Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥

શ્રી શૌનકે કહ્યું—હે સૂત! સાધુ, તું દીર્ઘાયુ થા. વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! કૃપા કરીને અમને આગળ પણ કહો. અજ્ઞાનના અંધકારમાં ભટકતા મનુષ્યોને પારનો માર્ગ બતાવનાર તો તું જ છે.

Verse 2

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

પ્રમાણિકો કહે છે કે મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેય ઋષિ અતિ દીર્ઘાયુ હતા; કલ્પાંતના પ્રલય-પ્લાવમાં જ્યારે આ જગત ગ્રસ્ત થયું, ત્યારે તેઓ એકલા જ અવશેષ રહ્યા. પરંતુ એ જ ભાર్గવશ્રેષ્ઠ માર્કંડેય આ વર્તમાન કલ્પમાં અમારા જ કુળમાં જન્મ્યા છે, અને હજી સુધી આ કલ્પમાં કોઈ સર્વસંપ્લવ અમે જોયો નથી. વધુમાં પ્રસિદ્ધ છે કે પ્રલયના મહાસાગરમાં અસહાય ભટકતા તેમણે ભયંકર જળોમાં વડપાનના પોટમાં એકલા શયન કરતો એક અદ્ભુત શિશુ-પુરુષ જોયો. હે સૂત! આથી જ અમારો મોટો સંશય અને કૌતૂહલ છે. હે મહાયોગી, પુરાણોમાં પણ પ્રમાણ માનાતા, કૃપા કરીને અમારી ગૂંચવણ દૂર કરો.

Verse 3

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

પ્રમાણિકો કહે છે કે મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેય ઋષિ અતિ દીર્ઘાયુ હતા; કલ્પાંતના પ્રલય-પ્લાવમાં જ્યારે આ જગત ગ્રસ્ત થયું, ત્યારે તેઓ એકલા જ અવશેષ રહ્યા. પરંતુ એ જ ભાર్గવશ્રેષ્ઠ માર્કંડેય આ વર્તમાન કલ્પમાં અમારા જ કુળમાં જન્મ્યા છે, અને હજી સુધી આ કલ્પમાં કોઈ સર્વસંપ્લવ અમે જોયો નથી. વધુમાં પ્રસિદ્ધ છે કે પ્રલયના મહાસાગરમાં અસહાય ભટકતા તેમણે ભયંકર જળોમાં વડપાનના પોટમાં એકલા શયન કરતો એક અદ્ભુત શિશુ-પુરુષ જોયો. હે સૂત! આથી જ અમારો મોટો સંશય અને કૌતૂહલ છે. હે મહાયોગી, પુરાણોમાં પણ પ્રમાણ માનાતા, કૃપા કરીને અમારી ગૂંચવણ દૂર કરો.

Verse 4

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

લોકો કહે છે કે મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેય ઋષિ અતિ દીર્ઘાયુ હતા; બ્રહ્માના દિવસના અંતે પ્રલયના જળમાં સમગ્ર જગત લય પામ્યું ત્યારે તેઓ જ એકમાત્ર બચ્યા. પરંતુ એ જ ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ ઋષિ આ વર્તમાન કલ્પમાં અમારા કુળમાં જન્મ્યા છે, અને હજી સુધી આ કલ્પમાં કોઈ સર્વવ્યાપી પ્રલય દેખાયો નથી. તેમજ પ્રસિદ્ધ છે કે પ્રલયના મહાસાગરમાં અસહાય ભટકતા તેમણે વટપત્રના પાંદડાની વાળમાં એકલા શયન કરતો અદ્ભુત શિશુ-પુરુષ જોયો. હે સૂત, મારી આ મહાસંશય અને કૌતૂહલ દૂર કરો; તમે મહાયોગી છો અને પુરાણોમાં પ્રમાણ માનવામાં આવો છો.

