Shloka 4
Mārkaṇḍeya Ṛṣi Tested by Indra and Blessed by Nara-Nārāyaṇa
आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥
āhuś cirāyuṣam ṛṣiṁ mṛkaṇḍu-tanayaṁ janāḥ yaḥ kalpānte hy urvarito yena grastam idaṁ jagat
લોકો કહે છે કે મૃકંડુના પુત્ર માર્કંડેય ઋષિ અતિ દીર્ઘાયુ હતા; બ્રહ્માના દિવસના અંતે પ્રલયના જળમાં સમગ્ર જગત લય પામ્યું ત્યારે તેઓ જ એકમાત્ર બચ્યા. પરંતુ એ જ ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ ઋષિ આ વર્તમાન કલ્પમાં અમારા કુળમાં જન્મ્યા છે, અને હજી સુધી આ કલ્પમાં કોઈ સર્વવ્યાપી પ્રલય દેખાયો નથી. તેમજ પ્રસિદ્ધ છે કે પ્રલયના મહાસાગરમાં અસહાય ભટકતા તેમણે વટપત્રના પાંદડાની વાળમાં એકલા શયન કરતો અદ્ભુત શિશુ-પુરુષ જોયો. હે સૂત, મારી આ મહાસંશય અને કૌતૂહલ દૂર કરો; તમે મહાયોગી છો અને પુરાણોમાં પ્રમાણ માનવામાં આવો છો.
Lord Brahmā’s day, consisting of his 12 hours, lasts 4 billion 320 million years, and his night is of the same duration. Apparently Mārkaṇḍeya lived throughout one such day and night and in the following day of Brahmā continued living as the same Mārkaṇḍeya. It seems that when annihilation occurred during Brahmā’s night, the sage wandered throughout the fearful waters of destruction and saw within those waters an extraordinary personality lying on a banyan leaf. All of these mysteries concerning Mārkaṇḍeya will be clarified by Sūta Gosvāmī at the request of the great sages.
FAQs
The “wondrous child” is the Supreme Lord (Viṣṇu/Nārāyaṇa), revealing His transcendence: even when the universe is dissolved, He remains, and all creation rests within Him.
They are puzzled by the tradition that Mārkaṇḍeya survived the end-of-kalpa devastation, even though he is said to be born in the current age—so they request Sūta, an accepted Purāṇic authority, to resolve the apparent contradiction.
It directs the mind from changing circumstances to the unchanging Lord—cultivating faith that the Supreme is the stable refuge beyond worldly “floods” of uncertainty and time.