Adhyaya 67

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धात पादे भार्गवचरिते अमावसुवंशानुकीर्त्तनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः // ६६// आयोः पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन्महाबलाः / स्वर्भानुत नयायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉવોદ્ધાતપાદ, ભાર્ગવચરિતમાં ‘અમાવસુવંશાનુકીર્તન’ નામનો છ્યાસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. મહાત્મા આયુના પાંચ મહાબલી પુત્રો હતા; સ્વર્ભાનુની પુત્રી પ્રભામાંથી તે રાજાઓ જન્મ્યા.

Verse 2

नहुषः प्रथमस्तेषां क्षत्रवृद्धस्ततः स्मृतः / रंभो रजिरनेनाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः

તેમામાં પહેલો નહુષ હતો; ત્યારબાદ ક્ષત્રવૃદ્ધ તરીકે સ્મૃત છે. રંભ, રજી અને અનેન—આ ત્રણેય ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 3

क्षत्रवृद्धात्मजश्चैव सुनहोत्रो महायशाः / सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः

ક્ષત્રવૃદ્ધનો પુત્ર મહાયશસ્વી સુનહોત્ર હતો. સુનહોત્રના ત્રણ વારસ પરમ ધાર્મિક હતા.

Verse 4

काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः / पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः

કાશ અને શલ—આ બે, તેમજ પ્રભુ ગૃત્સમદ. ગૃત્સમદનો પુત્ર શುನક હતો, જે શૌનક નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 5

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च / एतस्य वंशेसंभूता विचित्रैः कर्मभिर्द्विजाः

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—આ બધા આ વંશમાં જ ઉત્પન્ન થયા; અને દ્વિજોએ વિવિધ કર્મોથી ખ્યાતિ મેળવી.

Verse 6

शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणः शिशिरस्तस्य जात्मजः / शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षत्रोपेता द्विजातयः

શલનો પુત્ર આર્ષ્ટિષેણ હતો અને તેનો પુત્ર શિશિર. શૌનક અને આર્ષ્ટિષેણ—આ દ્વિજ ક્ષત્ર-તેજથી યુક્ત હતા.

Verse 7

काश्यस्य काशिपो राजा पुत्रो दीर्घतपास्तथा / धन्वश्च दीर्घतपसो विद्वान्धन्वन्तरीस्ततः

કાશ્યનો પુત્ર રાજા કાશિપ હતો અને તેનો પુત્ર દીર્ઘતપા. દીર્ઘતપાનો પુત્ર ધન્વા થયો, અને ધન્વાથી વિદ્વાન ધન્વંતરી ઉત્પન્ન થયા.

Verse 8

तपसोंऽते महातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः / अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिद पुनः

તપસ્યાના અંતે તે વૃદ્ધ ધીમાનથી મહાતેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો. ત્યારબાદ ઋષિઓએ ફરી સૂતને આ વચન કહ્યું.

Verse 9

ऋषय ऊचुः कश्च धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान् / एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नोब्रूहि परन्तप

ઋષિઓએ કહ્યું—અહીં માનવોમાં જન્મેલો દેવ ધન્વંતરી કોણ છે? અમે આ જાણવા ઇચ્છીએ છીએ; હે પરંતપ, અમને કહો.

Verse 10

सूत उवाच धन्वन्तरेः संभवो ऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः / स संभूतः समुद्रान्ते मथ्यमाने ऽमृते पुरा

સૂતે કહ્યું—હે દ્વિજોઃ ધન્વંતરીનો આ સંભવ સાંભળો. પ્રાચીનકાળે અમૃત માટે સમુદ્ર મથાતો ત્યારે તે સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થયો.

Verse 11

उत्पन्नः कलशात्पूर्वं सर्वतश्च श्रिया वृतः / सद्यःसंसिद्धकार्यं तं दृष्ट्वा विष्णुखस्थितः

તે પ્રથમ કલશમાંથી ઉત્પન્ન થયો અને સર્વ તરફથી શ્રીથી આવૃત હતો. તેનું કાર્ય તત્કાળ સિદ્ધ થયેલું જોઈ વિષ્ણુ આકાશમાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 12

अब्जस्त्वमिति होवाच तस्मादब्जस्तु स स्मृतः / अब्जः प्रोवाच विष्णुं तं तनयो ऽस्मि तव प्रभो

તેણે કહ્યું—“તું અબ્જ છે”; તેથી તે ‘અબ્જ’ તરીકે સ્મરાયો. પછી અબ્જે વિષ્ણુને કહ્યું—“હે પ્રભુ, હું તમારો પુત્ર છું.”

Verse 13

विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरोत्तम / एवमुक्तः स दृष्ट्वा तु तथ्यं प्रोवाच स प्रभुः

હે સુરોત્તમ! મારા લોકમાં મારો ભાગ અને સ્થાન નિર્ધારિત કર. એમ કહેવાતાં તે પ્રભુએ સત્ય જોઈને યથાર્થ વચન કહ્યું.

Verse 14

कृतो यज्ञविभागस्तु दैतेयैर्हि सुरैस्तथा / वेदेषु विधियुक्तं च विधिहोत्रं महर्षिभिः

દૈત્યોએ અને દેવોએ યજ્ઞનો વિભાગ કર્યો; અને મહર્ષિઓએ વેદોમાં વિધિયુક્ત વિધિ-હોત્ર સ્થાપિત કર્યું.

Verse 15

न सक्यमिह होमं वै तुभ्यं कर्तुं कदायन / अर्वाक्सूतो ऽसि हे देव तव मन्त्रो न वै प्रभो

હે દેવ! અહીં તારા માટે કદી પણ હોમ કરવો શક્ય નથી; કારણ કે તું અર્વાક્સૂત છે—હે પ્રભુ, તારો મંત્રાધિકાર નથી.

Verse 16

द्वितीयायां तु संभूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि / अणिमादियुतां सिद्धिं गतस्तत्र भविष्यसि

બીજા જન્મમાં તું લોકમાં ખ્યાતિ પામશે; અને અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં સ્થિત રહેશે.

Verse 17

एतेनैव शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो / चा (च) तुर्मन्त्रैर्घृतैर्गव्यैर्यक्ष्यन्ते त्वां द्विजातयः

હે પ્રભુ! આ જ શરીરથી તું દેવત્વ પ્રાપ્ત કરશ; અને દ્વિજાતિઓ ચાર મંત્રોથી, ઘી તથા ગવ્ય દ્રવ્યો સાથે તારો યજન કરશે.

Verse 18

अथ वा त्वं पुनश्चैव ह्यायुर्वेदं विधास्यसि / अवश्यभावीह्यर्थो ऽयं प्राग्दृष्टस्त्वब्जयोनिना

અથવા તું ફરીથી આયુર્વેદની રચના કરશ. આ કાર્ય અવશ્ય થવાનું છે; તેને પહેલેથી જ કમલયોનિ બ્રહ્માએ જોયું હતું.

Verse 19

द्वितीयं द्वापर प्राप्य भविता त्वं न संशयः / तस्मात्तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे ततः

બીજા દ્વાપર યુગમાં પહોંચીને તું નિશ્ચયે પ્રગટ થશ—કોઈ સંશય નથી. પછી તેને વર આપીને વિષ્ણુ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા.

Verse 20

द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट् / पुत्रकामस्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा

બીજો દ્વાપર આવ્યો ત્યારે કાશીનો રાજા સૌનહોત્ર પુત્રકામનાથી દીર્ઘ તપ કરવા લાગ્યો.

Verse 21

अब्जं देवं तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः / वरेण च्छन्दयामास ततो धन्वन्तरिर्नृपम्

પુત્ર માટે રાજા કમલદેવની આરાધના કરવા ઇચ્છતો હતો. ત્યારે ધન્વંતરિએ વર આપીને રાજાને પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 22

नृप उवाच भगवन्यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे गतिमान्भवेः / तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधात्प्रभुः

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન, તમે પ્રસન્ન હો તો મારો પુત્ર તેજસ્વી અને ગતિમાન થાય. ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રભુએ અનુમતિ આપી અને ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 23

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा / काशिराजो महाराजः सर्व रोगप्रणाशनः

તેનાં ઘરમાં ત્યારે દેવ ધન્વંતરી પ્રગટ થયા. તેઓ કાશીરાજ મહારાજ, સર્વ રોગોના નાશક છે.

Verse 24

आयुर्वेदं भरद्वाजात्प्राप्येह सभिषक्क्रियम् / तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्

ભરદ્વાજ પાસેથી વૈદ્યકક્રિયાસહિત આયુર્વેદ પ્રાપ્ત કરીને, તેને ફરી આઠ ભાગોમાં વહેંચી શિષ્યોને અર્પણ કર્યો.

Verse 25

धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः / अथ केतुमतः पुत्रो जज्ञे भीमरथो नृपः

ધન્વંતરીનો પુત્ર પણ ‘કેતુમાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. ત્યારબાદ કેતુમાનનો પુત્ર રાજા ભીમરથ જન્મ્યો.

Verse 26

पुत्रो भीमरथस्यापि जातो धीमान्प्रजेश्वरः / दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपो ऽभवत्

ભીમરથનો પુત્ર પણ બુદ્ધિમાન પ્રજેશ્વર જન્મ્યો; તે ‘દિવોદાસ’ તરીકે ખ્યાત થઈ વારાણસીનો અધિપતિ બન્યો.