Verse 5

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

લોકો કહે છે કે મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેય ઋષિ અતિ દીર્ઘાયુ હતા; કલ્પાંતના પ્રલયજળમાં જ્યારે આ જગત ગ્રસાઈ ગયું ત્યારે તેઓ જ એકમાત્ર બચ્યા. પરંતુ એ જ ભૃગુવંશશ્રેષ્ઠ ઋષિ આ વર્તમાન કલ્પમાં અમારા કુળમાં જન્મ્યા છે, અને હજી સુધી કોઈ સર્વગ્રાસી પ્રલય થયો નથી. તેમજ પ્રલયના મહાસાગરમાં ભટકતા તેમણે વટપત્રની વાળમાં એકલા શયન કરતો અદ્ભુત શિશુ-પુરુષ જોયો, એવું પ્રસિદ્ધ છે. હે સૂત, અમારી શંકા અને કૌતૂહલ દૂર કરો; તમે મહાયોગી છો અને પુરાણોમાં પ્રમાણ માનવામાં આવો છો.

Verse 6

सूत उवाच प्रश्न‍स्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥

સૂત બોલ્યા—હે મહર્ષિ શૌનક, આપનો આ પ્રશ્ન લોકનો ભ્રમ દૂર કરનાર છે; કારણ કે તેમાં ભગવાન નારાયણની કથા ગવાય છે, જે કલિયુગના કલુષને નાશ કરે છે.

Verse 7

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

પિતાએ વિધિપૂર્વક કરેલા દ્વિજાતિ-સંસ્કારથી શુદ્ધ થઈ માર્કંડેયે ક્રમે વેદછંદો અધ્યયન કર્યા અને ધર્મ પ્રમાણે નિયમો પાળ્યા; તપ અને સ્વાધ્યાયમાં યુક્ત રહી તેઓ જીવનભર નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી રહ્યા. તેઓ અત્યંત શાંત, જટાધારી અને વલ્કલવસ્ત્રધારી હતા; કમંડલુ, દંડ, યજ્ઞોપવીત અને મેખલા ધારણ કરતા, તેમજ નિયમવૃદ્ધિ માટે કૃષ્ણાજિન, જપમાળા અને કુશઘાસ પણ રાખતા. સંધ્યાકાળે તેઓ અગ્નિ, સૂર્ય, ગુરુ, બ્રાહ્મણો અને હૃદયસ્થ પરમાત્મા—આ પાંચ રૂપોમાં હરિની નિત્ય આરાધના કરતા. સવાર-સાંજ ભિક્ષા લાવી મૌનથી ગુરુને અર્પણ કરતા; ગુરુની આજ્ઞા મળે તો દિવસમાં એકવાર જ ભોજન, નહીંતર ઉપવાસ. આ રીતે અસંખ્ય કરોડ વર્ષ હૃષીકેશ ભગવાનની ઉપાસના કરીને તેમણે અજય મૃત્યુને જીત્યું.

Verse 8

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

પિતાએ વિધિપૂર્વક કરેલા દ્વિજાતિ-સંસ્કારથી શુદ્ધ થઈ માર્કંડેયે વેદછંદોનું અધ્યયન કર્યું અને ધર્મ પ્રમાણે નિયમ-વ્રતોનું આચરણ કર્યું; તપ અને સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહી તેઓ જીવનભર નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી રહ્યા. તેઓ શાંત, જટાધારી અને વલ્કલવસ્ત્રધારી; કમંડલુ, દંડ, યજ્ઞોપવીત અને મેખલા ધારણ કરતા, તેમજ કૃષ્ણાજિન, જપમાળા અને કુશઘાસ પણ રાખતા. સંધ્યાકાળે તેઓ અગ્નિ, સૂર્ય, ગુરુ, બ્રાહ્મણો અને હૃદયસ્થ પરમાત્મા—આ રૂપોમાં હરિની નિત્ય આરાધના કરતા. સવાર-સાંજ ભિક્ષા લાવી મૌનથી ગુરુને અર્પણ કરતા; ગુરુની મંજૂરી હોય તો દિવસમાં એકવાર ભોજન, નહીંતર ઉપવાસ. આ રીતે અસંખ્ય કરોડ વર્ષ હૃષીકેશ ભગવાનની ઉપાસના કરીને તેમણે અજય મૃત્યુને જીત્યું.

