Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદના શ્રાદ્ધકલ્પમાં બારમો અધ્યાય. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—એકવાર પણ વિધિપૂર્વક પૂજિત થવાથી અવ્યય પિતરો પ્રસન્ન થાય છે; તેઓ યોગાત્મા, મહાત્મા, નિષ્પાપ અને મહાતેજસ્વી છે।

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

દેહત્યાગ પછી તેઓ સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ અને ભૂમિ પર અનેક કામનાઓની સિદ્ધિ આપે છે; જેમ પર તેઓ અનુગ્રહ કરે છે, તેમને ક્રમે કરીને મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય છે।

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

હે સૌમ્ય! હું તે સરોવરો, નદીઓ, પવિત્ર તીર્થો, દેશો, પર્વતો તથા આશ્રમોનું વર્ણન કરીશ.

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

અમરકણ્ટક સદા ત્રિલોકમાં પવિત્ર છે; તે પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ, પુણ્યસ્વરૂપ, અને સિદ્ધો તથા અરણ્યવાસીઓ દ્વારા સેવિત છે.

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

જ્યાં પ્રાચીનકાળે ભગવાન અઙ્ગિરાએ હજારો વર્ષો, પ્રયુતો અને અર્બુદો જેટલા કાળ સુધી અતિ દુષ્કર તપ કર્યું હતું.

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

જ્યાં મૃત્યુનો પ્રવેશ નથી અને અસુરો-રાક્ષસોની પણ ગતિ નથી; પૃથ્વી જેટલો સમય ટકી રહેશે, ત્યાં ન ભય છે ન અલક્ષ્મી.

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

તેના તપ અને તેજથી તે શ્રેષ્ઠ પર્વત ઝળહળે છે; જેમ માલ્યવાન પર્વતના શિખરે સંવર્તક અગ્નિ સદા પ્રજ્વલિત રહે છે.

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

તે વસ્તુઓ મૃદુ અને સુગંધિત, સોનાની કાંતિ જેવી અને મનોહર છે. તે ‘શાંત કુશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને નર્મદાની પ્રદક્ષિણા કરે છે.

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

પ્રાચીન કાળે ભગવાન અઙ્ગિરાએ સ્વર્ગનું સોપાન જોયું. મહાતેજસ્વી તેમણે અગ્નિહોત્રમાં પ્રસ્તારાર્થે ઉત્તમ કુશ ગ્રહણ કર્યા.

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

તે દર્ભોમાં જે પ્રાજ્ઞ પુરુષ મરકણ્ટટક પર્વતે એક વાર પણ પિંડદાન કરે, તેનું ફળ હું કહું છું.

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

તે શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે અને પિતૃઓની પ્રીતિ વધારે છે. તે ક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કરીને તેઓ સદા અંતર્ધાનને પણ પામે છે.

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

ત્યાં પવિત્ર ‘જ્વાલાસર’ પણ પર્વકાળે દેખાય છે. અને તે નદી શલ્યવાળા પ્રાણીઓના શલ્ય દૂર કરનાર છે.

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

એ વાપી પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં વળતી એવી સুনગોત્તમ સ્થાને છે; કલિંગદેશના પશ્ચિમાર્ધમાં, વિભુ માલ્યવત પર્વતના શિખરે તે સ્થિત છે.

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

હે ઋષિશ્રેષ્ઠો! ભૂમિ પર જે પરમ સિદ્ધિક્ષેત્ર કહેવાયું છે, તે દેવો અને દૈત્યો બંનેને માન્ય છે; એ વિષયે ઉશના ઋષિએ પણ એક શ્લોક ગાયો.

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

લોકમાં તે પુરુષો ધન્ય છે, જે અમરકંટકને પામી પિતૃપરાયણ બની શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને તૃપ્ત કરશે.

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

અલ્પ તપથી જ તેઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે—એમાં સંશય નથી. અમરકંટકમાં ત્યાં એકવાર દેવપૂજન કરનારને પણ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

મહેન્દ્ર પર્વત પુણ્ય, રમ્ય અને શક્ર દ્વારા સેવિત છે. ત્યાં ચઢવાથી મનુષ્ય પવિત્ર બને છે અને ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ મહાફળ આપે છે.

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

વૈલાટ શિખરે સ્થિત થતાં દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રગટે છે. તે સર્વ ભૂતો માટે અજય બની દેવ સમો પૃથ્વી પર વિહરે છે.

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

સપ્તગોદાવરી તથા ગોકર્ણના તપોવનમાં સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; અને ત્યાં દાન કરવાથી તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળ થાય છે.

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

ધૂતપાપસ્થળે પહોંચી સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પવિત્ર બને છે. ત્યાં જ દેવદેવ મહેશ્વર રુદ્રે તપ કર્યું હતું.

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

ગોકર્ણમાં દેવોએ નાસ્તિકો માટે ચેતવણીરૂપ નિદર્શન સ્થાપ્યું છે. જે અબ્રાહ્મણ સાવિત્રી (ગાયત્રી)નું પાઠ કરે છે તે નાશ પામે છે.

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

સિદ્ધ અને ચારણોથી સેવિત દેવર્ષિભવનના શિખર પર નિયતાત્મા બની જે આરોહણ કરે છે, તે ત્યાંથી ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) જાય છે.

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

તે પ્રદેશ દિવ્ય ચંદનવૃક્ષો અને અન્ય પાદપોથી શોભિત છે. ત્યાંનું જળ ચંદનસુગંધથી યુક્ત થઈ સતત તરંગિત રહે છે.

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

ત્યાંથી ‘તામ્રપર્ણી’ નામની નદી વહે છે; તે ચંદનના મહાખંડમાંથી દક્ષિણ તરફ જઈ સમુદ્રમાં મળે છે.

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

તે તામ્રપર્ણી નદી મહાસમુદ્રમાં મળતી વખતે શંખો અને શુક્તિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; જેમાં મોતી જન્મે છે.

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

શંખ અને મોતીથી યુક્ત તે જળને લાવી, જે લોકો આધિ-વ્યાધિથી મુક્ત થાય છે, તેઓ અમરાવતીને પામે છે.

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

શ્રુતિ અનુસાર, ચંદન પ્રદેશમાંથી ઉત્પન્ન શંખો અથવા મોતીનું પુણ્ય એવું છે કે તે પાપકર્તા પિતૃઓને પણ તારણ કરે છે.

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

ચન્દ્રતીર્થમાં, કુમાર્યામાં (કન્યાકુમારીમાં), કાવેરીના ઉદ્ભવસ્થાનના સંગમક્ષેત્રે, તેમજ શ્રીપર્વતના તીર્થોમાં અને વૈકૃત નામના ગિરિશિખરે પણ।

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

ઔશીર પર્વત પર જ્યાં એક જ સ્થાને પલાશ, ખદિર, બિલ્વ, પ્લક્ષ, અશ્વત્થ અને વિકંકત વૃક્ષો એકસાથે દેખાય છે।

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ! આને આ રીતે ‘દ્વિમંડલાવિદ્ધ’ તરીકે જાણો; અહીં દેહ ત્યજી મનુષ્ય શીઘ્રે અમરાવતીને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

શ્રીપર્વતના તીર્થમાં તથા વૈકૃત ગિરિ પર કરાયેલા કર્મો, ઉત્પત્તિ અને લય—બન્ને અવસ્થામાં પણ—નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

પિતૃઓ માટે ખોટી રીતે કરાયેલા કર્મો પણ ત્યાં સપ્રયોગ બની જાય છે; પિતૃઓની પુણ્યવતી પુત્રી નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

જ્યાં શ્રાદ્ધમાં આપેલ દાન નિશ્ચયે અક્ષય ફળ આપે છે—સિદ્ધ અને ચારણોથી સેવિત માઠરનું તે પુણ્ય વન.

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

તેઓ તે મહાગિરિ પર સ્થિત થઈ અંતર્ધાન થઈ જાય છે; અને પુણ્ય વિન્‍ધ્યગિરિમાં ધર્મ-અધર્મ દર્શાવનાર નિશાની પ્રગટ થાય છે.

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

પાપીઓ તે ધારા નથી જોતા, પરંતુ સાધુઓ તે ધારા જુએ છે; ત્યાં કેટલાક પાપકર્મ કરનારાઓનું પાપ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

કૈલાસમાં મતંગની જે પાપનાશિની વાપી છે, તેમાં સ્નાન કરીને સ્વેચ્છાચારી વિહંગો પણ સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

શૌર્પારકના તીર્થમાં, પાલમંજર પર્વતે; સમુદ્રકાંઠે પાંડુકૂપમાં, તેમજ પિંડારકના તટે પણ.

