Shloka 6
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः / उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
Transliteration
yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ / uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi
Translation
જે આ શૈશુમારના પુચ્છમાં ચારેય દિશામાં સ્થિત છે, તે ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ છે; આકાશમાં તે ધરી સમો સ્થિર છે।
Word by Word
यःwho
यः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative)
अयम्this
अयम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम (demonstrative)
चतुर्दिशम्(in) the four directions
चतुर्दिशम्:
अधिकरण-विशेषण (Qualifier of location)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + दिश् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; द्विगु-समास (चारः दिशः यस्य/यत्र)
पुच्छेin the tail
पुच्छे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootपुच्छ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
शैशुमारेin the Śiśumāra (celestial dolphin)
शैशुमारे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootशैशुमार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
व्यवस्थितःsituated/placed
व्यवस्थितः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
TypeAdjective
Root√स्था (धातु) + वि-अव (उपसर्ग) + क्त (कृत्)
Formभूतकृदन्त (past passive participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उत्तानपाद-पुत्रःson of Uttānapāda
उत्तानपाद-पुत्रः:
कर्ता/विधेय (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootउत्तानपाद (प्रातिपदिक) + पुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (उत्तानपादस्य पुत्रः)
असौthat (one)
असौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअसद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; दूरनिर्देश (that yonder)
मेढीभूतःhaving become a pivot/post
मेढीभूतः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
TypeAdjective
Rootमेढी (प्रातिपदिक) + √भू (धातु) + क्त (कृत्)
Formभूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भावार्थ: 'मेढी-रूपं प्राप्तः'
ध्रुवःDhruva (Pole Star)
ध्रुवः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दिविin heaven/sky
दिवि:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन