Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદના અર્જુનોપાખ્યાનમાં ચોવીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—પછી દર્શનયોગ દ્વારા પ્રસન્નાત્મા જગત્પતિ (શિવ) સર્વ મરુદ્ગણો સહિત તેના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 2

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् / वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्

તેણે જોયા—દેવદેવેશ, ત્રિનેત્ર, ચંદ્રશેખર, વૃષભવાહન શંભુ, ભૂતકોટિઓથી સમન્વિત।

Verse 3

ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः / प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः

હર્ષથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળો ભાર્ગવ ઉતાવળથી ઊભો થયો અને ભૂમિ પર ભક્તિથી શર્વને પ્રણામ કર્યો।

Verse 4

उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् / कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्

વારંવાર ઊભા થઈ દેવેશને શિરથી નમસ્કાર કરી, અંજલિ જોડીને રામે જગત્પતિની સ્તુતિ કરી।

Verse 5

राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर / नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक

રામ બોલ્યા: હે દેવદેવેશ, નમસ્કાર; હે પરમેશ્વર, નમસ્કાર. હે જગતના નાથ, નમસ્કાર; હે ત્રિપુરાંતક, નમસ્કાર.

Verse 6

नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल / नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज

હે સકલાધ્યક્ષ, નમસ્કાર; હે ભક્તવત્સલ, નમસ્કાર. હે સર્વભૂતેશ, નમસ્કાર; હે વૃષભધ્વજ, નમસ્કાર.

Verse 7

नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर / नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित

હે સર્વાધીશ, તમને નમસ્કાર; હે કરુણાકર, તમને નમસ્કાર। હે સર્વનો આશ્રય, તમને નમસ્કાર; હે નીલ-લોહિત (નીલકંઠ) પ્રભુ, તમને નમસ્કાર।

Verse 8

नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने / कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने

સમસ્ત દેવશત્રુ-ગણનો નાશ કરનાર શૂલધારીને નમઃ। કપાલધારી, સર્વ લોકના એકમાત્ર પાલક, તમને નમસ્કાર।

Verse 9

श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने / नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने

શ્મશાનમાં નિત્ય વસનારને નમઃ; કૈલાસમાં વસનારને નમઃ। પાશધારી, તમને નમસ્કાર; કાલકૂટ વિષ ભક્ષણ કરનારને નમઃ।

Verse 10

विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे / नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे

હે વિભવસ્વરૂપ, અમરો દ્વારા વંદિત, હે પ્રભવ, સ્વયંભૂ—તમને નમઃ। હે શંભુ, અખિલ જગતના કર્મોના સાક્ષીરૂપ, તમને નમસ્કાર।

Verse 11

नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने / महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने

ત્રિપથગા (ગંગા)ના ફેનના તેજથી ઝળહળતા અર્ધચંદ્ર-મૌલિને નમસ્કાર। મહાભોગીન્દ્ર (મહાનાગ) હારધારી શિવ, પરમાત્માને નમઃ।

Verse 12

भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे / कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने

ભસ્મથી આવૃત દેહવાળા, સૂર્ય-અગ્નિ-ચંદ્ર નેત્રધારીને નમસ્કાર. જટાધારી, અંધકાસુરનો સંહાર કરનાર, તમને નમઃ.

Verse 13

त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः / गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे

ત્રિપુરનો ધ્વંસ કરનાર, દક્ષયજ્ઞનો વિધ્વંસ કરનારને નમઃ. ગિરિજાના સ્તનકુંકુમથી રંજિત વિશાળ વક્ષસ્થળવાળાને નમસ્કાર.

Verse 14

महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे / योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे

મહાદેવ, તમને વારંવાર નમસ્કાર; કૃત્તિવાસ (ચર્મવસ્ત્રધારી) ને નમઃ. યોગીઓ ધ્યાન કરે તે સ્વરૂપવાળા, અચિંત્ય તેજવાળા શિવને પ્રણામ.

Verse 15

स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने / सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः

પોતાના ભક્તોના હૃદયકમળની કર્ણિકામાં વસનારને નમઃ. સર્વ આગમ-સિદ્ધાંતોના સારરૂપ તમને પ્રણામ.