Verse 27

एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वारामसीं पुरा / शून्यां निवेशयामास क्षेमको नाम राक्षसः

એ જ સમયમાં, પ્રાચીન વારામસી નગરીને ‘ક્ષેમક’ નામના રાક્ષસે ઉજાડી ને શૂન્ય કરી દીધી.

Verse 28

शप्ता हि सा पुरी पूर्वं निकुंभेन महात्मना / शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः

એ પુરી પૂર્વે મહાત્મા નિકુંભે શાપિત કરી—“આ નગરી વારંવાર એક હજાર વર્ષ સુધી શૂન્ય રહેશે” એમ.

Verse 29

तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः / विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्

તે શાપની સ્થિતિમાં પ્રજેશ્વર દિવોદાસે પોતાના રાજ્યની સીમાએ ગોમતી કાંઠે એક રમ્ય પુરી વસાવી.

Verse 30

ऋषय ऊचुः वाराणसीं किमर्थं तां निकुंभः शप्तवान्पुरा / निकुंभश्चापि धर्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः

ઋષિઓએ કહ્યું—ધર્માત્મા નિકુંભે પહેલાં તે વારાણસીને શા માટે શાપ આપ્યો? સિદ્ધક્ષેત્રને પણ શાપ આપનાર તે કેમ એવો કર્યો?

Verse 31

सूत उवाच दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः / वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः

સૂત બોલ્યા—રાજર્ષિ દિવોદાસ તે નગરીને પ્રાપ્ત કરીને મહાતેજસ્વી નરાધિપ તરીકે સમૃદ્ધ નગરમાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.

Verse 32

एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः / देव्याः स प्रियकामस्तु वसन्वै श्वशुरान्तिके

એ જ સમયે મહેશ્વરે વિવાહ કરીને, દેવીની પ્રિય ઇચ્છાથી, શ્વશુરના નજીક નિવાસ કર્યો.

Verse 33

देवाज्ञया पारिषदा विश्वरुपास्तपोधनाः / पूर्वोक्तरूपसंवेषैस्तोषयन्ति महेश्वरीम्

દેવાજ્ઞાથી તપોધન વિશ્વરૂપ પરિષદો પૂર્વોક્ત રૂપ-વેષ ધારણ કરીને મહેશ્વરીને પ્રસન્ન કરે છે.

Verse 34

हृष्यते तैर्महादेवो मेना नैव तु तुष्यति / जुगुप्सते सा नित्यं वै देवं देवीं तथैव च

તેમનાથી મહાદેવ હર્ષિત થાય છે, પરંતુ મેના તૃપ્ત થતી નથી; તે સદાય દેવ અને દેવી—બન્ને પ્રત્યે જ ઘૃણા રાખે છે.

Verse 35

मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः / दरिद्रः सर्वथैवेह हा कष्टं लज्जते न वै

મારી દૃષ્ટિએ તારો પતિ મહેશ્વર અનાચારિ છે; અહીં તે સર્વથા દરિદ્ર છે—હાય, છતાં લાજતો નથી.

Verse 36

मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वभावान्न चक्षमे / स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत्

માતાએ એમ કહ્યું તે વચન સ્ત્રીસ્વભાવથી તે સહન ન કરી શકી; છતાં વરદા દેવી સ્મિત કરીને હરના પાસે ગઈ.

Verse 37

विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत / नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम्

વિષણ্ণ મુખવાળી દેવી મહાદેવને બોલી—‘હે દેવ, હું અહીં નહીં રહું; મને તમારા નિવાસે લઈ જાઓ.’

Verse 38

तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकान्निरीक्ष्य ह / वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः

એવું કહેવાતાં મહાદેવે સર્વ લોકોને નિહાળી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ, પૃથ્વી પર નિવાસ માટે એક સ્થાન પસંદ કર્યું।

Verse 39

वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः / दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरीं भवः

મહાતેજસ્વી મહેશ્વરે વારાણસીને સિદ્ધક્ષેત્ર જાણીને, અને તે દિવોદાસે વસાવેલી નગરી છે એમ સમજી।

Verse 40

पार्श्वस्थं स समाहूय गणेशं क्षेममब्रवीत् / गणेश्वर पुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु

પછી પાસે રહેલા ગણેશને બોલાવી ક્ષેમ પૂછ્યું અને કહ્યું—હે ગણેશ્વર, નગરીમાં જઈ વારાણસીને શૂન્ય કરી દે।

Verse 41

मृदुना चाभ्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः / ततो गत्वा निकुंभस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा

અતિવીર્યવાન તે પાર્થિવે મૃદુ ઉપાયથી; ત્યારબાદ નિકુંભ પહેલેથી વારાણસી નગરીમાં ગયો।

Verse 42

स्वप्ने संदर्शयामास मङ्कनं नामतो द्विजम् / श्रेयस्ते ऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ

તેણે સ્વપ્નમાં મંકન નામના દ્વિજને દર્શન આપ્યું—“હું તારો કલ્યાણ કરીશ; હે નિષ્પાપ, મારા માટે સ્થાન પસંદ કર।”

Verse 43

मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्यन्ते निवेशय / तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान्द्विजः

મારા સ્વરૂપની પ્રતિમા બનાવીને તેણે તેને નગરની અંદર સ્થાપિત કરાવી. સ્વપ્નમાં જેમ જોયું હતું તેમ જ તે દ્વિજએ સર્વ કાર્ય કરાવ્યું.

Verse 44

नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानं तु यथाविधि / पूजा तुमहती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते

નગરદ્વારપાલની મંજૂરી લઈને તેણે યથાવિધિ રાજાની પણ આજ્ઞા મેળવી. ત્યાં દરરોજ મહાન પૂજા સતત કરવામાં આવે છે.

Verse 45

गन्धैर्धूपैश्च वाल्यैश्च प्रेक्षणीयेस्तथैव च / अन्नप्रदानयुक्तैश्च ह्यत्यद्भुतमिवाभवत्

સુગંધ, ધૂપ, બલિ તથા દર્શનીય ઉત્સવો સાથે અને અન્નદાનથી યુક્ત થઈ તે બધું અતિ અદ્ભુત બની ગયું.

Verse 46

एवं संपूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः / ततो वरसहस्राणि नागराणां प्रयच्छति

આ રીતે ત્યાં ગણેશ્વરની નિત્ય સમ્યક પૂજા થાય છે. ત્યારબાદ તે નગરવાસીઓને હજારો વરદાન આપે છે.

Verse 47

पुत्रान्हिरण्यमायूंषि सर्वकामांस्तथैव च / राज्ञस्तु महिषी श्रेष्टा सुयशा नाम विश्रुता

તે પુત્રો, સોનું, દીર્ઘ આયુષ્ય અને સર્વ કામનાઓ આપે છે. રાજાની શ્રેષ્ઠ મહિષી ‘સુયશા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 48

पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता / पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે આવેલી તે સાધ્વી દેવીને રાજાએ પ્રેરણા આપી. તેણે વિશાળ પૂજા કરીને દેવ પાસે પુત્રોની યાચના કરી.

Verse 49

पुनः पुनरथागत्य बहुशः पुत्रकारणात् / न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुंभः कारणेन तु

પુત્રના કારણે તે વારંવાર અનેક વખત આવીને વિનંતી કરતી રહી; પરંતુ નિકુંભ કોઈ કારણસર પુત્રો આપતો ન હતો.

Verse 50

क्रुध्यते यदि राजा तु तत किञ्चित्प्रवर्त्तते / अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत्

રાજા જો ક્રોધિત થાય તો કંઈક તો બને જ; અને લાંબા સમય પછી ક્રોધે રાજાને ઘેરી લીધો.

Verse 51

भूतं त्विदं मंहद्द्वारि नागराणां प्रयच्छति / प्रीत्या वरांश्च शतशो न किञ्चिन्नः प्रयच्छति

આ ભૂત નગરવાસીઓને મહાદ્વારે દાન આપે છે; અને પ્રસન્ન થઈ સૈકડો વર આપે છે, પરંતુ અમને કંઈ જ આપતું નથી.

Verse 52

मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु / स याचितश्च बहुशो देव्या मे पुत्रकारणात्

મારા નગરમાં મારા લોકો તેને નિત્ય પૂજે છે; અને મારી રાણી દેવી પુત્રના કારણે તેને અનેક વખત વિનંતી કરી છે.

Verse 53

न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः / अतो नार्हति पूजा तु मत्सकाशात्कथञ्चन

એ કૃતઘ્ન અને અતિભોજન કરનાર મને મારો પુત્ર પણ આપતો નથી; તેથી મારા સમીપથી તે ક્યારેય પૂજાને લાયક નથી.

Verse 54

तस्मात्तु नाशयिष्यामितस्य स्थानं दुरात्मनः / एवं तु स विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्बिषी

અતએવ હું તે દુષ્ટાત્માનું સ્થાન નાશ કરી દઈશ. એમ નક્કી કરીને તે દુષ્ટાત્મા, રાજદોષથી દૂષિત, આગળ વધ્યો.