Verse 9

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

પિતાએ કરેલા દ્વિજાતિ-સંસ્કારથી શુદ્ધ થઈ માર્કંડેયે વેદછંદોનું અધ્યયન કર્યું અને ધર્મપૂર્વક નિયમોનું પાલન કર્યું. તપ, સ્વાધ્યાય અને આજીવન બ્રહ્મચર્યમાં તેઓ સ્થિર રહ્યા. જટાધારી, વલ્કલવસ્ત્રધારી બની કમંડળુ, દંડ, યજ્ઞોપવીત, મેખલા, કૃષ્ણાજિન, જપમાળા અને કુશ ધારણ કરીને સંધ્યાકાળે અગ્નિ, સૂર્ય, ગુરુ, બ્રાહ્મણો અને હૃદયસ્થ પરમાત્મા રૂપે શ્રીહરિની નિયમિત આરાધના કરતા.

Verse 10

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

સાંજ અને સવાર 그는 વાણી સંયમ રાખીને ભિક્ષા લાવી ગુરુને અર્પણ કરતો. ગુરુની અનુમતિ મળે ત્યારે જ દિવસમાં એક વાર મૌનથી ભોજન કરતો; નહિ તો ઉપવાસ જ રાખતો.

Verse 11

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

આ રીતે તપ અને સ્વાધ્યાયમાં લીન રહી માર્કંડેય ઋષિએ અસંખ્ય કરોડો વર્ષો સુધી ઇન્દ્રિયોના સ્વામી ભગવાન હૃષીકેશની આરાધના કરી અને આ રીતે અજય મૃત્યુ પર વિજય મેળવ્યો.

Verse 12

ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥

બ્રહ્મા, ભૃગુ મુનિ, ભગવાન શિવ, પ્રજાપતિ દક્ષ, બ્રહ્માના મહાન પુત્રો તથા મનુષ્યો, દેવતાઓ, પિતૃઓ અને ભૂતપ્રેતાદિ—બધા જ માર્કંડેય ઋષિના આ પરાક્રમથી અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 13

इत्थं बृहद्‌व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥

આ રીતે બૃહદ્વ્રતધારી યોગી માર્કંડેયે તપ, સ્વાધ્યાય અને સંયમ દ્વારા કઠોર બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું. અંતરમાંના સર્વ ક્લેશ નાશ પામતાં તેમણે મનને અંતર્મુખ કરીને ઇન્દ્રિયોથી પરે રહેલા અધોક્ષજ ભગવાનનું ધ્યાન કર્યું.

Verse 14

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥

આ રીતે મહાયોગથી યોગીએ ચિત્ત એકાગ્ર કર્યું; એટલામાં છ મન્વંતરો જેટલો મહાન કાળ વીતી ગયો।

Verse 15

एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥

હે બ્રાહ્મણ! આ સાતમા મન્વંતર, એટલે વર્તમાન કાળમાં, પુરંદર ઇન્દ્રે માર્કંડેયના તપ વિશે જાણીને ભય પામી, તેને વિઘ્નિત કરવા પ્રયત્ન શરૂ કર્યો।

Verse 16

गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥

મુનિની સાધના ભંગ કરવા ઇન્દ્રે કામદેવ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ, વસંત અને મલય પર્વતની ચંદનસુગંધિત પવન, તેમજ લોભ અને મદને પણ મોકલ્યા।

Verse 17

ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥

હે મહાશક્તિશાળી શૌનક! તેઓ હિમાલયના ઉત્તર પાર्श્વે આવેલા તે આશ્રમમાં ગયા, જ્યાં પુષ્પભદ્રા નદી વહે છે અને ‘ચિત્રા’ નામની પ્રસિદ્ધ શિલા છે।