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

વિમલ અને નિષ્પાપ સ્થાનોમાં અક્ષય સંકલ્પ પ્રાપ્ત થાય છે; શ્રીવૃક્ષે, ચિત્રકૂટે અને જંબૂમાર્ગે પણ નિત્ય એમ જ છે.

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

ધીમંત યોગાચાર્ય અસિતના પુણ્ય પર્વતે તથા અસિતા તીર્થમાં પણ નિત્ય શ્રાદ્ધનું અનંત ફળ કહેવાયું છે।

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

પુષ્કરમાં શ્રાદ્ધ અક્ષય છે અને તપનું મહાફળ થાય છે; મહાસમુદ્રકાંઠે પ્રભાસમાં પણ એ જ રીતે જણાવાયું છે।

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

દેવિકામાં ‘વૃષ’ નામનો એક કૂવો છે, જેને સિદ્ધો સેવિત કરે છે; ગાયોના શબ્દથી તેનું પાણી નિત્ય ઉછળી ઊઠે છે।

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

આ સ્થાન યોગેશ્વરો દ્વારા સદા સેવિત અને સર્વ પાપોને દૂર કરનાર છે; જે ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્પે, તેનું ફળ હું કહું છું।

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

આ સર્વકામના-પ્રદ અક્ષય શ્રાદ્ધ નિશ્ચયે પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે. ત્યાંની ‘જાતવેદ’ શિલા સનાતન અગ્નિનું સాక్షાત્ સ્વરૂપ છે.

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

ત્યાં શ્રાદ્ધો અને અગ્નિકાર્ય હંમેશાં અક્ષય ફળદાયક રીતે કરવું જોઈએ. જે ત્યાં અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કરે છે.

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

અગ્નિથી શાંત થઈ તે પુનર્જન્મ પામે છે; તેથી ત્યાં આપેલું દાન અક્ષય બને છે. તે તીર્થ ‘દશાશ્વમેધિક’ અને ‘પંચાશ્વમેધિક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

તે ક્રતુઓનું ફળ જેમ નિર્દિષ્ટ છે તેમ જ અહીં મળે છે—એમાં શંકા નથી. ‘હયશિરો’ નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે અને તત્કાળ વર આપે છે.

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ સદાય અક્ષય રહે છે અને દાતા સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે. સુન્દ-નિસુન્દના સ્થાને/પ્રસંગે પણ શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; તે પાપનાશક છે.

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળ આપનારું કહેવાયું છે; જપ, હોમ અને તપ પણ. જતુંગના શુભ તીર્થમાં સદા પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

જ્યાં પર્વદિવસોમાં દેવલોકવાસીઓની છાયા નિત્ય દેખાય છે; જ્યાં પૃથ્વી પર આપેલું દાન અક્ષય બને છે, અને જ્યાં ‘વિરજા’ નામનું વૃક્ષ છે.

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

આ સ્થાન યોગેશ્વરો દ્વારા સદા સેવિત છે અને સર્વ પાપોને દૂર કરનારું છે. જે ત્યાં શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેના ફળને હું કહું છું.

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

તેના દ્વારા પિતૃઓ સాక్షાત્ સદા પૂજિત થાય છે. તે આ લોકમાં પણ પ્રભાવશાળી બને છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

ત્યાં સામાન્ય રીતે ‘મદ્રવા’ નામનું પુણ્યસ્થાન છે અને ‘શિવ’ નામનું એક હ્રદ પણ છે. ત્યાં પુણ્ય ‘વ્યાસ-સરોવર’ અને દિવ્ય ‘બ્રહ્મ-હ્રદ’ પણ છે.

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ઊર્જ્જંત નામનો આ પવિત્ર પર્વત છે, જ્યાં યોગેશ્વરનું દિવ્ય ધામ છે. અહિં જ મહાત્મા વસિષ્ઠનો પણ પવિત્ર આશ્રમ આવેલો છે.

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ઋગ્, યજુઃ અને સામ—એના શિરોભાગમાંથી ‘કપોત’ અને ‘પુષ્પ’ નામની શાખાઓ ઉત્પન્ન થઈ; અને આખ્યાનને પાંચમો વેદ માની, આ બધું સ્વયંભૂએ સર્જ્યું.

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

આ તીર્થોમાં જઈ અને અગ્નિનો આશ્રય લઈને દ્વિજ પાપથી મુક્ત થાય છે. અહીં શ્રાદ્ધનું ફળ અનંત છે, તેમજ જપ, હોમ અને તપ પણ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

પુંડરીક મહાતીર્થમાં પુંડરીક સમાન ફળ મળે છે. હે મહાપ્રાજ્ઞ! બ્રહ્મતીર્થમાં સર્વ યજ્ઞો સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

સિંધુ અને સાગરના સંગમસ્થાને, તેમજ પંચનદમાં સ્નાનથી પાપક્ષય થાય છે. વિરજામાં પણ એવું જ પુણ્ય છે, અને મદ્રવા પર્વત પર પણ તેમ જ છે.

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

સપ્તનદમાં, વિશેષ કરીને માનસમાં, શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ; તેમજ મહાકૂટ, અનંત અને ત્રિકકુદ ગિરિ પર પણ.

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

સંધ્યાકાળે મહાનદીમાં મહા અદ્ભુત દૃશ્ય દેખાય છે—અશ્રદ્ધાળુ પાસે તે નથી આવતી, પરંતુ વ્રતધારી પાસે આવે છે.

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

એક એકનો આશ્રય લઈને તેઓ નિત્ય સાયાહ્ન તરફ જાય છે; તેથી પિતૃઓ માટે અક્ષય ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં સદા શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ.

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

જ્યાં મનુષ્ય કૃતાત્મા કે અકૃતાત્મા તરીકે ઓળખાય છે, તે તીર્થ ‘સ્વર્ગમાર્ગપ્રદ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને તત્કાળ વર આપનારું છે.

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

જે સ્થળે સપ્તર્ષિઓ ચીર છોડીને સ્વર્ગે ગયા, તે ચીર આજે પણ જળમાં પડેલા દેખાય છે.

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

તે ઉત્તમ તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય સ્વર્ગ પામે છે. ત્યાં સિદ્ધો દ્વારા સેવિત નંદીનું પ્રસિદ્ધ ધામ આવેલું છે.

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

નંદીશ્વરની તે મૂર્તિ આચારહીનોને દેખાતી નથી. પરંતુ સૂર્યોદયે સુવર્ણ યૂપો અને તેમની તેજસ્વી કિરણો દેખાય છે.

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને ભક્તો આનંદિત થઈ સ્વર્ગે જાય છે. સર્વત્ર કુરુક્ષેત્ર સુતીર્થ છે, પરંતુ આ વિશેષરૂપે છે.

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

મહાત્મા યોગેશ સનત્કુમારનું આ પુણ્ય કીર્તિત છે—પિતૃઓને તલ દાન કરવાથી સદા અક્ષય ફળ મળે છે.

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

ધર્મરાજ દ્વારા સેવિત એ જ અક્ષય શ્રાદ્ધ કહેવાયું છે—અમાવાસ્યાએ વિધિ અને ક્રમ મુજબ અપાયેલ શ્રાદ્ધ.

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

કુરુક્ષેત્રમાં વિશેષ રીતે હાજર રહી ત્યાં પિતૃઓનું અર્ચન કરનાર પુત્ર પિતૃઋણથી મુક્ત થાય છે.

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

સરಸ್ವતીના વિનશન, પ્લક્ષપ્રશ્રવણ, દૃષદ્વતી પર વ્યાસતીર્થ અને ત્રિપ્લક્ષ—આ તીર્થો વિશેષ મહિમાવાળા છે.

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

અક્ષય ફળવાળું શ્રાદ્ધ ઇચ્છનારએ ઓંકારપવનમાં શ્રાદ્ધ અર્પવું જોઈએ; તેમજ ગંગાના શક્રાવતાર તીર્થમાં અને શ્રેષ્ઠ મૈનાક પર્વતમાં પણ।

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

યમુનાના ઉદ્ગમસ્થાને (સ્નાન-દાનથી) સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; ત્યાંનું જળ ક્યારેક અતિઉષ્ણ અને ક્યારેક અતિશીત—આ તેનું નિશાન છે.

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

યમની બહેન, શુભ માર્તંડની પુત્રી પુષ્યા—તે સ્થળે પિતૃઓએ પૂર્વે જ કહ્યું છે કે ત્યાંનું શ્રાદ્ધ સદા અક્ષય ફળ આપે છે.

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

બ્રહ્મતુણ્ડ હ્રદમાં સ્નાન કરવાથી બ્રાહ્મણ તરત જ શુદ્ધ થાય છે. તે તીર્થમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપે છે, તેમજ જપ, હોમ અને તપ પણ ફળદાયી બને છે.

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ ત્યાં સ્થાણુ સમ અચળ રહીને નિવાસ કર્યો. આજે પણ ત્યાં મણિ સમ બર્હણવાળા વૃક્ષો દેખાય છે.

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

ત્યાં ધર્મ અને અધર્મને પરખનાર તુલા દેખાય છે. જેમ વિપ્રો તોલે ત્યારે તીર્થોનું ઉત્તમ ફળ પ્રગટ થાય છે.

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

પિતૃઓની પુત્રી ‘યોગા’ ગંધકાળી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પરાશર કુળમાં જન્મેલી તે બ્રહ્માનો ચોથો અંશ કહેવાય છે.

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

બુદ્ધિમાન મહામુનિ વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કરશે. મહાયોગી અને મહાત્મા વ્યાસને જન્મ આપનાર પણ એ જ છે.

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

ત્યાં ‘અચ્છોદક’ નામનું સરોવર છે; ત્યાંથી જ અચ્છોદાનો ઉદ્ભવ થયો. નિયોગના કારણથી તે મત્સ્ય-યોનિમાં ફરી જન્મી.

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

તેના આદ્ય પુણ્ય આશ્રમમાં, જ્યાં પુણ્યકર્મીઓ સેવન કરે છે, એક વાર પણ અપાયેલ શ્રાદ્ધને ‘અક્ષય’ ફળદાયક કહેવાયું છે.

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

નદીમાં યોગ-સમાધાનથી આપેલું દાન તત્કાળ ફળ આપે છે. કુબેરતુંગે તથા વ્યાસતીર્થમાં પણ તે પાપનાશક કહેવાય છે.

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

પુણ્યમય બ્રહ્મવેદીમાં કરાયેલ શ્રાદ્ધને અનંત ફળદાયક માનવામાં આવે છે. સિદ્ધો તેને નિત્ય સેવન કરે છે, અને કૃતાત્માઓ તેનું દર્શન કરે છે.

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

વેદીના ઈશાન (પૂર્વોત્તર) દિશામાં નંદામાં ‘અનિવર્તન’ નામનું સિદ્ધિક્ષેત્ર છે, જેને દેવો સેવિત કરે છે; તેને પ્રાપ્ત કર્યે પછી ફરી પાછા ફરવું પડતું નથી.

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

મહાલયમાં ધીમાન મહાદેવે પોતાનું પદચિહ્ન સ્થાપ્યું—ભૂતો પર અનુકંપા માટે અને નાસ્તિકોને ઉપદેશરૂપ નિદર્શન તરીકે।

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

વિરજામાં અને મહાલયમાં પહેલેથી જ અક્ષય શ્રાદ્ધ થાય છે; નંદામાં, વિરજામાં અને તેમ જ મહાલયમાં પણ।

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

અહીં તેઓ પોતાનો ઉદ્ધાર કરે છે અને દસ પૂર્વજો તથા દસ ઉત્તરજોને પણ તારાવે છે; કાકહ્રદમાં જાતિસ્મૃતિ આપનારું, સુવર્ણ સમ તેજસ્વી, અમિત તેજવાળું ફળ મળે છે।

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

કૌમાર નામનું પુણ્ય સરોવર નાગોના ફણોથી રક્ષિત છે; કુમારતીર્થમાં સ્નાન કરનાર માનવ ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) પામે છે।

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

દેવાલયમાં તેણે એક પગ પર દુષ્કર તપ કર્યું; નિરાહાર રહી દિવ્ય યુગ સુધી ઉમાતુંગ (ઉમાનો પ્રિય) જ્વલંત તેજે સ્થિત રહ્યો।

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

ઉમાતુંગ, ભૃગોતુંગ, બ્રહ્મતુંગ અને મહાલયમાં જે નિત્ય અક્ષય ફળ ઇચ્છે, તેણે ત્યાં હંમેશાં શ્રાદ્ધ દાન કરવું જોઈએ।

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

શાલગ્રામમાં સર્વત્ર કરેલું શ્રાદ્ધ સદા અક્ષય છે; ત્યાં અસંયમી લોકોના દુષ્કર્મો પ્રત્યક્ષ દેખાય છે।

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

એ પ્રદેશ અશિષ્ટો માટે દંડસ્થાન છે અને શિષ્ટો માટે વિશેષ કલ્યાણકારી; ત્યાં બ્રહ્માનો પુણ્ય દેવહ્રદ અને શુદ્ધ નાગરાટ છે।

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

સત્પુરુષોના પિંડને ત્યાં સ્વીકારવામાં આવે છે, અસત્પુરુષોના કદી નહીં; જેમ અતિ પ્રજ્વલિત સર્પો વચ્ચે અન્ન ભોજન શક્ય નથી।

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

‘નત’ નામના બે તીર્થોમાં ધર્મ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; તેમજ કારવતી, શાંડિલ્યા અને વામનના ગુહામાં પણ।

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

આ તીર્થોમાં જઈ મનુષ્ય પવિત્ર બને છે અને તેની શ્રદ્ધા અક્ષય થાય છે. જપ, હોમ, તપ, ધ્યાન તથા જે કંઈ સુકૃત કર્મ હોય તે સર્વે પુણ્યફળદાયક બને છે.

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

જે બ્રહ્મચર્ય ધારણ કરે અને સો વર્ષ ગુરુભક્તિ કરે—એવી આદ્ય શ્રેષ્ઠ નદીઓ છે; જેમના સ્નાનથી પાપમોચન થાય છે. ત્યાં કુમારધારાનું દર્શન માત્રથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

ત્યાં જ વ્યાસનું ધ્યાનાસન આજે પણ દેખાય છે. કાંતિપુરની નજીક પૂર્વોત્તર દિશામાં તે શૈલ સ્થિત છે.

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

ત્યાં કિરાતગણો દ્વારા રક્ષિત એક પુણ્ય પુષ્કરિણી છે. જેમાં એક વાર સ્નાન કરવાથી પણ બ્રાહ્મણ શાશ્વત ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

તે સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય રહી દેવતાની જેમ પૃથ્વી પર વિચરે છે.

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

કાશ્યપનું મહાતીર્થ ‘કાલસર્પિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. જે નિત્ય અક્ષય ફળ ઇચ્છે તે ત્યાં શ્રાદ્ધ અવશ્ય આપે.

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

દેવદારુવનમાં પણ ધારાનું આ નિદર્શન છે—સુકૃતાત્માઓનાં પાપો ત્યાં ધોવાઈને દૂર થયેલાં દેખાય છે.

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

ભાગીરથીના પ્રયાગમાં નિત્ય અક્ષય ફળ કહેવાય છે; તેમજ કાલંજર, દશાર્ણા, નૈમિષ અને કુરુજાંગલમાં પણ.

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

વારાણસી નગરીમાં પણ પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ આપવું જોઈએ. ત્યાં યોગેશ્વર સદા વિરાજે છે; તેથી ત્યાં આપેલું અક્ષય બને છે.

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

આ તીર્થોમાં જઈને મનુષ્ય પૂર્ત-પુણ્યથી યુક્ત થાય છે અને શ્રાદ્ધ પણ અક્ષય બને છે. જપ, હોમ, ધ્યાન—જે કંઈ સુકૃત કર્મ હોય તે સર્વ ફળદાયી થાય છે.

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

લૌહિત્ય, વૈતરણિ અને સ્વર્ગવેદી—આ સ્થળોમાં પણ એ જ દેવી સમુદ્રકાંઠે અનેક નામોથી દર્શન આપે છે.

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

ગયામાં ધર્મવૃષ્ટ સરોવર તથા બ્રહ્મસરોવરમાં, અને ગયાના ગૃધ્રવટમાં આપેલું શ્રાદ્ધ મહાફળદાયક છે.

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

ત્યાં ચારે તરફ પાંચ યોજન સુધી હિમવર્ષા થાય છે; ભરતના પવિત્ર આશ્રમનું તે અરણ્ય અતિ પુણ્યતમ માનવામાં આવે છે.

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

ત્યાં મતંગ ઋષિનું વન સર્વ મનુષ્યોને દેખાય છે; તે આ લોક માટે ધર્મના સર્વસ્વનું સ્થાપિત નિદર્શન છે.

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

પુણ્યકર્મીઓ દ્વારા સેવિત તે પુણ્ય દંડકવનમાં ‘વિશલ્યા’ નામનું તીર્થ તત્કાળ દર્શન આપે છે.