Verse 16

नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने / शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने

સમસ્ત યોગેન્દ્રોને બોધ આપનાર, અમૃતાત્માને નમઃ. સર્વત્ર વ્યાપ્ત મહિમાવાળા શંકર, પરમાત્માને પ્રણામ.

Verse 17

नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे / आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये

શાંત સ્વરૂપ શર્વ, વિશ્વરૂપ બ્રહ્મને નમસ્કાર; જે આদি‑મધ્ય‑અંત રહિત, નિત્ય અને અવ્યક્ત મૂર્તિ છે।

Verse 18

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः / नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे

વ્યક્ત‑અવ્યક્ત સ્વરૂપવાળા, સ્થૂલ‑સૂક્ષ્મ આત્માને નમસ્કાર; વેદાંતથી જ્ઞેય, વિશ્વવિજ્ઞાનરૂપને નમો નમઃ।

Verse 19

नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये / श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः

દેવો‑અસુરોની શ્રેણીના મૌલિ-પુષ્પોથી અર્ચિત ચરણવાળા શ્રીકંઠ, જગદ્ધાતા અને લોકકર્તાને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 20

रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने / हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये

રજોગુણ સ્વરૂપ, વિશ્વસૃષ્ટિનું વિધાન કરનાર, હિરણ્યગર્ભરૂપ ધારણ કરનાર, જગદાદિ હરને નમસ્કાર।

Verse 21

नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे / सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने

વિશ્વાત્મા, લોકસ્થિતિનું કાર્ય કરનારને નમસ્કાર; સત્ત્વવિજ્ઞાનરૂપ, પરમ અને અંતર્મુખ પ્રત્યગાત્માને પ્રણામ।

Verse 22

तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे / क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः

તમોગુણના વિકારરૂપ, જગતનો સંહાર કરનાર, કલ્પાંતમાં રુદ્રરૂપ ધારણ કરનાર પરાપરવિદ્ પરમેશ્વરને નમસ્કાર.

Verse 23

अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने / बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे

અવિકારી, નિત્ય, સદસદાત્મા પરમેશ્વરને નમસ્કાર; બુદ્ધિને પ્રબોધનાર અને બુદ્ધિ તથા ઇન્દ્રિયોના વિકારોના અધિષ્ઠાતા પ્રભુને વંદન.

Verse 24

वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः / यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः

વસુ, આદિત્ય, મરુત, સાધ્ય, રુદ્ર અને અશ્વિન—આ ભેદોથી જે દેવતાઓ ગણાય છે, તેઓ સૌ જેમની માયાથી ભિન્ન મતવાળા બને છે; તે પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 25

अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् / तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः

તમારું તે સ્વરૂપ અવિકારી, અજન્મા, નિત્ય, સૂક્ષ્મ અને અનુપમ છે—જેને સદા નિર્મળ યોગીઓ પણ જાણી શકતા નથી.

Verse 26

त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि / संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्

હે દુર્જ્ઞેય પ્રભુ! તમને સમ્યક રીતે ન જાણવાથી બ્રહ્મા આદિ પણ નિશ્ચયે ભવસંસારમાં ભટકે છે; કર્મસ્વરૂપ હોવાથી તેઓ લાંબા સમય સુધી સ્થિર રહેતા નથી.

Verse 27

यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः / तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा

અજ્ઞાનનો નાશ કરનારાં તમારા ચરણો સુધી જ્યાં સુધી પહોંચતો નથી, ત્યાં સુધી સંસારમાં ભટકે છે—પંડિત હોય કે અચેતન હોય.

Verse 28

स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः / भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता

જેણે તમારી ચરણકમળોમાં બુદ્ધિ સ્થિર કરી છે, તે જ દક્ષ, તે જ કૃતાર્થ, તે જ મુનિ અને તે જ પંડિત છે.

Verse 29

सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः / विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्

અત્યંત સૂક્ષ્મ હોવાથી તમારો ત્રયીમય સદ્ભાવ ગહન છે; વિદ્વાનોને પણ દુર્ગમ—તો મારા જેવા મૂઢે તેને કેવી રીતે જાણવું?