Verse 18

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

તે આશ્રમસ્થાન પવિત્ર હતું—પુણ્ય વૃક્ષો અને લતાઓથી શોભિત, સાધુ દ્વિજકુળોથી ભરેલું અને નિર્મળ પવિત્ર જળાશયોથી સમૃદ્ધ. ત્યાં મત્ત ભમરાઓનું ગુંજન, ઉન્મત્ત કોયલોના કૂજન, આનંદિત મોરોના નૃત્ય અને પક્ષીઓના ટોળાંનો કલરવ ગુંજતો. ઇન્દ્રે મોકલેલી વસંત પવન અંદર પ્રવેશી, હિમઝરણાંની શીતળ છાંટો લઈને આવી; વનફૂલોના સુગંધથી આલિંગિત તે પવન કામદેવની કામવૃત્તિને ઉશ્કેરવા લાગ્યો।

Verse 19

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

માર્કંડેય ઋષિનું તે પવિત્ર આશ્રમસ્થાન પુણ્ય વૃક્ષો અને લતાઓથી શોભિત હતું. ત્યાં અનેક સાધુ બ્રાહ્મણો વસતા અને નિર્મળ, પાવન જળાશયોનો આનંદ લેતા. મત્ત ભમરાઓનો ગુંજન અને ઉત્સાહિત કોયલોના કૂજનથી આશ્રમ ગુંજતો; આનંદિત મોરો નાચતા અને ઉન્મત્ત પક્ષીઓના કુળો ત્યાં ભીડ કરતા. ઇન્દ્રે મોકલેલો વસંત પવન નજીકના ધોધોની શીતળ છાંટ લઈને અંદર આવ્યો; વનફૂલોના સુગંધથી પરિષ્વક્ત તે પવન કામદેવની ઉન્મત્તતા જગાડવા લાગ્યો।

Verse 20

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

ઇન્દ્રે મોકલેલો વસંત પવન તે આશ્રમમાં પ્રવેશ્યો અને નજીકના ધોધોની શીતળ છાંટ સાથે લાવ્યો. વનફૂલોના સુગંધથી પરિષ્વક્ત તે પવન વહેવા લાગ્યો અને હૃદયમાં કામદેવની ભાવના જગાડવા લાગ્યો।

Verse 21

उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥

ત્યાં વસંત પ્રગટ થયો. ઉગતા ચંદ્રના પ્રકાશથી ઝગમગતું સાંજનું આકાશ જાણે વસંતનું મુખ બન્યું, અને કોમળ કૂંપળો તથા નવા ફૂલોએ વૃક્ષ-લતાઓના જાળને ઢાંકી દીધું।

Verse 22

अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अद‍ृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥

ત્યારે સ્વર્ગીય સ્ત્રીઓના જૂથોના અધિપતિ કામદેવ ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરીને ત્યાં આવ્યો. તેના પાછળ ગંધર્વોના ટોળાં ગીત ગાતા અને વાદ્યો વગાડતા અનુસરી રહ્યા હતા।

Verse 23

हुत्वाग्निं समुपासीनं दद‍ृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥

શક્રના સેવકોએ જોયું કે ઋષિ યજ્ઞાગ્નિમાં નિયત આહુતિઓ અર્પણ કરીને ધ્યાનમાં બેઠા છે. સમાધિમાં તેમની આંખો મીંચાયેલી; તેઓ મূર્તિમંત અગ્નિ સમા દુર્ધર્ષ અને અજય જણાતા હતા।

Verse 24

ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥

તે મુનિના સમક્ષ સ્ત્રીઓ નૃત્ય કરવા લાગી અને ગાયકો ગાવા લાગ્યા; મૃદંગ, વીણા અને પણવ વગેરે વાદ્યોના મનોહર નાદથી સૌંદર્ય છવાઈ ગયું।

Verse 25

सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥

ત્યારે કામદેવે પોતાના ધનુષ પર પંચમુખ બાણ ચડાવ્યું; વસંત, મધુ વગેરે અને ઇન્દ્રના સેવકો મુનિના મનને કંપાવવા પ્રયત્નશીલ થયા।