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

તુલામાન અને વિવિધ શાસ્ત્રોમાં આસક્ત પાપકર્મી લોકો લગ્ન થઈ ઉન્મત્ત સમા વર્તે છે।

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

તૃતીયા તિથિના પાદે, નિરાધા મંડળમાં, કૌશિકીના મહાહ્રદે આપેલું શ્રાદ્ધ મહાફળદાયક છે।

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

મુંડપૃષ્ઠ પર ધીમાન મહાદેવે પગ મૂક્યો; અનેક દેવયુગો સુધી તેણે તીવ્ર, અતિ દુષ્કર તપ કર્યું।

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

અહીં અલ્પ સમયમાં પણ ધર્મપરાયણ મનુષ્ય પાપને તરત ત્યજી દે છે, જેમ સર્પ જૂની કાત ઉતારી નાખે છે।

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

આ સિદ્ધોને પ્રીતિ આપનારું અને પાપીઓને ભયંકર છે; જીભ લેલિહાન કરતા મહાઘોર મહોરગો તેને રક્ષે છે।

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

‘કનકનંદી’ નામનું આ તીર્થ જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. તે મુંડપૃષ્ઠના ઉત્તર ભાગમાં છે અને બ્રહ્મર્ષિગણ દ્વારા સેવિત છે.

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યો પોતાના શરીર સહિત સ્વર્ગે જાય છે. ત્યાં અર્પિત શ્રાદ્ધ પણ સદૈવ અક્ષય ફળદાયક કહેવાયું છે.

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય ત્રણ ઋણોથી મુક્ત થઈ પોતાના દેહનું પરિશોધન કરે છે. પછી માનસ સરોવરમાં સ્નાન કરીને શ્રાદ્ધકર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

તે સરોવરનાં કિનારે તે દેવનું મહાન મંદિર છે. ત્યાં ચઢીને જે જપ કરે છે, તે સિદ્ધ બની ત્યાંથી સ્વર્ગે જાય છે.

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

ઉત્તર માનસમાં જઈ મનુષ્ય અનુત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. તે શ્રેષ્ઠ સરોવરમાં સ્નાન કરવાથી મહાન અદ્ભુત દર્શન થાય છે.

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

સ્વર્ગથી અવતરેલી મહાભાગા ગંગા અંતરિક્ષમાં વિરાજે છે. તે ત્રિપથગા દેવી, વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પવિત્ર સતી છે.

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

ત્યાં આકાશમાં સૂર્ય સમાન તેજવાળું એક તોરણ દેખાય છે. તે પુણ્ય જાંબૂનદ સોનાનું બનેલું, જાણે વિસ્તૃત સ્વર્ગદ્વાર હોય તેમ છે.

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

પછી તે ફરી પ્રવર્તી સર્વ સાગરોનું મંડળ સમાન વિસ્તરે છે. તે સર્વ પ્રાણીઓને પાવન કરે છે, વિશેષ કરીને ધર્મજ્ઞોને.

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

શુભ માનસ સરોવરમાંથી ઉત્પન્ન ચંદ્રભાગા અને સિદ્ધુ—આ દિવ્ય શ્રેષ્ઠ સિંધુ નદી પશ્ચિમ સાગર તરફ જાય છે.

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

હિમવાન નામનો પર્વત નાનાવિધ ધાતુઓથી વિભૂષિત છે. તેનું વિસ્તરણ અનેક સહસ્ર યોજન સુધી ફેલાયેલું છે.

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

ત્યાં સિદ્ધ-ચારણોથી ભરપૂર અને દેવર્ષિગણોથી સેવિત એવી એક રમણીય પુષ્કરિણી છે; નામથી તેનું નામ ‘સુષુમ્ના’ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

તેમાં સ્નાન કરનાર દસ હજાર વર્ષ જીવે છે; અને ત્યાં અર્પિત શ્રાદ્ધ અનંત ફળ આપનારું, મહાપુણ્યોદય કરનારું બને છે.

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

શ્રાદ્ધમાં તે સદા દસ પૂર્વજો અને દસ પરવર્તીઓને તારવે છે; હિમવાન સર્વત્ર પુણ્યમય છે અને ગંગા સર્વ દિશાઓથી પવિત્ર છે.

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

સમુદ્રમાં જતી નદીઓ અને સમુદ્રો—બધાં સર્વ દિશાઓથી પુણ્યમય છે; આ રીતે અન્ય તીર્થોમાં પણ બુદ્ધિમાન શ્રાદ્ધનું આચરણ કરે.