Verse 55

स्थानं गणपतेश्तस्य नाशयामास दुर्मतिः / भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमशपत्प्रभुः

તે દુર્મતિએ ગણપતિનું તે સ્થાન નાશ કરી નાખ્યું. તૂટેલું મંદિર જોઈ પ્રભુએ રાજાને શાપ આપ્યો.

Verse 56

यस्माद्विनापराधं मे त्वया स्थानं विनाशितम् / अकस्मात्तु पुरी शून्या भवित्रीते नराधिप

મારો કોઈ અપરાધ ન હોવા છતાં તું મારું સ્થાન નાશ કર્યું; તેથી, હે નરાધિપ, તારી નગરી અચાનક સૂની થઈ જશે.

Verse 57

ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा / शप्त्वा पुरीं निकुंभस्तु महादेवमथानयत्

તે શાપથી ત્યારે વારાણસી સૂની થઈ ગઈ. પુરીને શાપ આપી નિકુંભે પછી મહાદેવને ત્યાં લાવ્યો.

Verse 58

शून्यां पुरीं महा देवो निर्ममे पदमात्मनः / तुल्यां देवविभूत्या तु देव्याश्चैव महामनाः

મહાદેવે પોતાના આત્મપદ માટે એક શૂન્ય નગરી રચી; મહામનાએ તેને દેવવૈભવ સમાન અને દેવીને યોગ્ય એવી બનાવી।

Verse 59

रमते तत्र वै देवी ह्यैश्वर्यात्सा तु विस्मिता / देव्या क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत्

ત્યાં દેવી પોતાના ઐશ્વર્યથી આનંદિત થઈ વિસ્મિત થઈ; પછી દેવીની ક્રીડાર્થે ઈશાન દેવે આ વચન કહ્યું।

Verse 60

नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् / प्रहस्यैनामथोवाच ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् / नाहं देवि गमिष्यामि त्वन्यत्रेदं विहाय वै

હું આ ગૃહ છોડીને નહીં જાઉં; આ મારું ‘અવિમુક્ત’ ગૃહ છે. હસતાં હસતાં તેણે તેણીને કહ્યું—આ મારું ‘અવિમુક્ત’ ગૃહ છે. હે દેવી, આ છોડીને હું અન્યત્ર નહીં જાઉં।

Verse 61

मया सह रमस्वेह क्षेत्रे भामिन्यनुत्तमे / तस्मात्तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम्

હે અનુત્તમ સુંદરી, આ ક્ષેત્રમાં મારી સાથે રમ; તેથી દેવએ સ્વયં તેને ‘અવિમુક્ત’ કહ્યું છે।

Verse 62

एवं वाराणसी शप्ता ह्यविमुक्तं च कीर्त्तिता / यस्मिन्वसेद्भवो देवः सर्वदेवनमस्कृतः

આ રીતે વારાણસી ‘અવિમુક્ત’ તરીકે કીર્તિત થઈ; કારણ કે ત્યાં સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત ભવદેવ (શિવ) નિવાસ કરે છે।

Verse 63

युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः / अन्तर्द्धानं कलौ याति तत्पुरं तु महात्मनः

ત્રણ યુગોમાં ધર્માત્મા મહેશ્વર દેવી સાથે નિવાસ કરે છે; કલિયુગમાં તે મહાત્માનું તે પુર પણ અંતર્ધાન પામે છે।

Verse 64

अन्तर्हिते पुरे तस्मिन्पुरी सा वसते पुनः / एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता

તે પુર અંતર્હિત થતાં તે નગરી ફરી વસે છે; આમ શાપિત વારાણસી પોતાના નિવાસમાં પુનઃ પરત આવી।

Verse 65

भद्रसेनस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् / हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः

ભદ્રસેનના ઉત્તમ ધનુર્ધર એવા સો પુત્રોને મારીને, નરાધિપ દિવોદાસે ત્યાં પોતાનો નિવાસ સ્થાપ્યો।

Verse 66

भद्रसेनस्य राज्यं तु हतं तेन बलीयसा / भद्रसेनस्य पुत्रस्तु दुर्मदो नाम नामतः

તે વધુ બળવાન દ્વારા ભદ્રસેનનું રાજ્ય નાશ પામ્યું; ભદ્રસેનનો એક પુત્ર ‘દુર્મદ’ નામે ઓળખાતો હતો।

Verse 67

दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्जितः / दिवोदासाद्दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्द्दनः

દિવોદાસે ‘આ તો બાળક છે’ એમ કહી કરુણાથી તેને છોડ્યો; અને દિવોદાસથી દૃષદ્વતીમાં પ્રતિર્દન નામનો વીર જન્મ્યો।

Verse 68

तेन पुत्रेण बालेन प्रहृतं तस्य वै पुनः / वैरस्यान्त महाराज तदा तेन विधित्सता

તે બાળ પુત્રે તેને ફરી પ્રહાર કર્યો. હે મહારાજ, વૈરનો અંત કરવા ત્યારે તેણે એમ કરવાનું નિશ્ચય કર્યું.