Verse 30

अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् / स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः

તમારો મહિમા શબ્દોની પહોંચથી પરે છે; તેથી જડબુદ્ધિ હું તેને યોગ્ય રીતે સ્તુતિ કરવા પણ અસમર્થ છું.

Verse 31

तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः / प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः

અતએવ અજ્ઞાનથી પણ મેં માત્ર ભક્તિથી જ તમારી સ્તુતિ કરી છે; હે દેવેશ, પ્રસન્ન થાઓ—કારણ કે તમે ભક્તવત્સલ છો.

Verse 32

वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः / मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव

વસિષ્ઠે કહ્યું—આ રીતે ભક્તિપૂર્વક રામે સ્તુતિ કરતાં શંકરે મેઘગંભીર વાણીથી, જાણે હસતાં હોય તેમ, તેને કહ્યું।

Verse 33

भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव / तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः

ભગવાન બોલ્યા—હે રામ, તારા શૌર્ય, તપ, મારી પ્રત્યેની ભક્તિ અને ખાસ કરીને આ સ્તોત્રથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું।

Verse 34

वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा / तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः

અતએવ તું મનથી જે જે વર ઇચ્છે તે વર માગ; હું તે બધું તને સંપૂર્ણ રીતે આપીશ।

Verse 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह

વસિષ્ઠે કહ્યું—દેવોના દેવએ આમ કહ્યે પછી ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠે તેમને પ્રણામ કર્યો અને હાથ જોડીને, હે રાજન, આ કહ્યું।

Verse 36

यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् / भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः

હે દેવ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો હું આપ પાસેથી કારણસહિત સર્વ દિવ્ય અસ્ત્રો સંપૂર્ણરૂપે ઇચ્છું છું।

Verse 37

अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् / लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः

અસ્ત્ર, શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રમાં મારાથી અધિક કોઈ ન થાય; અને તારા પ્રસાદથી લોકોમાં મૃત્યુને જીતનાર પણ કોઈ ન થાય.

Verse 38

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः / ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप

વસિષ્ઠ બોલ્યા—“તથાસ્તુ” કહી, પછી શંભુ અતિ પ્રસન્ન થઈ સર્વ અસ્ત્ર-શસ્ત્રો મંત્રો સહિત ક્રમે રામને આપ્યા, હે નૃપ.

Verse 39

सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् / प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः

પ્રયોગ અને સંહાર સહિત ચાર પ્રકારના અસ્ત્રસમૂહને—પ્રસન્ન થઈ—શંકરે રામને ગ્રહણ કરાવ્યા.

Verse 40

असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् / इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः

શંકરે રામને અસંગ વેગવાળો શ્વેત અશ્વ, ઉત્તમ ધ્વજવાળો શ્રેષ્ઠ રથ, અને અક્ષય બાણોવાળી ઇષુધી પણ આપી.

Verse 41

अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः / सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्

અભેદ્ય, અજર, દિવ્ય, દૃઢજ્યવાળું ‘વિજય’ ધનુષ, અને સર્વ શસ્ત્રો સહન કરતું ચિત્રવત્ મહામૂલ્ય કવચ પણ.

Verse 42

अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि / स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप

હે નરાધિપ! તેણે તને યુદ્ધોમાં અજેયતા, ધરતી પર અપ્રતિમ શૌર્ય, તથા સ્વઇચ્છાએ પ્રાણ ધારણ કરવાની શક્તિ પણ અર્પી।

Verse 43

ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् / तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः

તે નામના બીજમાત્રથી જ સર્વલોકોમાં ખ્યાતિ, અને ભાર્ગવને મહાન તપઃપ્રભાવ પણ તેણે આપ્યો।

Verse 44

भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् / सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः

ચંદ્રશેખરે રામને પોતાના પ્રત્યે રાજયોગ્ય ભક્તિ આપી; અને સર્વ ભૂતગણો તથા ચામરધારીઓ સાથે તે ત્યાં રહ્યો।

Verse 45

तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः / कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्

એ જ દિવ્ય વપુથી ધરાધર શંભુ તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થયો. ત્યારબાદ રામે સર્વ અભીષ્ટ મેળવી કૃતકૃત્ય થયો।

Verse 46

अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह / महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः

શર્વ અદૃશ્ય થયા પછી (રામે) મહોદરને કહ્યું— “હે મહોદર! મારા માટે આ બધું નિઃશેષ રીતે કર.”

Verse 47

रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि / यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः / रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्

હમણાં તું રથ, ધનુષ્ય વગેરેનું રક્ષણ કર. જ્યારે મને એથી કાર્ય પડશે, ત્યારે હું તને સ્મરીશ. ત્યારે રથ-ધનુષ્યાદિ બધું મારી પાસે મોકલજે.

Verse 48

वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे / कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः

વસિષ્ઠે કહ્યું— ‘તથાસ્તુ.’ તે ગયા પછી મહોદરમાં ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ ઋષિ કર્તવ્ય પૂર્ણ કરી ગુરુજનોના દર્શન માટે જવા ઇચ્છ્યો.

Verse 49

गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे / विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः

પછી ચાલતાં ચાલતાં રામ હિમાલયના વનગહ્વરમાં પહોંચ્યો અને ભાવિ કર્મની પ્રેરણાથી એક ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 50

स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् / व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्

ત્યાં તેણે એક બાળકને જોયો—પ્રાણ દબાવી, ભાગી ન શકતો—વાઘના ભયથી અત્યંત ભીત થયેલો બ્રાહ્મણપુત્ર રડતો હતો.

Verse 51

दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः / तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्

તેને જોઈ તેનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું; તેને બચાવવા આતુર થઈ, ઊંચા સ્વરે ‘થાંભો, થાંભો’ કહી તે વાઘ તરફ દોડ્યો.

Verse 52

तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः / आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्

તેને વેગથી અનુસરી ભૃગુવંશ-શ્રેષ્ઠે જાણે બહુ સમય પછી વનમાં તે અતિ ભયંકર વાઘને સામનો કર્યો।

Verse 53

व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे / निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः

વાઘે પીછો કરતાં તે દ્વિજપુત્ર પણ વનગહ્વરમાં ભાગતો ભાગતો પ્રાણભયથી વ્યાકુળ થઈ પડી ગયો।

Verse 54

रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया / तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्

વಿಪ્રપુત્રને બચાવવાની ઇચ્છાથી ક્રોધે રક્ત નેત્રોવાળા રામે તૃણમૂલ લઈને કુશાસ્ત્રથી તેને અભિમંત્રિત કર્યું।

Verse 55

तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् / दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव

ત્યારે જ બલવાન રીંછ પડેલા દ્વિજને જોઈ દોડી આવ્યું અને એવો પ્રચંડ નાદ કર્યો કે જાણે આકાશ-પૃથ્વી કંપી ઊઠ્યા।

Verse 56

दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः / अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्

નખોથી પ્રહાર કરતો વાઘ અસ્ત્રાગ્નિથી દગ્ધ કરીને, તેણે તે દ્વિજને એક પણ ઘા વિના તરત મુક્ત કર્યો।

Verse 57

सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले / गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्

તે પાપી પણ બ્રહ્માગ્નિથી દગ્ધ દેહ લઈને આકાશમાં ગાન્ધર્વરૂપ ધારણ કરી આદરપૂર્વક રામને બોલ્યો।

Verse 58

विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् / गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्

હે ભદ્ર! પહેલાં વિપ્રના શાપથી મને રાક્ષસત્વ પ્રાપ્ત થયું હતું; હવે તું શાપમાંથી મુક્ત કર્યાથી હું સ્વર્ગે જઈ રહ્યો છું।

Verse 59

इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः / पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत

એવું કહી તે ગયો પછી, રામ ઝડપથી આશ્ચર્યચકિત થઈ કરુણાથી પડેલા તે દ્વિજપુત્ર પાસે પહોંચ્યા।

Verse 60

माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् / परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप

‘ભય ન રાખ’ એમ કહી રાજા રામ નજીકથી જ તે દ્વિજપુત્રના અંગોને સ્પર્શ કરી ધીમે ધીમે તેને જીવંત કરવા લાગ્યા।

Verse 61

रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने / विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्

રામે ઊભો કર્યે પછી તેણે આંખો ખોલી; આસપાસ જોતા તેણે આગળ ભૃગુશ્રેષ્ઠને ઊભેલા જોયા।

Verse 62

भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः / गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः

ભસ્મ થયેલા વાઘને જોઈ તે આશ્ચર્યચકિત થયો. ભય દૂર કરીને બોલ્યો—“હે ભદ્ર! તું કોણ? અહીં કેમ આવ્યો?”

Verse 63

केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः / तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः

મને મારવા ઉદ્યત હતો એવો આ કોણના દ્વારા ભસ્મ થયો? ભયાનક આકારવાળો આ તરક્ષુ તો જાણે સાક્ષાત્ બીજો મૃત્યુ જ છે.

Verse 64

भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते / हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः

હે મહામતે! મારું મન હજી પણ ભયથી મોહીત છે. તે મારાયો હોવા છતાં સર્વ દિશાઓ મને તેની જ છાયાથી ભરેલી લાગે છે.

Verse 65

त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू / परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्

હું તને જ સર્વસ્વ માનું છું—પિતા, માતા, પુત્ર અને દૃઢ ગુરુ. હું પરમ આપત્તિમાં પડ્યો હતો; તું જ મને જીવવાનો આધાર આપ્યો.

Verse 66

आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः / पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्

‘શાંત’ નામના એક મહાતપસ્વી મુનિવર હતા. હું તેમનો પુત્ર, તીર્થયાત્રાર્થી; અને મારી પાસે શાલગ્રામથી બનેલી તલવાર છે.

Verse 67

तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् / नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्

અતએવ હું ગંધમાદન પર્વતને જોવા ઇચ્છીને નીકળ્યો અને અનેક મુનિગણોથી સેવિત પવિત્ર બદરિકાશ્રમ તરફ ગયો।

Verse 68

गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले / प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्

હિમાચલ તરફ જવાની ઇચ્છાથી મેં માર્ગ છોડ્યો અને ઘન, રમ્ય પ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો; આસપાસના દૃશ્યો જોઈ મન વ્યાકુળ બન્યું।

Verse 69

दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् / ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः

પૂર્વ દિશા તરફ હું માત્ર એક ક્રોશ જેટલો ચાલ્યો હતો; પછી દૈવવશાત્ ભયથી પીડિત થઈ હું દોડી પડ્યો।

Verse 70

पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना / पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना / इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव

હું પડી ગયો હતો; પરંતુ હવે તું મને ફરી જમીન પરથી ઊભો કર્યો—જેમ અત્યંત દયાળુ પિતા પ્રેમથી પુત્રને ઊભો કરે. આ મારો સમગ્ર વર્તાંત મેં તને કહી દીધો।

Verse 71

वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः / कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! આ રીતે પૂછવામાં આવતા રામે તેને પોતાનો સમગ્ર વર્તાંત ક્રમશઃ કહ્યો।

Verse 72

ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् / स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः

પછી તે બંને પ્રીતિયુક્ત થઈ પરસ્પર વાતો કરતાં થોડો સમય ઊભા રહ્યા; ત્યારબાદ તે જવા ઇચ્છ્યો.

Verse 73

अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् / निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः

તેના અનુસરણમાં રામ તે ગુહામુખમાંથી બહાર નીકળી પિતા-માતાના નિવાસ તરફ આનંદથી પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 74

अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः / रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता

તે ઘાવ કર્યા વિના જ વાઘ દ્વારા ધરતી પર પાડી દેવાયો; પરંતુ રામે વાઘને મારી તેને રક્ષ્યો, તેથી તે બચી ગયો.

Verse 75

तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि / विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः

આથી, હે રાજેન્દ્ર, તે બ્રાહ્મણપુત્રનું એ જ નામ ધરતી પર પ્રસિદ્ધ થયું—તે ‘અકૃતવ્રણ’ કહેવાયો.

Verse 76

तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि / बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव

ત્યાંથી, હે પાર્થિવ, તે ધરતી પર રામ માટે તપતમાં છાયા સમાન બન્યો; સર્વ અવસ્થાઓમાં તે અત્યંત મિત્ર રહ્યો.

Verse 77

स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् / दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्

હે રાજન, તે તેની સાથે અનુગત થઈ ભૃગુના સન્નિધિએ પહોંચ્યો. ખ્યાતિને જોઈ આગળ આવી વિનયપૂર્વક પ્રણામ કર્યો.

Verse 78

स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया

તે બંને પ્રસન્ન થઈ આશીર્વાદોથી તેને અભિનંદિત કર્યા. તેમની પ્રિયતા મેળવવાની ઇચ્છાથી તે ત્યાં થોડા દિવસ રહ્યો.

Verse 79

ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः / आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्

પછી તેમની બંનેની અનુમતિથી તે મહામુનિ ચ્યવનના આશ્રમ તરફ પાછો વળ્યો; ત્યાં તેઓ શિષ્યસમૂહોથી ઘેરાયેલા હતા.

Verse 80

नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् / सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः

અંતઃકરણ નિયંત્રિત અને મન શાંત એવા તે મુનિને, તેમજ તેમની પત્ની સુકન્યાને પણ તે મહામનાએ વંદન કર્યું.

Verse 81

ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः / और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्

તેમની બંનેની પ્રીતિયુક્ત અભિનંદનથી સન્માનિત થઈ રામ, તપોનિધિનું દર્શન કરવા ઇચ્છીને ઔર્વના આશ્રમમાં પહોંચ્યો.

Verse 82

तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः / उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप

તે મેધાવીએ તેને પ્રણામ કર્યો; તેણે પણ સ્નેહપૂર્વક તેનો અભિનંદન કર્યો. હે નૃપ, તેની પ્રીતિ માટે તે ત્યાં કેટલાંક દિવસ રહ્યો.

Verse 83

विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा / प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः

તેને ધીમે ધીમે વિદાય આપતાં, શ્રીમાન્ ભાર્ગવ આનંદથી ઋચીકના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; તેના ઘા મટી ગયા હતા.

Verse 84

अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् / तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्

તેણે પિતા અને માતાના પગને અલગ અલગ નમસ્કાર કર્યો. હે નૃપ, તેઓ બંને હર્ષથી આશીર્વાદ આપી તેને પ્રસન્ન થયા.

Verse 85

पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः / कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्

તેઓ બંનેએ પૂછતાં, ઉદારબુદ્ધિએ હે રાજેન્દ્ર, જે બન્યું હતું તે બધું યથાવત્ ક્રમથી કહી સંભળાવ્યું.

Verse 86

स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया / जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः

ત્યાં પણ કેટલાંક દિવસ રહી, તેમની અનુમતિથી પરમ આનંદ સાથે તે માતા-પિતાના નિવાસસ્થાને ગયો.

Verse 87

अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे / अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन

હે રાજન્, ભૃગુનંદન પિતામાતાને મળવા આવી ઉત્તમ નાવાશ્રમમાં બેઠો અને યથાવિધિ તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યું.

Verse 88

पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् / आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्

પાદપ્રણામે નમેલા તેને તેમણે સ્નેહપૂર્વક ઊભો કર્યો, આલિંગન આપ્યું અને આનંદથી આંખોના જળથી તેને ભીંજવ્યો.

Verse 89

आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् / विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्

આશીર્વાદોથી અભિનંદન કરી, સ્નેહથી તેને ગોદમાં બેસાડ્યો; તેના અંગો જોઈને અને સ્પર્શ કરીને બંનેને પરમ આનંદ થયો.

Verse 90

अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया / किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः

પછી બંનેએ રામને પૂછ્યું— “પુત્ર, એટલા સમય દરમિયાન તું શું કર્યું? આ કોણ છે? અને તું ક્યાંથી અહીં આવ્યો છે?”

Verse 91

कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः / त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः

“તું તેની પાસે કેવી રીતે રહ્યો, અથવા અહીં કેવી રીતે આવ્યો? વત્સ, આ બધું અમને સત્યરૂપે કહો.”