Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च / भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘આદિત્યવ્યૂહકીર્તન’ નામે એકવીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિમાં વ્યાખ્યાત મન્વંતરો અને ભવિષ્યમાં થનારા સર્વ મન્વંતરોનો ક્રમ હું કહું છું।

Verse 2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् / सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

આ સાંભળીને મુનિઓએ રોમહર્ષણને પૂછ્યું—સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ તથા સર્વ ગ્રહોની ચાલ કેવી છે?

Verse 3

ऋषय ऋचुः / भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् / अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ઋષિઓએ કહ્યું—આ જ્યોતિઓ આકાશમંડળમાં કેવી રીતે ભ્રમે છે? શું તે સર્વે કોઈ વ્યૂહ વિના, અથવા પરસ્પર સંકર વિના જ ચાલે છે?

Verse 4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

શું કોઈ આને ફેરવે છે, કે એ પોતે જ ફરતાં રહે છે? અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ; હે શ્રેષ્ઠ, અમને તત્ત્વ કહો।

Verse 5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत / प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

સૂત બોલ્યા—આ તો ભૂતોને મોહમાં નાખનાર વિષય છે; મારી વાત સાંભળો. જે પ્રત્યક્ષ દેખાતું હોવા છતાં પ્રજાને મોહીત કરે છે।

Verse 6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

જે આ શૈશુમારના પુચ્છમાં ચારેય દિશામાં સ્થિત છે, તે ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ છે; આકાશમાં તે ધરી સમો સ્થિર છે।

Verse 7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह / भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

એ જ ધ્રુવ નિત્ય ચંદ્ર-સૂર્યને ગ્રહો સહિત ફેરવે છે; અને નક્ષત્રો ચક્રની માફક ફરતાં ફરતાં તેને અનુસરે છે।

Verse 8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः / सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

ધ્રુવના સંકલ્પથી જ સર્વ જ્યોતિઓનો ગણ—સૂર્ય-ચંદ્ર, તારાઓ, નક્ષત્રો અને ગ્રહો સહિત—પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै / तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

તે બધું વાયુમય બંધનો દ્વારા ધ્રુવમાં બંધાયેલું છે. તેમનો સંયોગ, ભેદ, કાળ અને ગતિ—બધું જ તેમ જ નિશ્ચિત છે.

Verse 10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे / विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

અસ્ત-ઉદય તથા ઉત્પાતો, દક્ષિણ-ઉત્તર અયન, વિષુવ અને ગ્રહોના વર્ણ—આ બધું ધ્રુવથી જ પ્રવર્તે છે.

Verse 11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा / शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

વર્ષા, ગરમી, હિમ, રાત્રિ, સંધ્યા અને દિવસ; તેમજ પ્રજાનો શુભ-અશુભ—આ બધું ધ્રુવથી જ પ્રવર્તે છે.

Verse 12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति / तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

ધ્રુવ દ્વારા અધિષ્ઠિત સૂર્ય જળને ગ્રહણ કરીને વરસાદ વરસાવે છે. તે જ દીપ્ત કિરણોવાળો દિવાકર કાળાગ્નિ સમાન છે.

Verse 13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः / सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

હે વિપ્રો! પરિભ્રમણના ક્રમથી સૂર્ય વાયુયુક્ત કિરણજાળ વડે સર્વત્ર પોતાની પ્રભાથી દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः / आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આદિત્ય સમગ્ર જગતનું જળ ગ્રહણ કરે છે; આદિત્યે પીધેલું તે સર્વ જળ સોમ (ચંદ્ર) ફરી જળરૂપે પરિવર્તિત કરે છે।

Verse 15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते / यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

વાયુયુક્ત નાડીઓ દ્વારા લોકધારા પ્રવર્તે છે; સોમમાંથી જે જળ સ્રવે છે, તે અન્નમાં જ સ્થિત રહે છે।

Verse 16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि / एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

મેઘો વાયુના આઘાતથી ભૂમિ પર જળ વરસાવે છે; આ રીતે જળ ઉપર ઉઠે છે અને વારંવાર નીચે પડે છે।

Verse 17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते / संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

જળનો નાશ નથી; તે જ માત્ર પરિવર્તિત થાય છે. લોકોના ધારણ માટે વિશ્વે રચેલી આ માયા છે।

Verse 18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् / विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

આ માયાથી ચરાચર સહિત ત્રૈલોક્ય વ્યાપ્ત છે; વિશ્વેશ, લોકકર્તા દેવ, સહસ્રાક્ષ પ્રજાપતિ (ઇન્દ્ર) છે।

Verse 19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः / सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

સમગ્ર લોકનો ધાતા દિવાકર (સૂર્ય) પ્રભાવશાળી છે; અને જે સર્વલોકવ્યાપી જળ છે, તે સોમમાંથી આકાશથી ચ્યૂત થઈ પ્રગટે છે.

