Adhyaya 9

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः // ८// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या / आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘ઋષિવંશવર્ણન’ નામનો આઠમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા— જે ભવાની પૂર્વે સતી હતી, તે બે વાર કેવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ? જે પહેલાં દાક્ષાયણી હતી, તે ઉમા કેવી રીતે જન્મી?

Verse 2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् / के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

પિતૃકન્યા મેના માં સ્વયં શૈલરાજે સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું. જેમની માનસી પુત્રી મેના કહેવાય છે તે પિતરો કોણ, તેમના નામ શું?

Verse 3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा / एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

મૈનાક તેનો દૌહિત્ર હતો અને દૌહિત્રી ઉમા પણ; તેમજ એકપર્ણા અને એ જ રીતે એકપાટલા પણ.

Verse 4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा / सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

ગંગા પણ—નદીઓમાં શ્રેષ્ઠા—અને સર્વની પૂર્વજા. આ બધું તું જણાવ્યું; હવે તેનું સ્પષ્ટ નિર્દેશ અમને કહો.

Verse 5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् / पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

તારું કલ્યાણ થાઓ; હું શ્રાદ્ધની પરમ વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું. તેમના પુત્રો કોણ ગણાય છે, અને તેઓ પિતર કેવી રીતે છે?

Verse 6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः / स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

તેઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા, તેમનો માન શું, તેમનું સ્વરૂપ શું? સ્વર્ગમાં આ પિતરો દેવતાઓના પણ દેવતા છે.

Verse 7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा / यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

હું પિતૃઓની ઉત્તમ ઉત્પત્તિ (સૃષ્ટિ) આ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું; અને અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક આપેલું દાન પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્ત કરે છે તે પણ જાણવા ઇચ્છું છું.

Verse 8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् / स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

તેઓ કેમ દેખાતા નથી—તેનું શું કારણ કહેવાયું છે? અને પિતૃઓમાં કોણ સ્વર્ગમાં રહે છે તથા કોણ નરકમાં?

Verse 9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा / प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—આ ત્રણેયને ત્રણ પિંડોમાં નામ લઈને સંબોધી (આવાહન કરીને) અર્પણ કરવામાં આવે છે.

Verse 10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् / कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

નામ લઈને કરાયેલા શ્રાદ્ધ પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? અને જે નરકમાં છે તેઓ ફરી ફળ આપવાની શક્તિ કેવી રીતે ધરાવે છે?

Verse 11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः / देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

એ પિતૃઓ કોણ કહેવાય? તો પછી અમે ફરી કોની પૂજા કરવી? અમે તો સાંભળ્યું છે કે દેવતાઓ પણ સ્વર્ગમાં પિતૃઓનું યજન કરે છે.

Verse 12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् / स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

હું આ વાત વિસ્તારે, બહુશ્રુતરૂપે સાંભળવા ઇચ્છું છું; આપ કૃપા કરીને તેને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવા યોગ્ય છો।

Verse 13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् / मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

સૂત બોલ્યા—અહીં હું તમને મારી પ્રજ્ઞા મુજબ અને જેમ સાંભળ્યું તેમ વર્ણવીશ; મન્વંતરોમાં પિતૃઓ દેવોના પુત્રરૂપે જન્મે છે।

Verse 14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै / देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

અતીત અને આગત કાળમાં શ્રેષ્ઠ અને કનિષ્ઠ પિતૃઓ ક્રમશઃ થાય છે; અન્ય અન્ય અંતરોમાં તેઓ દેવો સાથે પ્રાચીનકાળથી રહેલા છે।

Verse 15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् / श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

હાલ જે પિતૃઓ વર્તે છે તેમનું હું નિશ્ચયપૂર્વક વર્ણન કરીશ; તેમના માટે શ્રાદ્ધક્રિયા શ્રાદ્ધદેવ મનુ પ્રવર્તાવશે।

Verse 16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः / तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

બ્રહ્માએ દેવોને સર્જ્યા અને પ્રભુએ વિચાર્યું—‘એ મને યજ્ઞથી પૂજશે’; પરંતુ ફળલોભી તેઓ તે આત્મસ્વરૂપ પ્રભુને છોડીને અન્યનું યજન કરવા લાગ્યા।

Verse 17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ / तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

તમે બ્રહ્માના શાપથી મૂઢ અને સંજ્ઞાહીન બનશો; તેથી કશું જ જાણશો નહીં અને લોકોમાં મોહમાં પડી ભટકશો.