Verse 69

प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतौ / वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु सन्नतिस्तस्य चात्मजः

પ્રતર્દનના બે પ્રસિદ્ધ પુત્રો—વત્સ અને ગર્ગ. વત્સનો પુત્ર અલર્ક હતો અને અલર્કનો પુત્ર સન્નતિ હતો.

Verse 70

अलर्कं प्रति राजर्षिं श्रोकों गीतः पुरातनैः / षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

રાજર્ષિ અલર્ક વિષે પ્રાચીનોએ આ શ્લોક ગાયો છે—તેણે સાઠ હજાર વર્ષ અને વધુ સાઠ સો વર્ષ (અર્થાત 60,600 વર્ષ) (આયુષ્ય/રાજ્ય) પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 71

युवा रूपेण संपन्नो ह्यलर्कः काशिसत्तमः / लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप्तवान्

કાશીનો શ્રેષ્ઠ અલર્ક યુવાન રૂપે સમ્પન્ન હતો; લોપામુદ્રાના પ્રસાદથી તેણે પરમ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 72

शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् / रम्यामावासयामास पुरीं वाराणसीं नृपः

શાપના અંતે મહાબાહુ રાજાએ ક્ષેમકર રાક્ષસનો વધ કરીને રમ્ય વારાણસી નગરીને ફરી વસાવી.

Verse 73

सन्नतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः / सुनीथस्य तु दायादः क्षैमाख्यो नाम धार्मिकः

સન્નતિના વંશમાં સુનીથ નામનો ધર્મનિષ્ઠ વારસ થયો. અને સુનીથનો વારસ ક્ષૈમ નામનો ધર્મપરાયણ થયો.

Verse 74

क्षेमस्य केतुमान्पुत्रः सुकेतुस्तस्य चात्मजः / सुकेतुतनयश्चापि धर्मकेतुरिति श्रुतः

ક્ષૈમનો પુત્ર કેતુમાન થયો અને તેનો પુત્ર સુકેતુ. સુકેતુનો પુત્ર પણ ધર્મકેતુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—એવું શ્રુતિ કહે છે.

Verse 75

धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः / सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः

ધર્મકેતુનો વારસ મહારથી સત્યકેતુ થયો. અને સત્યકેતુનો પુત્ર વિભુ નામનો પ્રજેશ્વર થયો.

Verse 76

सुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः / सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः

વિભુનો પુત્ર સુવિભુ થયો; ત્યારબાદ સુકુમારનું સ્મરણ થાય છે. અને સુકુમારનો પુત્ર ધૃષ્ટકેતુ અતિ ધર્મનિષ્ઠ હતો.

Verse 77

धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः / वेणुहोत्रसुतश्चापि गार्ग्यो वै नाम विश्रुतः

ધૃષ્ટકેતુનો વારસ વેણુહોત્ર નામનો પ્રજેશ્વર થયો. અને વેણુહોત્રનો પુત્ર ગાર્ગ્ય નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 78

गार्ग्यस्य गर्गभूमिस्तु वंशो वत्सस्य धीमतः / ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्मिकाः

ગાર್ಗ્યનો વંશ ‘ગર્ગભૂમિ’ તરીકે ઓળખાયો અને ધીમાન વત્સનો વંશ પણ પ્રસિદ્ધ થયો. તે બંનેમાં બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયો થયા, અને તેમના પુત્રો અતિ ધર્મપરાયણ હતા.

Verse 79

विक्रान्ता बलवन्तश्च सिहतुल्यपराक्रमाः / इत्येते काश्यपाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत

તેઓ પરાક્રમી, બળવાન અને સિંહ સમા શૌર્યવાળા હતા. એમને ‘કાશ્યપ’ કહેવાયા છે; હવે રજે વિષે પણ જાણો.

Verse 80

रजेः पुत्रशतान्यासन्पञ्च वीर्यवतो भुवि / राजेयमिति विख्यातं क्षत्र सिंद्रभयावहम्

રજેના સો પુત્રો હતા અને પૃથ્વી પર પાંચ વિશેષ વીર્યવાન હતા. તેમનો ક્ષત્રવંશ ‘રાજેય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો, જે શત્રુઓને ભય પેદા કરતો હતો.