Verse 26

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

અપ્સરા પુઞ્જિકસ્થલી અનેક બોલોથી રમતી હોય તેમ દેખાડવા લાગી. સ્તનોના ભારથી તેની કમર વ્યાકુળ લાગી અને વાળમાંની પુષ્પમાળા છૂટીને વેરાઈ ગઈ. બોલ પાછળ દોડતી, ઇધર-ઉધર નજર ફેરવતી વખતે તેના સૂક્ષ્મ વસ્ત્રની મેખલા ઢીલી પડી; અને અચાનક પવન તેના વસ્ત્ર ઉડાવી ગયો।

Verse 27

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

અપ્સરા પુઞ્જિકસ્થલી અનેક બોલોથી રમતી હોય તેમ દેખાડવા લાગી. સ્તનોના ભારથી તેની કમર વ્યાકુળ લાગી અને વાળમાંની પુષ્પમાળા છૂટીને વેરાઈ ગઈ. બોલ પાછળ દોડતી, ઇધર-ઉધર નજર ફેરવતી વખતે તેના સૂક્ષ્મ વસ્ત્રની મેખલા ઢીલી પડી; અને અચાનક પવન તેના વસ્ત્ર ઉડાવી ગયો।

Verse 28

विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥

કામદેવે મુનિને જીત્યો છે એમ માનીને ત્યારે બાણ છોડ્યું; પરંતુ ત્યાં બધું નિષ્ફળ નીવડ્યું—જેમ ઈશ્વરવિમુખ નાસ્તિકના પ્રયત્નો વ્યર્થ જાય।

Verse 29

त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥

હે શૌનક! કામદેવ અને તેના અનુચરો મુનિને હાનિ કરવા પ્રયત્ન કરતા, પરંતુ મુનિના તેજથી દહાતાં હોય તેમ અનુભવી તેઓ અટકી ગયા—જેમ સૂતા સાપને જગાડતાં બાળકો પાછા હટે।

Verse 30

इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥

હે બ્રાહ્મણ! ઇન્દ્રના અનુચરોએ ધૃષ્ટતાથી મહામુનિ માર્કંડેય પર આક્રમણ કર્યું, છતાં તેઓ અહંકારના ભાવમાં ગયા નહીં; મહાત્માઓમાં એવી સહનશીલતા અચરજની નથી।

Verse 31

द‍ृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥

કામદેવને તેના ગણ સાથે નિસ્તેજ જોઈ અને બ્રહ્મર્ષિ માર્કંડેયના પ્રભાવની વાત સાંભળી, પરાક્રમી રાજા ઇન્દ્ર પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો।

Verse 32

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥

તપ, સ્વાધ્યાય અને સંયમ દ્વારા આત્મસાક્ષાત્કારમાં જેમનું ચિત્ત સંપૂર્ણ સ્થિર હતું, તે સાધુ માર્કંડેય પર કૃપા કરવા શ્રીહરી નર-નારાયણ રૂપે સ્વયં પ્રગટ થયા।

Verse 33

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

તે બંને—એક શ્વેતવર્ણ, બીજો કૃષ્ણવર્ણ—નવકમળ જેવી આંખો ધરાવતા ચતુર્ભુજ હતા. તેમણે મૃગચર્મ અને વલ્કલ ધારણ કર્યા, ત્રિવૃત ઉપવીત પહેર્યું; તેમના પવિત્ર હાથોમાં કમંડલુ, સીધો દંડ અને વૈણવ (વાંસ) હતું।

Verse 34

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

તેમામાં એકનો વર્ણ શ્વેત હતો અને બીજો શ્યામ; બંને ચતુર્ભુજ, નવકમળદળ સમાન નેત્રવાળા, રૌરવ મૃગચર્મ અને વલ્કલવસ્ત્ર ધારણ કરનાર, ત્રિવૃત્ ઉપવીતથી શોભિત હતા. તેમના અતિ પવિત્ર હસ્તોમાં કમંડલુ, સીધો દંડ, વૈણવ, પદ્માક્ષમાળા, જન્તુમાર્જન અને દર્ભગુચ્છરૂપે વેદનું પ્રતીક હતું; તેઓ તપસ્યાના સాక్షાત્ સ્વરૂપ, વિદ્યુત્સમાન પીળી પ્રભાથી દીપ્ત, ઊંચા કાયાવાળા અને દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજિત હતા.

