Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં… બિયાલીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે રાજન, તેઓ સૌ સ્નિગ્ધચિત્તે ત્યાં ઊભા હતા ત્યારે, ભવાનીની ગોદમાંથી રામ ઊભો થયો અને હાથ જોડીને નમ્યો.

Verse 2

तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् / अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्

તે પ્રયત્નપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યો—જે નિર્વિશેષ હોવા છતાં વિશેષરૂપ છે; જે અદ્વય હોવા છતાં દ્વૈતરૂપે પ્રગટે છે; જે નિર્ગુણ હોવા છતાં સગુણાત્મક છે.

Verse 3

राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् / अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा

રામ બોલ્યા—પ્રકૃતિ અને વિકૃતિથી ઉત્પન્ન આ વિશ્વને રચવામાં મારું વૈભવ કેટલું છે, તેને કોણ માપી શકે? જેમનું રૂપ-નામ અજ્ઞાત છે, જે અભીષ્ટ વસ્તુનું એકમાત્ર ધામ છે—એ પૂર્ણકામા ભામા (દેવી) મારી રક્ષા કરે.

Verse 4

प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् / तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः

જેમા ગુણોનો પ્રકાશ પ્રગટ છે, જેમાં કાળ અને સંખ્યાનો વિધાન છે, જે સર્વ ભવનનું કારણ છે—તેને ‘પ્રધાન’ કહે છે. હે માતા! એ જ અહીં સર્વનો મૂળ બની પ્રગટ થયું; કૃતકૃત્ય કરનાર તે આજે મારી રક્ષા કરે.

Verse 5

दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी / प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी

દનુજકુલનો નાશ કરનારી, વિનાશનો લેખ મિટાવનારી; પ્રથમકુલને વિકસાવનારી, સર્વ વિદ્યાનો પ્રકાશ કરનારી. પ્રચંડ વેગે કાશી રચનારી, ભક્તોને સર્વ આશીર્વાદ આપનારી—પાશોને જીતનારી, ષણ્મુખી, માંસદા (દેવી) મારી રક્ષા કરે.

Verse 6

हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी / हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ

જે હરિની નજીક નિવાસ કરે છે, કૃષ્ણસેવામાં રમે છે; શરણાગત જનને પ્રકાશ આપે છે, ગોપકન્યાઓ સાથે હાસ્યવિહાર કરે છે. જેને હરિએ બહુ માન આપ્યો, જે ગોપિકેશમાં એકતાન છે, અનેક રીતે પ્રસિદ્ધ—એ કીર્તિહા અમારું કલ્યાણ કરે.

Verse 7

प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः / सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्

જે પ્રભુના નિયમાનુસાર સ્થિત છે, જેમણે ભક્તોના વિઘ્નો દૂર કર્યા છે, જેમણે પાપસમૂહને ધારણ કરીને (હરી) લીધો છે, જે જ્ઞાનદાનમાં પરાયણ છે. જે સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે રાધિકાના અંકમાં નિવિષ્ટ છે—તે મારા કરેલા ગાઢ અપરાધને ક્ષમા કરવા યોગ્ય બને.

Verse 8

या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् / रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते

જે રાધા જગતના ઉદ્ભવ-સ્થિતિ-લયમાં જનોથી આરાધ્ય છે અને ઈશ્વરના મુખમાંથી વહેતા પ્રેમામૃતના આસ્વાદને શબ્દ દ્વારા બોધ કરાવે છે. જે રાસેશ્વરી, રસિકેશ્વરી, પ્રિયતમની દૃષ્ટિમાં નિષ્ઠ, પોતાના આનંદની નેત્રિ છે—‘રાધા’ નામે કીર્તિત તે દેવી, શરણાગત મને રક્ષે।

Verse 9

यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा

જેનાં ગર્ભમાંથી અતિવિરાટ પ્રગટ થાય છે અને વિરાટ જેમનો અંશ છે; જેમનાં નાભિકમળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા વિધાતાએ એકાંત ઉપદેશ પામી આ સમગ્ર ચરાચર વિશ્વ સર્જ્યું. જેમનાં રોમરોમમાં બ્રહ્માંડો ઝળહળે છે—તે પરમના જનની એવી દેવી સદૈવ પ્રસન્ન રહે।

Verse 10

पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया / कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः

ચરાચર જગતમાં સર્વત્ર વ્યાપી એવા વિભુ, સચ્ચિદાનંદનો સાગર, પ્રગટ થઈ પ્રેમાન્ધ રાધા સાથે વિલાસ કરે છે—એ પૂર્ણતમ શ્રીકૃષ્ણ સદા મારા ઉપર દયાથી દ્રવિત અંતરવાળા રહે, જેથી હું સુકૃતિવંત બનું અને અંતરમાં આનંદમાં લીન થાઉં।

Verse 11

वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् / विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે સ્તુતિ કરીને જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) પરમ તત્પરતાથી વિરામ પામ્યા. સર્વ તત્ત્વોના અર્થને જાણી તેમના રોમરોમ હર્ષિત થયા અને તેઓ કૃતાર્થ સમાન બન્યા।

Verse 12

अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः / भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्

ત્યાર પછી પ્રસન્નાત્મા કમલલોચન શ્રીકૃષ્ણે, સામે ઊભેલા ભક્તિથી પ્રણત ભાર્ગવ (પરશુરામ)—કૃપાના પાત્ર—ને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 13

कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् / अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव

કૃષ્મ બોલ્યા—હે ભાર્ગવેન્દ્ર! મારા પ્રસાદથી તું અત્યારે સિદ્ધ થયો છે. આજથી, વત્સ, આ લોકમાં તું સર્વશ્રેષ્ઠ થા।

Verse 14

तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे / तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो

પૂર્વે વિષ્ણુપદ આશ્રમમાં મેં તને જે વર આપ્યો હતો, તે બધું ક્રમશઃ પૂર્ણ થશે. હે વિભો, તું અનેક વર્ષો વિતાવ્યાં છે.