Verse 81

तदा देवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे / देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन्

ત્યારે દેવો અને અસુરો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું. દેવો અને અસુરો—બન્નેએ ત્યારે પિતામહ બ્રહ્માને કહ્યું.

Verse 82

आवयोर्भगवन्युद्धे विजेता को भविष्यति / ब्रूहि नः सर्वलोकेश श्रोतुमिच्छामहे वयम्

હે ભગવન! અમારા આ યુદ્ધમાં વિજેતા કોણ થશે? હે સર્વલોકેશ! અમને કહો; અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 83

ब्रह्मोवाच / येषामर्थाय संग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः / योत्स्यते ते विजष्यन्ते त्रींल्लोकान्नात्र संशयः

બ્રહ્માએ કહ્યું—જેનાં હિત માટે યુદ્ધમાં શસ્ત્રધારી પ્રભુ રજી લડશે, તેઓ નિઃસંદેહ ત્રિલોકને જીતશે।

Verse 84

रजिर्यतस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः / यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः

જ્યાં રજી ત્યાં લક્ષ્મી; જ્યાં લક્ષ્મી ત્યાં ધૃતિ (ધૈર્ય). જ્યાં ધૃતિ ત્યાં ધર્મ; જ્યાં ધર્મ ત્યાં જય.

Verse 85

ते देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेर्जयम् / अभ्ययुर्जयमिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम्

પછી બધા દેવો અને દાનવો રજીની જીત સાંભળી, વિજય ઇચ્છતા, રાજસત્તમની સ્તુતિ કરતા તેની પાસે આવ્યા।

Verse 86

ते हृष्टमनसः सर्वे राजानं देवदानवाः / ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाम वरकार्मुकम्

હર્ષિત મનથી બધા દેવદાનવો રાજાને બોલ્યા—અમારી જીત માટે તમે આ શ્રેષ્ઠ ધનુષ્ય ગ્રહણ કરો।

Verse 87

रजिरुवाच अहं जेष्यामि भो दैत्या देवाञ्च्छ क्रपुरोगमान् / इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्ये रणाजिरे

રજિ બોલ્યો—હે દૈત્યો! હું દેવોને, તેમના અગ્રણી ઇન્દ્ર સહિત, જીતિશ. ધર્માત્મા બની હું ઇન્દ્ર બનીશ; પછી રણભૂમિમાં યુદ્ધ કરીશ।

Verse 88

दानवा ऊचुः अस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तस्यार्थे विजयामहे / अस्मिन्तु समये राजंस्तिष्ठेथा देवनोदिते

દાનવો બોલ્યા—પ્રહ્લાદ જ અમારો ઇન્દ્ર છે; તેના હિતાર્થે અમે વિજય ઇચ્છીએ છીએ. હે રાજન, આ સમયે દેવપ્રેરણાથી તું અહીં જ સ્થિર રહેજે.

Verse 89

स तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिनोदितः / भविष्यसींद्रो जित्वेति देवैरपि निमन्त्रितः

તે ‘તથૈવ’ કહી રહ્યો ત્યારે દેવોએ પણ તેને અભિનંદન આપ્યું. ‘જીતીને તું ઇન્દ્ર બનશે’ એમ કહી દેવોએ પણ તેને આમંત્રિત કર્યો.

Verse 90

जघान दानवान्सर्वान्ये ऽवध्या वज्रपाणयः / स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी

વજ્રપાણિએ અવધ્ય ગણાતા બધા દાનવોનો સંહાર કર્યો. દેવોની નષ્ટ થયેલી પરમ-શ્રીને તેણે વશ કરી ફરી સ્થાપી.

Verse 91

निहत्य दानवान्सर्वा नाजहार रजिः प्रभुः / तं तथाह रजिं तत्र देवैः सह शतक्रतुः

બધા દાનવોને મારી નાખ્યા છતાં પ્રભુ રજિએ (પદ/રાજ્ય) સ્વીકાર્યું નહીં. ત્યારે ત્યાં દેવો સાથે શતક્રતુએ રજિને એમ કહ્યું.

Verse 92

रजिपुत्रो ऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रहवीद्वचः / इन्द्रो ऽसि राजन्देवानां सर्वेषां नात्र संशयः

‘હું રજિનો પુત્ર છું’ એમ કહી તેણે ફરી કહ્યું—‘હે રાજન, તું સર્વ દેવોનો ઇન્દ્ર છે; તેમાં શંકા નથી.’

Verse 93

यस्याहमिन्द्रः पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि शत्रुहन् / स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया

હું, શત્રુહન, ઇન્દ્રનો પુત્ર છું; તારી ખ્યાતિ વધારું—એમ કહી. શક્રના વચન સાંભળી તે તેની માયાથી છેતરાયો.