Verse 35

ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । द‍ृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥

તે બે ઋષિ—નર અને નારાયણ—ભગવાનના સాక్షાત્ સ્વરૂપ હતા. તેમને જોઈને માર્કંડેય ઋષિ તરત ઊભા થયા અને મહાન આદરથી દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.

Verse 36

स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥

તેમના દર્શનના આનંદે માર્કંડેયના દેહ-મન-ઇન્દ્રિયો સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા. રોમાંચ ઊભો થયો, આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ; ભાવવિભોર થઈ તેઓને સ્થિર નજરે જોવું પણ મુશ્કેલ બન્યું.

Verse 37

उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥

પછી તેઓ ઊભા થઈ હાથ જોડીને, વિનમ્રતાથી માથું નમાવી, એવી ઉત્કંઠાથી ઊભા રહ્યા કે જાણે બંને ઈશોને આલિંગન કરે છે. ગદગદ અવાજે વારંવાર બોલ્યા—“નમો નમઃ।”

Verse 38

तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥

તેમણે તેમને આસન આપ્યું અને તેમના ચરણ ધોયા. પછી અર્ઘ્ય, ચંદનલેપ, સુગંધિત તેલ, ધૂપ અને પુષ્પમાળાથી તેમની પૂજા કરી.

Verse 39

सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥

તે બે અતિપૂજ્ય મુનિઓ સુખાસન પર બિરાજમાન હતા અને કૃપા વરસાવવા તૈયાર હતા. ત્યારે માર્કંડેય ઋષિએ ફરી તેમના ચરણકમળોમાં નમસ્કાર કરીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 40

श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्‌मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે વિભુ! હું તમારું વર્ણન કેવી રીતે કરું? તમારી પ્રેરણાથી પ્રાણવાયુ સ્પંદિત થાય છે અને તેના અનુસરે વાણી, મન તથા ઇન્દ્રિયો કાર્ય કરે છે. આ સત્ય સામાન્ય જીવો માટે જ નહીં, બ્રહ્મા અને શિવ જેવા દેવો માટે પણ છે; તો મારા માટે તો નિશ્ચિત જ. છતાં તમે ભજન કરનારાઓના ભાવબંધુ, અંતરંગ મિત્ર બની જાઓ છો.

Verse 41

मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥

હે ભગવાન! તમારી આ બે મૂર્તિઓ ત્રિલોકના કલ્યાણ, તાપની નિવૃત્તિ અને મૃત્યુજિત્ત્વ માટે પ્રગટ થઈ છે. પ્રભુ! તમે આ જગત સર્જી તેની રક્ષા માટે અનેક દિવ્ય સ્વરૂપો ધારણ કરો છો, અને પછી માખીડી જેમ પોતાનું જાળું વણીને પાછું ખેંચે તેમ સર્વને ગ્રસી લો છો.

Verse 42

तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्‍‍घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्‍त्यै ॥ ४२ ॥

તમે સ્થાવર-જંગમ સર્વના રક્ષક અને પરમ નિયંતા છો. જે તમારા ચરણકમળનો આશ્રય લે છે તેને કર્મ, ગુણ અને કાળની રજસ મલિનતા સ્પર્શી શકતી નથી. વેદના હૃદયાર્થને જાણનારા મુનિઓ તમારી સંગતિ મેળવવા માટે તમારી સ્તુતિ કરે છે, વારંવાર નમન કરે છે, સતત પૂજન કરે છે અને ધ્યાનમાં લીન રહે છે.