Verse 15

दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता / योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा

પરમ શ્રેય ઇચ્છનારએ દીન પર દયા કરવી જોઈએ. યોગ સાધવો જોઈએ અને શત્રુઓનો નિગ્રહ પણ કરવો જોઈએ.

Verse 16

त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च / ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्

આ લોકમાં તેજ અને બળમાં તારા સમાન કોઈ નથી. જ્ઞાન કે યશમાં પણ તું સર્વશ્રેષ્ઠ છે.

Verse 17

अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु / तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता

હવે પોતાના ઘેર જઈ માતા-પિતાની સેવા કર. યોગ્ય સમયે તપ કર; તેથી સિદ્ધિ તારા હાથમાં સ્થિર રહેશે.

Verse 18

राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः / आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह

રાધાની ગોદમાંથી ગણેશને ઊભો કરી રાધિકેશ્વરે રાસભાવથી તેને ઘાટું આલિંગન આપીને તેની સાથે મૈત્રી કરી।

Verse 19

अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ / कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम

ત્યારે રામ અને ગણેશ્વર બંને અત્યંત પ્રસન્ન થયા; કૃષ્ણની આજ્ઞાથી, હે શત્રુદમન, તેઓ બંને મહાભાગ્યવાન બન્યા।

Verse 20

एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती / उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता

આ દરમિયાન કૃષ્ણપ્રિયા સતી દેવી રાધા પ્રસન્ન મુખે આનંદથી ભરાઈને તે બંનેને વરદાન આપ્યું।

Verse 21

राधोवाच / सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ / मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ

રાધાએ કહ્યું—તમે બંને સર્વ જગતના વંદનીય, અપરાજેય અને પ્રિયતા આપનાર છો; વિશેષ કરીને તમે મારા ભક્તો છો અને (હવે) તમે મારા પુત્રો છો।

Verse 22

भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् / सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु

જે કોઈ તમારા બંને નામો ઉચ્ચારીને જે કાર્ય આરંભે, તે સર્વ મારા પ્રસાદથી નિશ્ચયે સિદ્ધિ પામે।

Verse 23

अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा / वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् / तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः / राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्

ત્યારે જગન્માતા ભવાની, ભવની પ્રિયા, બોલ્યાં— “વત્સ રામ, હું પ્રસન્ન છું; તને કયો વર આપું? મહાભાગ, ભયને દૂર ત્યજીને કહો.” રામ બોલ્યો— “હજારો જન્માંતરોમાં, જે જે યોનિઓમાં હું જાઉં છું…”

Verse 24

कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे / अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा

“મને એવો વર આપો કે હું કૃષ્ણ અને ભવ (શિવ) બન્નેનો ભક્ત બની રહું; અને કૃષ્ણ તથા ભવને હું અભેદરૂપે જ જોઉં.”

Verse 25

पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः / चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत

પાર્વતીએ કહ્યું— “એવમસ્તુ, મહાભાગ; તું ભવ અને કૃષ્ણ બન્નેનો ભક્ત છે. હે સુવ્રત, મારા પ્રસાદથી તું શીઘ્ર ચિરંજીવી થા.”

Verse 26

अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः / प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः

પછી પ્રસન્ન થયેલા ઉમાપતિ, જગદીશ્વર ધરાધીશ, નમ્રતાથી નમેલા ભાર્ગવેન્દ્રને— જે વર માટે અર્હ હતો— બોલ્યા.

Verse 27

शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया / स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा

શિવે કહ્યું— “વત્સ, તું મારો રામભક્ત છે; મેં તને જે વર આપ્યો છે તે સંપૂર્ણ રીતે સિદ્ધ થશે. આ સત્ય વચન છે, અન્યથા નહીં.”

Verse 28

अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः / न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः

આજથી આ લોકમાં તમે જ સર્વથી બળવાન છો; વત્સ, તમારા સમાન તેજસ્વી અને તમાથી પર કોઈ નથી।

Verse 29

वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् / गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया

વસિષ્ઠે કહ્યું— ત્યાર પછી શ્રીકૃષ્ણે શિવ અને નગનંદિની (પાર્વતી)ની અનુમતિ લઈને, શ્રીદામા તથા રાધા સાથે ગોલોકને પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 30

अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा / संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्

પછી ધર્માત્મા રામે ભવાની અને ભવ (શિવ)ની પણ વિધિપૂર્વક પૂજા કરી, પ્રણામ કર્યો અને ત્યારબાદ પ્રદક્ષિણા આરંભી।

Verse 31

गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते / अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्

હે ભૂપતે, રામે ગણેશ અને કાર્ત્તિકેયને નમસ્કાર કરી વિદાય લીધી; અને કોઈ ઘાવ વિના ઘરના અંદરથી બહાર નીકળ્યો।

Verse 32

निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः / नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा

હે રાજન, બહાર નીકળતા રામને નંદીશ્વરપ્રમુખ ગણોએ નમસ્કાર કર્યો; અને તે પરમ આનંદથી પોતાના ઘેર ગયો।