः / पक्वकर्करिकापेषमवपेक्ष्यति वैरिणः

અથવા મારી સેનાઓમાં યુદ્ધમત્ત સેનાનાયકો શત્રુઓને પાકેલી કર્કરીના ચૂર્ણ સમા તુચ્છ ગણશે.

Verse 77

कुटिलाक्षः कुरण्डश्च करङ्कः कालवाशितः / वज्रदन्तो वज्रमुखो वज्रलोमा बलाहकः

કુટિલાક્ષ, કુરંડ, કરંક, કાલવાશિત; વજ્રદંત, વજ્રમુખ, વજ્રલોમા, બલાહક.

Verse 78

सूचीमुखः फलमुखो विकटो विकटाननः / करालाक्षः कर्कटको मदनो दीर्घजिह्वकः

સૂચીમુખ, ફલમુખ, વિકટ, વિકટાનન; કરાલાક્ષ, કર્કટક, મદન, દીર્ઘજિહ્વક.

Verse 79

हुंबको हलमुल्लुञ्चः कर्कशः कल्किवाहनः / पुल्कसः पुण्ड३केतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः

હુંબક, હલમુલ્લુઞ્ચ, કર્કશ, કલ્કિવાહન; પુલ્કસ, પુણ્ડકેતુ, ચંડબાહુ અને કુક્કુર—આ નામો છે.

Verse 80

जंबुकाक्षो जृंभणश्च तीक्ष्मशृङ्गस्त्रिकण्टक / चतुर्गुप्तश्चतुर्बाहुश्चकाराक्षश्चतुःशिराः

જંબુકાક્ષ, જૃંભણ, તીક્ષ્મશૃંગ, ત્રિકણ્ટક; ચતુર્ગુપ્ત, ચતુર્બાહુ, ચકારાક્ષ અને ચતુઃશિરા—આ નામો છે.

Verse 81

वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महामायामहाहनुः / मखशत्रुर्मखास्कन्दी सिंहघोषः शिरालकः

વજ્રઘોષ, ઊર્ધ્વકેશ, મહામાયા, મહાહનુ; મખશત્રુ, મખાસ્કન્દી, સિંહઘોષ અને શિરાલક—આ નામો છે.

Verse 82

अन्धकः सिंधुनेत्रश्च कूपकः कूपलोचनः / गुहाक्षो गण्डगल्लश्च चण्डधर्मो यमान्तकः

અંધક, સિંધુનેત્ર, કૂપક, કૂપલોચન; ગુહાક્ષ, ગંડગલ્લ, ચંડધર્મ અને યમાન્તક—આ નામો છે.

Verse 83

लडुनः पट्टसेनश्च पुरजित्पूर्वमारकः / स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः

લડુન, પટ્ટસેન, પુરજિત્, પૂર્વમારક; સ્વર્ગશત્રુ, સ્વર્ગબલ, દુર્ગાખ્ય અને સ્વર્ગકણ્ટક—આ નામો છે.

Verse 84

अतिमायो बृहन्माय उपमाय उलूकजित् / पुरुषेणो विषेणश्च कुन्तिषेणः परूषकः

અતિમાય, બૃહન્માય, ઉપમાય, ઉલૂકજિત્; પુરુષેણ, વિષેણ, કુન્તિષેણ અને પરૂષક—આ નામો છે.

Verse 85

मलकश्च कशूरश्च मङ्गलो द्रघणस्तथा / कोल्लाटः कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः

મલક, કશૂર, મંગલ, દ્રઘણ; કોલ્લાટ, કુજિલાશ્વ, દાસેર અને બભ્રુવાહન—આ નામો છે.

Verse 86

दृष्टहासो दृष्टकेतुः परिक्षेप्तापकञ्चुकः / महामहो महादंष्ट्रो दुर्गतिः स्वर्गमेजयः

દૃષ્ટહાસ, દૃષ્ટકેતુ, પરિક્ષેપ્તાપકંચુક; મહામહ, મહાદંષ્ટ્ર, દુર્ગતિ અને સ્વર્ગમેજય—આ નામો છે.

Verse 87

षट्केतुः षड्वसुश्चैव षड्दन्त षट्प्रियस्तथा / दुःशठो दुर्विनीतश्च छिन्नकर्णश्च मूषकः

ષટ્કેતુ, ષડ્વસુ, ષડ્દંત, ષટ્પ્રિય; દુઃશઠ, દુર્વિનીત, છિન્નકર્ણ અને મૂષક—આ નામો છે.

Verse 88

अदृहासी महाशी च महाशीर्षो मदोत्कटः / कुम्भोत्कचः कुम्भनासः कुम्भग्रीवो घटोदरः

અદૃહાસી, મહાશી, મહાશીર્ષ, મદોત્કટ; કુંભોત્કચ, કુંભનાસ, કુંભગ્રીવ અને ઘટોદર—આ નામો છે.

Verse 89

अश्वमेढ्रो महाण्डश्च कुम्भाण्डः पूतिनासिकः / पूतिदन्तः पूतिचक्षुः पूत्यास्यः पूतिमेहनः

અશ્વમેઢ્ર, મહાંડ અને કુંભાંડ—એ બધા પૂતિનાસિક છે; તેમના દાંત, આંખો, મોઢું અને મૂત્રેન્દ્રિય પણ દુર્ગંધયુક્ત છે.