Verse 20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् / सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

આ સત્ય તરીકે પ્રકીર્તિત છે કે સમગ્ર જગત સોમ પર આધારિત છે; સૂર્યમાંથી ઉષ્મા વહે છે અને સોમમાંથી શીતળતા પ્રવર્તે છે.

Verse 21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् / सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

શીત અને ઉષ્મા—આ બે શક્તિઓ યુક્તિથી જગતને ધારણ કરે છે; સોમાધારા ગંગા નદી પવિત્ર છે, તેનું જળ નિર્મળ છે.

Verse 22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः / सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

હે દ્વિજોત્તમ! ભદ્રસોમ વગેરે મહાનદીઓ અગ્રગામી છે; અને જે જળ સર્વ ભૂતોના શરીરોમાં સર્વત્ર અનુસૃત થઈ વ્યાપેલું છે.

Verse 23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च / धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

જ્યારે જંગમ અને સ્થાવર દહન પામે છે, ત્યારે તે જળ ધૂમરૂપ બની અહીં સર્વત્ર બહાર નીકળી જાય છે.

Verse 24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् / तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

તેના કારણે વાદળો ઉત્પન્ન થાય છે; તે સ્થાન ‘અભ્રમય’ કહેવાય છે. તેજસ્વી સૂર્ય પોતાની કિરણોથી સર્વ ભૂતોથી જળ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः / संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

સમુદ્ર સાથે વાયુના સંયોગથી સૂર્યકિરણો જળને વહન કરે છે. એ જ જળ પાકોને જીવંત રાખે છે; તે અમૃત સમાન છે.

Verse 26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः / यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

પછી ઋતુના વશથી સમય આવતાં દિવાકર પરિવર્તિત થઈ, શ્વેત અને અશ્વેત કિરણોથી મેઘોને જળ અર્પે છે.

Verse 27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः / सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

વાદળોમાં રહેલું જળ વાયુથી પ્રેરિત થઈ નીચે પડે છે; વાયુમિશ્રિત થઈ સર્વત્ર સર્વ ભૂતોના હિત માટે વરસે છે.

Verse 28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये / वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

પછી સર્વ ભૂતોની વૃદ્ધિ માટે છ માસ સુધી વરસાદ વરસે છે; વાયુજન્ય ગર્જના, વિદ્યુતની ઝલક અને અગ્નિસંભવ તેજ પણ પ્રગટે છે.

Verse 29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि / न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

મેહના અને મિહેધાતુથી તેઓ મેઘત્વ પ્રાપ્ત કરે છે; જ્યાંથી જળ કદી ક્ષય પામતું નથી, તેને કવિઓ ‘અભ’ તરીકે જાણે છે.

Verse 30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते / आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

મેઘોની પુનઃઉત્પત્તિ માટે ત્રણ પ્રકારની યોનિ કહેવામાં આવે છે—આગ્નેય, બ્રહ્મજ અને પક્ષજ; એ અલગ અલગ પ્રકાર છે.

Verse 31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् / आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

મેઘો ત્રણ પ્રકારના કહેવાયા છે; હવે હું તેમનો સંભવ કહું છું. આગ્નેય મેઘો ‘સ્તૂષ್ಣજ’ કહેવાય; તેમનું પ્રવર્તન ધુમાડાથી થાય છે.

Verse 32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः / महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

શીત, દુર્દિન અને પવન—આ તેમના સ્વગુણો સ્થિર છે; તેઓ મહિષ, વારાહ અને મત્ત હાથીના રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च / जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

તેઓ રૂપ ધારણ કરીને ધરતી પાસે આવી રમે અને વિચરે છે. તે મેઘો ‘જીમૂત’ કહેવાય; એમનાથી જ જીવોનો સંભવ થાય છે.

Verse 34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः / मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

જેમામાં વિદ્યુતનો ગુણ નથી અને જેમની જળધારાઓ ધીમે ધીમે વરસે; એવા મૌન, મહાકાય મેઘો ‘આવહ’ના વશમાં ચાલે છે.

Verse 35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः / पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

તે એક ક્રોશ જેટલા અંતરેથી, અથવા ફરી અર્ધ ક્રોશથી પણ વરસે છે; પર્વતના શિખરો અને ઢાળ પર વરસે છે અને ગર્જે પણ છે.

Verse 36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः / ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

તે બલાકા (બગલો)નું ગર્ભ દેનારા અને બલાકા-ગર્ભ ધારણ કરનારા છે; ‘બ્રહ્મજા’ નામના તે મેઘ બ્રહ્માના નિશ્વાસથી ઉત્પન્ન છે.

Verse 37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः / तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

તે વિદ્યુત્‌ગुणથી યુક્ત અને ગર્જનાના પ્રિય સ્વરવાળા છે; તેમના સતત નાદથી પૃથ્વી પોતાના અંગોમાંથી અંકુરો ઉપજાવે છે.

Verse 38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते / तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

રાજ્યાભિષેકથી અભિષિક્ત રાણી જેમ ફરી યુવન પામે છે, તેમ આ મેઘોમાં આસક્ત આ પ્રાવૃટ સર્વ ભૂતોના જીવનનો ઉદ્ભવ છે.

Verse 39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः / एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

બીજો ‘પ્રવહ’ નામનો વાયુ છે; વાદળો તેને જ આશ્રયે રહે છે. એક યોજન જેટલું અંતર વટાવી તે સાધ્યલોકની અર્ધપરિધિ સુધી, નિષ્કૃતિની સીમાથી પણ પર વહે છે.

Verse 40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः / पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

તે વાદળોની વૃષ્ટિ-ગર્ભ ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે; તેને ‘ધારાસાર’ કહે છે. તે પંખોથી ઉત્પન્ન થયેલા ‘પુષ્કરાવર્ત્તક’ નામના વાદળો છે.

Verse 41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् / कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

મહાપ્રતાપી પર્વતોને જે પાંખો હતી, તે શક્ર (ઇન્દ્ર)એ કાપી નાખી—તે ઇચ્છાનુસાર ગમન કરનારા, અત્યંત વધેલા ભૂતસ્વરૂપ હતા—આ શિવની કલ્યાણ-ઇચ્છાથી થયું.

Verse 42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः / पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

તે ‘પુષ્કર’ નામના વાદળો જળથી ભરાઈ ગર્જના કરે છે. આ કારણથી અહીં તેમને ‘પુષ્કરાવર્ત્તક’ કહેવાયા છે.

Verse 43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते / कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

તે અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને અત્યંત ભયંકર ગર્જના ધરાવે છે. તે કલ્પાંતની વર્ષાના સર્જક અને સંવર્ત અગ્નિના નિયામક છે.

Verse 44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः / अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

યુગાંતમાં આ તૃતીય મેઘો વરસે છે; અનેક રૂપ-આકાર ધારણ કરીને ધરાતળને પરિપૂર્ણ કરે છે।

Verse 45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः / यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

પૂર્વે તેઓ વાયુને વહન કરનાર, કલ્પસાધક આશ્રિત શક્તિઓ હતા; ત્યારે ભિન્ન થયેલા પ્રાકૃત અંડના અંગો રૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः / तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

જે અંડમાં સ્વયંપ્રભુ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા, તે જ અંડના કપાલ-ખંડો સર્વ ‘મેઘ’ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः / तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

તેમ સૌનું પોષણ ધૂમ (વાષ્પ) દ્વારા સમાન રીતે થાય છે; તેમાં શ્રેષ્ઠ પર્જન્ય છે, અને ચાર દિગ્ગજ પણ (પ્રસિદ્ધ) છે।

Verse 48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह / कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

ગજ, પર્વત, મેઘ અને ભોગી (નાગ) — એમનું કુળ એક જ છે, ભલે તેઓ અલગ રીતે પ્રગટ થયા હોય; એમની એક જ યોનિ ‘જળ’ માનવામાં આવી છે।

Verse 49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः / तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

હેમંતમાં શીતથી ઉત્પન્ન પર્જન્ય અને દિગ્ગજો તુષારવૃષ્ટિ વરસાવે છે, જેથી અન્ન-શસ્યની વૃદ્ધિ થાય છે।

Verse 50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः / यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

છઠ્ઠો ‘પરિવહ’ નામનો વાયુ જળનો આધાર છે; એ જ ભગવાન આકાશમાં ગમન કરતી ગંગાને ધારણ કરે છે।

Verse 51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् / तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