Verse 94

तथेत्येवाह वै राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् / तस्मिंस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपतौ

રાજાએ શતક્રતુથી પ્રસન્ન થઈ “તથૈવ” એમ કહ્યું. અને દેવસમાન તે મહીપતિ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયો ત્યારે.

Verse 95

दायाद्यमिन्द्रादा जह्नुराचार्यतनया रजेः / तानि पुत्रशतान्यस्य तच्च स्थानं शचीपतेः

રજેના આચાર્યપુત્રોએ ઇન્દ્ર પાસેથી વારસાનો અધિકાર છીનવી લીધો. તેના સો પુત્રો અને તે પદ—બધું શચીપતિનું સ્થાન બન્યું.

Verse 96

समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् / ततः काले बहुतिथे समतीते महाबलः

તેઓ અનેક રીતે ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગલોક પર ચઢી આવ્યા. ત્યાર પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ તે મહાબલી.

Verse 97

हतराज्यो ऽब्रवीच्छक्रो हतभागो बृहस्पतिम् / बदरी फलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे

રાજ્ય ગુમાવી, ભાગ્યહીન શક્રે બૃહસ્પતિને કહ્યું—“મારા માટે બદરીફળ જેટલો જ પુરોડાશ ગોઠવો.”

Verse 98

ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसाप्यायितस्ततः / ब्रह्मन्कृशो ऽहं विमना त्दृतराज्यो हृतासनः

હે બ્રહ્મર્ષિ! જે તેજથી હું ફરી પુષ્ટ થઈ સ્થિર રહી શકું તે ઉપાય કહો. હે બ્રહ્મન, હું કૃશ, નિરાશ, રાજ્યચ્યૂત અને આસનહૃત થયો છું.

Verse 99

हतौजा दुर्बलो युद्धे रजिपुत्रेः प्रसीद मे / बृहस्पतिरुवाच यद्येवं चोदितःशक्र त्वयास्यां पूर्वमेव हि

હું તેજહીન અને યુદ્ધમાં દુર્બળ થયો છું; હે રજિપુત્ર, મારી ઉપર પ્રસન્ન થા. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે શક્ર, જો તું આ રીતે પ્રેરિત કરે છે, તો પહેલેથી જ…

Verse 100

नाभविष्यत्त्वत्प्रियार्थमकर्त्तव्यं ममानघ / प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वद्धितार्थं महाद्युते

હે નિષ્પાપ! તારા પ્રિય માટે મારા માટે અकर्तવ્ય કંઈ રહેશે નહીં. હે દેવેન્દ્ર, મહાદ્યુતે, તારા હિતાર્થે હું પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 101

यज्ञभागं च राज्यं च अचिरात्प्रतिपत्स्यसे / तथा शक्र गमिष्यामि मा भूत्ते विक्लवं मनः

તું ટૂંક સમયમાં યજ્ઞભાગ અને રાજ્ય—બન્ને પ્રાપ્ત કરશ. હે શક્ર, હું પણ તેમ જ કરીશ; તારો મન વ્યાકુળ ન થા.

Verse 102

ततः कर्म चकारास्य तेजःसंवर्द्धनं महत् / तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्बुद्धिसत्तमः

પછી બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેમણે તેનું તેજ વધારનાર મહાન કર્મ કર્યું અને તેમની બુદ્ધિમાં પણ મોહ ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 103

ते यदा तु सुसंमूडा रागान्मत्तो विधर्मिणः / ब्रह्मद्विषश्च संबृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः

જ્યારે તેઓ રાગથી મત્ત બની અત્યંત મોહગ્રસ્ત, અધર્મી અને બ્રહ્મદ્વેષી બન્યા, ત્યારે તેમનું વીર્ય અને પરાક્રમ નષ્ટ થયું.

Verse 104

ततो लेभे ऽसुरैश्वर्यमैन्द्रस्थानं तथोत्तमम् / हत्वा रजिसुतान्सर्वान्कामक्रोधपरायणान्

પછી તેણે અસુરોનું ઐશ્વર્ય અને ઇન્દ્રનું તે ઉત્તમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું; કારણ કે કામ-ક્રોધમાં પરાયણ રજિના પુત્રો સૌને તેણે સંહાર્યા હતા.

Verse 105

य इदं च्यवनं स्थानात्प्रतिष्ठां च शतक्रतोः / शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि न स दौरात्म्यमाप्नुयात्

શતક્રતુ ઇન્દ્રની સ્થાનચ્યુતિ અને પ્રતિષ્ઠાની આ કથા જે સાંભળે અથવા બીજાને સંભળાવે, તે દુરાત્મ્યને પ્રાપ્ત થતો નથી.