Verse 18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् / अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

તેઓ બધા ફરી પ્રણામ કરીને પિતામહ બ્રહ્માને વિનંતી કરવા લાગ્યા; લોકોના અનુગ્રહ માટે પ્રભુએ ફરી તેમને કહ્યું।

Verse 19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः / पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

નિશ્ચિતપણે પ્રાયશ્ચિત્ત કરો; કારણ કે તમારાથી ધર્મભ્રંશ થયો છે. તમારા પુત્રોને પૂછો; પછી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः / अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

પછી પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા ઇચ્છુક, સંયમિત મનવાળા તેઓ પોતાના પુત્રોને વિધિપૂર્વક, પરસ્પર પૂછવા લાગ્યા।

Verse 21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा / प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

તેમને સંયમિત આત્માવાળા, ધર્મજ્ઞ પુત્રોએ અનેક પ્રકારનાં પ્રાયશ્ચિત્ત કહ્યાં—વાણી, મન અને કર્મથી ઉત્પન્ન દોષો માટે।

Verse 22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः / यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

દિવ્યલોકના દેવો સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી પ્રસન્ન થઈ પુત્રોને બોલ્યા—તમે જ અમારા પિતૃ છો; જેમના દ્વારા અમે જાગૃત થયા।

Verse 23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् / पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—તમને કયો વર આપવો? એમ પૂછતાં બ્રહ્માએ કહ્યું—તમે સત્યવાદી છો।

Verse 24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा / उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

અતએવ તમે જે કહ્યું તે એમ જ છે, બીજું નથી; અને પોતાના પુત્રોએ પણ કહ્યું—‘તમે અમારા પિતૃ છો।’

Verse 25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः / तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

તેઓ પિતૃ બનશે; તેથી તેમને જ આ વર આપવો—એમ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ એ જ વચનથી કહ્યું।

Verse 26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः / तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

પુત્રોએ પિતૃત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને પિતરોએ ફરી પુત્રત્વ; તેથી તેઓ પિતૃ પણ છે, પુત્ર પણ—તેમામાં જ તે પિતૃત્વ સ્મરાય છે।

Verse 27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा / व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

આ રીતે પિતૃઓ અને પુત્રોને સ્મરીને, બ્રહ્માએ આત્મવૃદ્ધિ માટે ફરી પિતૃવિધાન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति / राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

જે કોઈ અશુદ્ધ ભાવથી પિતૃઓ માટે કોઈ શ્રાદ્ધક્રિયા કરશે, તેનું ફળ રાક્ષસો અને દાનવો જ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् / आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

શ્રાદ્ધથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ અક્ષય સોમને પામે છે; અને તમારાથી પોષાઈ તેઓ સદા તમારી વૃદ્ધિ કરશે.

Verse 30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति / कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

શ્રાદ્ધથી પોષાયેલો સોમ સર્વ લોકોને તૃપ્ત કરશે—પર્વતો અને વનો સહિત, ચર-અચર જીવોથી આવૃત આ સમગ્ર જગતને।

Verse 31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः / तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

જે માનવો પુષ્ટિની ઇચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરશે, પિતૃઓ તેમને સદા પુષ્ટિ અને સંતાનસમૃદ્ધિ આપશે.