Verse 90

इत्येवमादयः शूरा हिरण्यकशिपोः समाः / हिरण्याक्ष समाश्चैव मम पुत्रा महाबलाः

આ રીતે આદિ શૂરવીરો હિરણ્યકશિપુ સમાન અને હિરણ્યાક્ષ સમાન પણ છે; એ મારા મહાબલી પુત્રો છે.

Verse 91

एकैकस्य सुतास्तेषु जाताः शुराः परःशतम् / सेनान्यो मे मदोदुवृत्ता मम पुत्रैरनुद्रुताः

તેમામાં દરેકના સો કરતાં વધુ શૂર પુત્રો જન્મ્યા; મારા સેનાપતિઓ મદોન્મત્ત છે અને મારા પુત્રોથી પ્રેરિત થઈ ધસી પડે છે.

Verse 92

नाशयिष्यन्ति समरे प्रोद्धतानमराधमान् / ये केचित्कुपिता युद्धे सहस्राक्षौहिणी वराः / भस्मशेषा भवेयुस्तै हा हन्त किमुताबला

તેઓ સમરમાં ઉદ્ધત બની દેવોમાં અધમોને નાશ કરશે; યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈ સહસ્ર અક્ષૌહિણી શ્રેષ્ઠ સેનાઓ પણ આવે તો તેમના હાથે ભસ્મશેષ થઈ જશે—હાય! તો નિર્બળોની તો વાત જ શું.

Verse 93

मायाविलासाः सर्वे ऽपि तस्याः समरसीमनि / महामायाविनोदाश्च कुप्युस्ते भस्मसाद्बलम्

સમરસીમામાં તેના સર્વ માયાવિલાસ અને મહામાયાના વિનોદ પ્રગટ થશે; તેઓ ક્રોધિત થઈ સેનાબળને ભસ્મ કરી નાખશે.

Verse 94

तद्वृथा शङ्कया खिन्नं मा ते भवतु मानसम् / इत्यक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः समुत्थाय नृपासनात्

નિરર્થક શંકાથી તારો મન ખિન્ન ન થાઓ. એમ કહી ભંડ દૈત્યેન્દ્ર રાજાસન પરથી ઊભો થયો.

Verse 95

उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम् / उत्तिष्ठ रे बलं सर्वं संनाहय समन्ततः

તેણે પોતાના મહાબલી કૂટિલાક્ષ નામના સેનાનાયકને કહ્યું—“ઉઠ! સર્વ સેનાને ચારે તરફથી સજ્જ કર.”

Verse 96

शून्यकस्य समन्ताच्च द्वारेषु बलमर्पय / दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरुक्षेपणिकाशतम्

શૂન્યકના ચારે તરફ અને દ્વારો પર સૈન્ય ગોઠવ. દુર્ગો સંભાળી લે અને સો પ્રક્ષેપણ-યંત્રો તૈયાર કર.

Verse 97

दुष्टाभिचाराः कर्तव्या मेत्रिभिश्च पुरोहितैः / सज्जीकुरु त्वं शस्त्राणि युद्धमेतदुपस्थितम्

મંત્રીઓ અને પુરોહિતો દ્વારા દુષ્ટ અભિચાર કરાવવો. તું શસ્ત્રો તૈયાર કર; આ યુદ્ધ ઉપસ્થિત થયું છે.

Verse 98

सेनापतिषु यं केचिदग्रे प्रस्थापयाधुना / अनेकबलसंघातसहितं घोरदर्शनम्

સેનાપતિઓમાંમાંથી જેને ઇચ્છો તેને હમણાં જ અગ્રપંક્તિમાં મોકલો—જે અનેક સૈન્યસમૂહો સાથે અને ભયંકર દર્શનવાળો હોય.

Verse 99

तेन संग्रामसमये सन्निपत्य विनिर्जितम् / केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वे न दर्पिताम्

તેણે યુદ્ધસમયે સામસામે આવીને તેને સંપૂર્ણ પરાજિત કરી; અને દેવસત્ત્વ સામે પણ દર્પ ન ધરાવતી તે મૂઢાને વાળ પકડી ખેંચી લીધી.

Verse 100

इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् / कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तः पुरं ययौ

આમ કહીને તેણે સેનાનાથને—ત્રણ સહસ્રોના અધિપતિ, કૂટિલાક્ષ મહાસત્ત્વને—સંબોધ્યો; અને પછી પોતે અંતઃપુરમાં ગયો.

Verse 101

अथापतन्त्याः श्रीदेव्या यात्रानिः साणनिःस्वनाः / अश्रूयन्त च दैत्येन्द्रैरतिकर्णज्वरावहाः

પછી શ્રીદેવી પ્રસ્થાન કરતી વખતે યાત્રાના શંખનાદ અને યુદ્ધવાદ્યોના પ્રતિનાદ સંભળાયા; તે દૈત્યેન્દ્રોના કાનમાં જ્વર ઉપજાવે એટલા તીવ્ર હતા.