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

સ્નાન કરીને, હવન કરીને અને દાન આપીને તે નિશ્ચયે પવિત્ર બને છે—પર્વતના ઢાળ, શિખરો, કંદરો અને ગુફાઓમાં પણ.

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

ઉપહ્વર-નિતંબોમાં તથા પ્રસ્રવણોમાં; નદીઓના પુલિનમાં અને તેમનાં ઉદ્ભવસ્થાનોમાં પણ।

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

મહાસાગર કિનારે, ગાયોનું ગોષ્ઠે, સંગમસ્થાનોમાં અને વનોમાં; સારી રીતે સમારેલા-લિપાયેલા, દૃઢ અને સુગંધિત સ્થાનોમાં।

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

ગોમયથી લિપાયેલા અને એકાંત ગૃહોમાં પણ; આવા સ્થાનોમાં વિધિપૂર્વક નિત્ય શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

પૂર્વ-દક્ષિણ દિશામાં જઈ, સર્વ કામનાઓ સિદ્ધ કરવા ઇચ્છે તો; આ રીતે આ બધાં સ્થાનોમાં આળસ વિના શ્રાદ્ધ કરવું।

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

આ જ સ્થાનોમાં મેધાવી પુરુષ બ્રાહ્મી સિદ્ધિ પામે છે; ત્રૈવર્ણે વિહિત, ધર્મમાં અને વર્ણાશ્રમમાં રત એવા સ્થાનોમાં।

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

કૌપસ્થાનનો ત્યાગ કરવાથી પિતૃપૂજનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. શ્રદ્ધાવાન અને એકાગ્ર વીર તીર્થોનું અનુસરણ કરે છે.

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

પાપ કરનાર પણ શુદ્ધ થઈ શકે છે, તો શુભકર્મ કરનાર તો કેટલો વધુ! તે તિર્યક યોનિમાં નથી જતો અને કुदેશમાં જન્મતો નથી.

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

વિપ્ર સ્વર્ગને પામે છે અને મોક્ષનો ઉપાય પણ શોધે છે. પરંતુ અશ્રદ્ધાળુ, પાપાયુ અને નાસ્તિકનો સંશય તૂટતો નથી.

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

હેતુવાદમાં સ્થિર એવા આ પાંચ જણ તીર્થફળના ભાગીદાર નથી. ગુરુતીર્થમાં પરમ સિદ્ધિ છે; એ જ તીર્થોનું પરમ પદ છે.

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

અતએવ ધ્યાન જ પરમ તીર્થ છે—સનાતન બ્રહ્મતીર્થ. ઉપવાસ કરતાં પણ ધ્યાન શ્રેષ્ઠ; તે ઇન્દ્રિયોને નિવૃત્ત કરે છે.

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

ઉપવાસથી બંધાયેલા પ્રાણ વડે વારંવાર પ્રાણ-અપાનને વશમાં કરી, ઇન્દ્રિયોને પણ વશગામી કર।

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

બુદ્ધિને મનમાં સંયમિત કરી સર્વ વિષયોથી નિવર્તન કરવું—એને જ પ્રત્યાહાર જાણ; તે નિઃસંદેહ મોક્ષનો ઉપાય છે।

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

ઇન્દ્રિયોના મન ભયંકર છે; તે બુદ્ધિ વગેરેને પણ ફેરવી નાખે છે. પરંતુ અનાહાર ક્ષીણ થઈ જાય છે; તેથી અનશનને તપ જાણો।

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

બુદ્ધિ અને મનના નિયગ્રહમાં બીજી બુદ્ધિ જન્મતી નથી; જ્યારે સર્વ દોષો ક્ષીણ થાય અને ઇન્દ્રિયો પણ ક્ષીણ થાય.

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

શુદ્ધ આત્મા અનંત અગ્નિની જેમ પૂર્ણ શાંતિમાં નિવૃત્ત થાય છે; તે કારણો, ગુણો તથા વ્યક્ત-અવ્યક્તથી સર્વથા પરે જાય છે।

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

યોગવિદ યોગ દ્વારા તે તત્ત્વોમાં ક્ષેત્રજ્ઞને નિયોજિત કરે છે. તેને વ્યક્ત-અવ્યક્ત સર્વત્ર ન ગતિ છે ન સ્થાન. તે ન સત્ છે ન અસત્; સત્-અસત્ પણ નથી—કોઈ અવસ્થામાં સ્થિત નથી.