Verse 32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः / सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

શ્રાદ્ધમાં જેમને નામ-ગોત્ર અનુસાર ત્રણ પિંડ અર્પણ થાય છે, તે પિતૃઓ અને પ્રપિતામહો સર્વત્ર વર્તમાન રહે છે।

Verse 33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः / एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

શ્રાદ્ધદાન દ્વારા પ્રજાઓ તે પિતૃઓને પોષણ આપશે—આવી આજ્ઞા પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ પૂર્વે જ કરી હતી।

Verse 34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः / ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

અતએવ સર્વથા સિદ્ધ થયું—દાન, અધ્યયન અને તપ; પિતૃઓ જ જ્ઞાનપ્રદાતા છે, તેમાં શંકા નથી।

Verse 35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

આ રીતે પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો ફરી પિતૃ છે; એ પરસ્પર એકબીજાના પિતૃ છે—દેવ પણ, પિતૃ પણ।

Verse 36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः / पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

વિદિતાત્મા સૂતના મુખેથી આ બ્રહ્મવચન સાંભળી મુનિઓએ ફરી સૂતને પૂછ્યું—પછીનું ઉત્તર શું છે?

Verse 37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः / पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ઋષિઓએ કહ્યું—એ મુનિગણ કેટલા હતા અને કયા કાળમાં તે ગણ હતા? પૂર્વે તેઓ દેવપ્રવર, દેવોના સોમને વધારનાર હતા.

Verse 38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् / शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

સૂતએ કહ્યું—હું તમને પિતૃસર્ગનું અનુત્તમ વર્ણન કહું છું. પૂર્વે શંયુએ પોતાના પિતા બૃહસ્પતિને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો.

Verse 39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् / पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

સર્વજ્ઞાનના અર્થમાં નિપુણ એવા બૃહસ્પતિ આસન પર ઉપવિષ્ટ હતા. તેમના પુત્ર શંયુએ વિનયપૂર્વક આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

Verse 40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः / समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

આ પિતરો કોણ છે, તેમની સંખ્યા કેટલી છે, અને નામ પ્રમાણે તેઓ કોણ કોણ છે? તેઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા અને કેવી રીતે પિતૃત્વ પદને પ્રાપ્ત થયા?

Verse 41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः / क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

અને કયા કારણે પિતરો નિત્ય પ્રથમ યજ્ઞને પોષે છે? મહાત્માઓની સર્વ ક્રિયાઓ શ્રાદ્ધને પૂર્વે રાખીને જ પ્રવર્તે છે.

Verse 42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् / केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

શ્રાદ્ધ કોને આપવું જોઈએ, અને શું આપવાથી મહાફળ મળે? કયા કયા સ્થળે—તીર્થોમાં અને નદીઓમાં—શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળદાયક બને છે?

Verse 43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः / कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

કેનાં માટે શ્રાદ્ધ કરવાથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત કરે છે? શ્રાદ્ધનો યોગ્ય કાળ કયો, અને કઈ વિધિ અનુસરાય છે?

Verse 44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा / व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

હે ભગવન, હું ઇચ્છું છું કે તમે મેં અહીં ઉલ્લેખ કરેલા પ્રમાણે, આ વિષયને યથાતથ રીતે વિસ્તારે અને ક્રમથી સમજાવો.

Verse 45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः / व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

આ રીતે પૂછવામાં આવતા મહામતિ બૃહસ્પતિ, પ્રશ્નવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, આ પ્રશ્નોને યોગ્ય રીતે ક્રમથી ઉત્તર આપવા લાગ્યા.

Verse 46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि / विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે તાત, તું વિનયપૂર્વક અને ન્યાયાનુસાર જે ગંભીર તથા ઉત્તમ પ્રશ્ન મને પૂછ્યો છે, તે હું તને કહું છું.