Verse 43

नान्यं तवाङ्‌घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥

હે ઈશ! તમે અપવર્ગ—મોક્ષ—ના સాక్షાત્ સ્વરૂપ છો. ભયથી ઘેરાયેલા લોકો માટે તમારા ચરણકમળના આશ્રય સિવાય બીજો કોઈ કલ્યાણમાર્ગ મને જાણીતો નથી. દ્વિપરાર્ધ સુધી પદ ધરાવનાર બ્રહ્માજી પણ કાળથી ભયભીત થાય છે; તો તેમના સર્જિત ભૌતિક જીવોની તો શું વાત!

Verse 44

तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥

અતએવ, હે પરમાત્મા-ગુરુ, દેહાદિ આત્માને ઢાંકતા આવરણો ત્યજીને હું તમારા ચરણકમળના મૂળનું ભજન કરું છું. દેહાદિ નિર્થેક, અસાર અને ક્ષણભંગુર—માત્ર કલ્પિત ભેદ છે. તમને, સર્વસત્યજ્ઞ પરમેશ્વરને, પ્રાપ્ત કરવાથી સર્વ ઇચ્છિત ફળ મળે છે.

Verse 45

सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥

હે ઈશ, હે બંધાયેલ જીવના પરમ મિત્ર, જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય માટે તમે તમારી માયાશક્તિના ગુણ—સત્ત્વ, રજ અને તમ—સ્વીકારો છો. પરંતુ જીવના ઉદ્ધાર અને શાંતિ માટે તમે વિશેષ કરીને સત્ત્વગુણનો આશ્રય લો છો; રજ અને તમ તો મનુષ્યોમાં દુઃખ, મોહ અને ભય જ લાવે છે.

Verse 46

तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥

હે ભગવાન, તેથી તમારા ભક્તો તમારી પ્રિય શુદ્ધ-સત્ત્વમય શુક્લ તનુનું ભજન કરે છે. કારણ કે સાત્વત જન સત્ત્વને જ પુરુષરૂપ—તમારી પ્રત્યક્ષ અભિવ્યક્તિ—માને છે; એના દ્વારા જ નિર્ભયતા, આત્મસુખ અને ભગવદ્ધામનું રાજ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, અન્યથી નહીં.

Verse 47

तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥

તે પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને નમસ્કાર—જે સર્વવ્યાપક, વિશ્વરૂપ, વિશ્વગુરુ અને પરદેવતા છે. હું ઋષિરૂપ નારાયણને તથા નરોત્તમ નરને—હંસસ્વભાવ, વાણી-સંયમી અને વેદનિગમોના પ્રચારક—પ્રણામ કરું છું.

Verse 48

यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि द‍ृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥

મિથ્યા ઇન્દ્રિયમાર્ગોથી જેના બુદ્ધિ ભ્રમિત છે એવો ભૌતિકવાદી તમને ઓળખી શકતો નથી, જો કે તમે તેના પોતાના ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ, હૃદય અને દૃષ્ટિવિષયોમાં પણ સદા હાજર છો. તેમ છતાં બુદ્ધિ તમારી માયાથી ઢંકાયેલી હોય, તો પણ જે કોઈ તમારી પાસેથી—સર્વ ગુરુઓના આદિગુરુ—વેદજ્ઞાન મેળવે છે, તે તમને પ્રત્યક્ષ રીતે સમજે છે.

Verse 49

यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥

હે પ્રભુ! તમારું દર્શન નિગમોમાં જ આત્મ-રહસ્યનું પ્રકાશ કરે છે; જ્યાં બ્રહ્મા જેવા મહાકવિઓ પણ તર્કથી સમજવા જતા મોહમાં પડે છે. દરેક વાદી પોતાના કલ્પિત નિષ્કર્ષ મુજબ તમને જાણે છે; દેહાભિમાનથી ઢંકાયેલ ગૂઢ જ્ઞાનવાળા તે મહાપુરુષને હું વંદન કરું છું.