દિવ્ય અમૃતજળથી યુક્ત પવિત્ર ગંગા સ્વાતિપથમાં ત્રિધા સ્થિત છે; તેના ઝરતા જળને દિગ્ગજો પોતાના વિશાળ સૂંડથી વહેંચે છે।

Verse 52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः / दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

તેઓ સૂક્ષ્મ જળકણો છોડે છે—તેને ‘નીહાર’ કહેવામાં આવે છે; અને દક્ષિણ તરફનો જે પર્વત છે, તે ‘હેમકૂટ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे / पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

હિમવત પર્વતના ઉત્તરે, દક્ષિણાભિમુખ તે શૈલપ્રદેશમાં ‘પુણ્ડ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ એક વિશાળ નગર વિસ્તરેલું છે।

Verse 54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् / ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

ત્યાં તુષારથી ઉત્પન્ન થયેલો વરસાદ પડ્યો; ત્યાર પછી વહેતો વાયુ તેને ઉઠાવી હિમવંત પર્વત તરફ લઈ ગયો.

Verse 55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् / हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

તે આત્મયોગબળથી તેને લાવી મહાગિરિને સિંચે છે; હિમવંતને વટાવી પછી બાકી રહેલો વરસાદ આગળ લઈ જાય છે.

Verse 56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये / वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

પછી તે અહીં આવે છે, અપારાંત પ્રદેશની વૃદ્ધિ માટે; બે પ્રકારની વર્ષા કહેવાઈ છે, બે પ્રકારના સસ્યની વૃદ્ધિ માટે.

Verse 57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् / सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

મેઘોની પુષ્ટિ વગેરે—આ બધું વર્ણવાયું છે; પરંતુ વર્ષાનો સ્રષ્ટા તો સૂર્ય જ કહેવાય છે.

Verse 58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते / ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

વર્ષાનું મૂળ સૂર્ય છે; જળ સૂર્યમાંથી જ પ્રવર્તે છે. ધ્રુવ દ્વારા અધિષ્ઠિત સૂર્ય તે વર્ષામાં પ્રવર્તે છે.

Verse 59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः / ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

ધ્રુવના અધિષ્ઠાનથી વાયુ ફરી વરસાદનું સંહરણ કરે છે. સૂર્યમાંથી નીકળી ગ્રહ સમગ્ર નક્ષત્રમંડળમાં વિચરે છે.

Verse 60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् / ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

પરિભ્રમણના અંતે તે ધ્રુવથી સમધિષ્ઠિત અર્કમાં પ્રવેશે છે. ત્યારબાદ સૂર્યરથનો સન્નિવેશ જાણો.

Verse 61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना / हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

ભગવાન સૂર્ય એક ચક્રવાળા, પાંચ આરા અને ત્રણ નાભિવાળા, સુવર્ણમય તથા હરિતવર્ણ કિરણોથી યુક્ત (રથમાં) સ્થિત છે.

Verse 62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना / चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

આઠ પાદોથી બંધાયેલ, છ પ્રકારની એક નેમિવાળું, તેજસ્વી ચક્ર ધરાવી સૂર્ય પોતાના સ્યંદન (રથ)થી ગતિ કરે છે.

Verse 63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः / द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

તેનો વિસ્તાર અને આયામ દસ હજાર યોજન કહેવાય છે. રથના ઉપસ્થથી તેનો ઈષાદંડ પ્રમાણમાં દ્વિગુણ છે.

Verse 64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु / असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

તેણા માટે બ્રહ્માએ હેતુસર એક રથ રચ્યો. તે દિવ્ય, કાંચનમય, આસક્તિરહિત અને પવનગામી અશ્વોથી યુક્ત હતો.

Verse 65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः / वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

છંદો અશ્વરૂપે અને ચક્ર જ્યાં સ્થિત હતું તે ગોઠવણીથી આ રથ અહીં વરુણના સ્યંદનના લક્ષણો સમાન જણાયો.

Verse 66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः / अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

એ રથ દ્વારા તેજસ્વી દિવાકર આકાશમાં સર્વત્ર ગતિ કરે છે. હવે સૂર્યના રથના આ અંગ-પ્રત્યંગો વર્ણવવામાં આવે છે.

Verse 67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् / अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

સંવત્સરના અવયવો વડે તેનું ગોઠવણ ક્રમશઃ રચાયું છે. સૂર્યના એકચક્ર રથની નાભિ ‘અહઃ’ એટલે દિવસ માનવામાં આવે છે.