Verse 47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था / सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

ત્યારે આકાશ, અંતરિક્ષ, પૃથ્વી, નક્ષત્રો અને દિશાઓ; તેમજ સૂર્ય-ચંદ્ર અને દિવસ-રાત પણ પ્રગટ થયા।

Verse 48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् / ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

ત્યારે, હે તાત, કશું જ ન હતું; જગત અંધકારમય બન્યું. ત્યાં એકલા બ્રહ્માએ દુષ્કર પરમ તપ કર્યું।

Verse 49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् / सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः / कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

પછી શંયુએ પોતાના પિતાને—બ્રહ્મવિદ્યા માં પરમ નિપુણ, સર્વ વેદવ્રતોમાં સ્નાત, જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ—ફરી પૂછ્યું: ‘હે સર્વભૂતેશ, પ્રજાપતિએ કેવું તપ કર્યું?’

Verse 50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् / ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

બૃહસ્પતિએ કહ્યું— ‘સર્વ તપોમાં જે તપ છે, તે અનુત્તમ યોગ છે. તે યોગનું ધ્યાન કરતાં ભગવાને ત્યારે લોકોની સૃષ્ટિ કરી।’

Verse 51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः / योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

ભૂત-ભવિષ્યનાં જ્ઞાન, સર્વ લોકો અને સર્વ રીતે વેદો; તેમજ યોગનું અમૃત પણ—આ બધું ત્યારે લોકચક્ષુ બ્રહ્માએ સર્જ્યું।

Verse 53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः / वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ // ५२// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः / देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

જ્યાં ‘સંતાનક’ નામના લોકમાં તેજસ્વી સત્તાઓ સ્થિત છે, તેઓ ‘વૈરાજ’ તરીકે વિખ્યાત—દેવોના દિવ્ય લોકમાં દેવતા. ત્યારે યોગ અને તપથી યુક્ત પ્રભુ બ્રહ્માએ પૂર્વે જ યોગયુક્ત સનાતન દેવોને સર્જ્યા.

Verse 54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः / सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

તેઓ ‘આદિદેવ’ તરીકે ખ્યાત—મહાસત્ત્વ અને મહાતેજસ્વી. તેઓ સર્વકામપ્રદ છે અને દેવ, દાનવ તથા માનવ સૌ દ્વારા પૂજ્ય છે.

Verse 55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः / अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

તેમના સાત ગણ કહેવાયા છે, જે ત્રિલોકમાં પૂજિત છે. તેમાં ત્રણ અમૂર્ત છે અને ચાર સમૂર્ત (સાકાર) છે.

Verse 56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः / तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

તેમામાં ઉપર તરફ ત્રણ ‘ભાવમૂર્તિ’ રૂપે વર્તે છે; અને તેમના નીચે ચાર ‘સૂક્ષ્મમૂર્તિ’ રૂપે વર્તે છે.

Verse 57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा / लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

પછી તેમના પરથી દેવો, પછી આ પૃથ્વી—આ જ લોકપરંપરા છે. તેઓ આ લોકમાં વરસાદ વરસાવે છે; અને તેમની પાસેથી જ પર્જન્ય (વૃષ્ટિદેવ)નો ઉદ્ભવ થાય છે.

Verse 58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः / आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

વર્ષાથી જ અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી લોકોનો સંભવ થાય છે. યોગપૂર્વક જે સોમ અને અન્નને પોષે છે, તેઓ સર્વને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः / मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

ત્યારે લોકોમાં શ્રેષ્ઠ, મનોજવાળાં, સ્વધાભોજી અને સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ એવા તેઓ તે પિતૃઓને બોલ્યા.

Verse 60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः / एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

લોભ, મોહ અને ભયથી યુક્ત હોવા છતાં તેઓ નિશ્ચિંત અને શોકરહિત હતા. તેમણે યોગ ત્યજીને સુદર્શન લોકોને પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत / ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

તેઓ દિવ્ય, પુણ્ય, પાપરહિત અને મહાત્મા બને છે. ત્યારબાદ સહસ્ર યુગોના અંતે તેઓ બ્રહ્મવાદી (બ્રહ્મજ્ઞ) રૂપે જન્મે છે.