Verse 68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः / रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

તેની આરાઓ પાંચ આર્તવકાલ ગણાય છે અને નેમિ છ ઋતુઓ તરીકે સ્મૃત છે. રથનું નીડ (આસન) આ જ છે, અને બંને અયન કૂબર (ધુરા) માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः / तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

તેના મુહૂર્તો શોભાયમાન કહેવાયા છે અને તેની કલાઓ રમણીય માનવામાં આવી છે. તેની કાષ્ઠા ‘ઘોણા’ તરીકે સ્મૃત છે, અને ‘અક્ષદંડ’ જ ક્ષણ કહેવાયો છે.

Verse 70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः / रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

તેનો નિમેષ ‘અનુકર્ષ’ કહેવાયો છે અને ‘હીષા’ તેની લવો તરીકે સ્મૃત છે. રાત્રિ તેનું કવચ છે, અને ધર્મ તેનો ઊંચે ઊભેલો ધ્વજ છે.

Verse 71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ / सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

તેના ‘યુગાક્ષ’ અને ‘કોડી’—આ બન્ને અર્થ અને કામ તરીકે સ્મૃત છે. સાત અશ્વરૂપ છંદો ડાબી બાજુની ધુરા વહન કરે છે.

Verse 72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा / पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ્, અનુષ્ટુપ્, જગતી; તેમજ પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક—આ સાત છંદો સ્મૃત છે.

Verse 73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः / सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

ચક્ર અક્ષમાં બંધાયેલું છે અને ધ્રુવમાં અક્ષ અર્પિત છે. ચક્રসহ અક્ષ ભ્રમે છે, અને અક્ષসহ ધ્રુવ પણ ભ્રમે છે.

Verse 74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः / एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

ધ્રુવના પ્રેરણાથી તે ચક્રાધિપતિ અક્ષ સાથે ભ્રમે છે. આમ કાર્યના કારણે તેના રથની ગોઠવણી પણ તેવી જ બને છે.

Verse 75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः / तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

તેમજ સંયોગભાવથી તે તેજસ્વી રથ પૂર્ણ સિદ્ધ થાય છે. એ રથથી દેવ-તરણિ સૂર્ય તેજથી આકાશમાં સરકે છે.

Verse 76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु / ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

તે સ્યંદનના બે રશ્મિ યುಗ-અક્ષના છેડે બંધાયેલા છે. તે બંને ધ્રુવ પર ભ્રમે છે, અને ચક્રયુગલ સાથે રશ્મિઓ પણ પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु / युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

આકાશમાં વિહરતા તે રથના ફરતા મંડળોમાં, તેના યುಗ-અક્ષના છેડા રથના દક્ષિણ ભાગે સ્થિત છે.

Verse 78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

ધ્રુવ દ્વારા પકડી રાખવામાં આવતાં તે ચક્રવિહિન હોવા છતાં જાણે અશ્વયુક્ત બને છે. ભ્રમતા ધ્રુવને તે બંને રશ્મિઓ અનુસરે છે.

Verse 79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु / कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

તે રથની યુગધુરીના અગ્રભાગે બંધાયેલી રશ્મિઓથી, ખીલમાં અટકેલી દોરી જેવી તે સર્વ દિશામાં ફરતું રહે છે।

Verse 80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे / वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

ઉત્તરાયણના મંડળોમાં તેની રશ્મિ ઘટે છે; અને દક્ષિણાયણમાં તે વધે છે, તેમજ મંડળો ભ્રમણ કરે છે।

Verse 81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु / ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

તે સ્યંદનના યુગધુરીના અગ્રભાગે જોડાયેલી બે રશ્મિઓ છે; ધ્રુવ તેમને ધારણ કરે છે, અને એ રશ્મિઓ રવિને આગળ લઈ જાય છે।

Verse 82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ / तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

જ્યારે ધ્રુવ દ્વારા સમ્યક્ અધિષ્ઠિત તે બે રશ્મિઓ ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદર તરફ મંડળોમાં ભ્રમણ કરે છે।

Verse 83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् / ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

કાષ્ઠાઓ વચ્ચેનું અંતર ‘અશીતિ મંડલશતં’ (આઠ હજાર) કહેવાયું છે; અને ધ્રુવ દ્વારા મુક્ત થતી તે રશ્મિઓથી ફરી પણ (પરિવર્તન) થાય છે।

Verse 84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु / उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

તેમ જ બહાર તરફ સૂર્ય મંડળોમાં પરિભ્રમણ કરે છે; વેગથી ગમન કરતાં જાણે ઉદ્વેષથી મંડળોને ક્ષુબ્ધ કરે છે।