Verse 62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः / व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

પછી ફરી યોગ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ અમૂર્ત (સૂક્ષ્મ) બની મોક્ષને પામે છે. મહાયોગબળથી તેઓ વ્યક્ત અને અવ્યક્ત—બન્નેને ત્યજી દે છે.

Verse 63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च / उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

તેઓ આકાશમાં ઉલ્કા જેવી અને ક્ષણિક વીજળીની પ્રભા જેવી લય પામે છે; મહાયોગબળથી દેહજાળ ત્યજી દે છે.

Verse 64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा / क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

જેમ નદી સાગરમાં મળે તેમ તેઓ નિરાખ્ય ઉપાસ્ય તત્ત્વને પામે છે; ક્રિયા અને ગુરુપૂજાથી તેઓ પ્રયત્નપૂર્વક યાગ કરે છે.

Verse 65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः / आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

શ્રાદ્ધથી પ્રસન્ન થયેલા યોગસ્થ પિતૃઓ ત્યારબાદ સોમ ગ્રહણ કરે છે; એ યોગથી તેઓ ત્રિલોકને પોષે છે, જેના વડે જગત જીવંત રહે છે.

Verse 66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा / पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

અતએવ યોગીઓ માટે હંમેશાં પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ દાન કરવું જોઈએ; પિતૃઓનું બળ યોગ છે, અને યોગમાંથી જ સોમ પ્રવર્તે છે.

Verse 67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् / एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

આવેલા સહસ્ર-શત વિપ્રોને પણ ભોજન કરાવવો જોઈએ; પરંતુ એક મંત્રજ્ઞ જ તે સર્વના સમાન અર્હ છે—આ સાંભળો.

Verse 68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् / एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

જે સમાગત થયેલા આ મંત્રજ્ઞોને ભોજન કરાવે, તે પ્રસન્ન એક સ્નાતક પણ તે સર્વના સમાન પુણ્યફળનો અધિકારી થાય છે—આ સાંભળ।

Verse 69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च / योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

હજાર મંત્રજ્ઞો અને સો સ્નાતકોના સમાન—યોગાચાર્યે જે ભોજન ગ્રહણ કર્યું હોય, તે મહાભયથી રક્ષા કરે છે।

Verse 70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च / ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

હજાર ગૃહસ્થો, સો વાનપ્રસ્થો અને હજારો બ્રહ્મચારીઓ કરતાં પણ યોગ જ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा / नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

નાસ્તિક હોય કે અધર્મી, મિશ્ર આચરણવાળો હોય કે ચોર પણ—પ્રજાપતિ કહે છે: યોગીઓને આપેલું દાન જ તારણ કરે છે; અન્યત્ર નહીં।

Verse 72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः / पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

જેમ સુવૃષ્ટિથી ખેડૂત તૃપ્ત થાય છે, તેમ તેના પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; અને તેનો પુત્ર કે પૌત્ર ધ્યાનિને ભોજન કરાવશે।

Verse 73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् / तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

જો ધ્યાનનિષ્ઠ બ્રહ્મચારી ન મળે તો બ્રહ્મચારીને ભોજન કરાવવું; તે પણ ન મળે તો ઉદાસીન ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવવું.

Verse 74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः / ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

જે સો વર્ષ એક પગે ઊભો રહી માત્ર વાયુભક્ષણ કરે—તે કરતાં પણ ધ્યાનયોગી શ્રેષ્ઠ છે; આ બ્રહ્માનું અનુશાસન છે.

Verse 75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् / भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

અમિત તેજવાળા પિતૃગણોમાં આ પ્રથમ ગણ કહેવાયો છે; આ ગણ સદા સ્થિત રહી સર્વ લોકોને ભાવિત અને પોષિત કરે છે.

Verse 76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः / संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

હવે આગળ હું સર્વ ગણોનું ફરી વર્ણન કરીશ—તેમની પરંપરા, સ્થિતિ અને ભાવના ક્રમશઃ।