Agni Purana — Ayurveda, Shloka 2

Chapter 291 — Śāntyāyurveda

Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care

Devanagari script

शकृन्मूत्रं परं तासामलक्ष्मीनाशनं परं गवां कण्डूयनं वारि शृङ्गस्याघौघमर्दनम्

Transliteration

śakṛnmūtraṃ paraṃ tāsāmalakṣmīnāśanaṃ paraṃ gavāṃ kaṇḍūyanaṃ vāri śṛṅgasyāghaughamardanam

Translation

ગોબર અને ગોમૂત્ર તેમના માટે પરમ છે; અલક્ષ્મીનો નાશ કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. ગાયોની ખંજવાળ શમાવવા પાણી ઉત્તમ છે, અને શિંગ પાપસમૂહનો મર્દન કરનાર છે.

Word by Word

• शकृत्-मूत्रम्: dung and urine
• शकृत्-मूत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शकृत् (प्रातिपदिक) + मूत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन; द्वन्द्वसमास (it can function as a collective)

• परम्: supreme; excellent
• परम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन; विशेषण (superlative sense: 'supreme/excellent')

• तासाम्: of them (of the cows)
• तासाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6 विभक्ति), बहुवचन; सर्वनाम

• अलक्ष्मी-नाशनम्: destroyer of misfortune
• अलक्ष्मी-नाशनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अलक्ष्मी (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अलक्ष्म्याः नाशनम्)

• परम्: supreme; excellent
• परम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन; विशेषण

• गवाम्: of cows
• गवाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6 विभक्ति), बहुवचन

• कण्डूयनम्: (means of) scratching; relief of itching
• कण्डूयनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कण्डूयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन

• वारि: water
• वारि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वारि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन

• शृङ्गस्य: of the horn
• शृङ्गस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6 विभक्ति), एकवचन

• अघ-ओघ-मर्दनम्: crusher of a flood of sins
• अघ-ओघ-मर्दनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अघ (प्रातिपदिक) + ओघ (प्रातिपदिक) + मर्दन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2 विभक्ति), एकवचन; तत्पुरुष (अघानाम् ओघस्य मर्दनम् / अघौघस्य मर्दनम्)

Speaker

Lord Agni (in discourse to the sage Vasiṣṭha, Agni Purana’s standard narration frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: तासामलक्ष्मीनाशनम् = तासाम् + अलक्ष्मी-नाशनम्; शृङ्गस्याघौघमर्दनम् = शृङ्गस्य + अघ-ओघ-मर्दनम्; शकृन्मूत्रम् treated as द्वन्द्व (शकृत्+मूत्रम्).

Characters & Entities

• Gauḥ (cow)
• Gomūtra (cow-urine)
• Śakṛt (cow-dung)
• Vāri (water)
• Śṛṅga (horn)
• Alakṣmī

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

It gives a practical go-seva/go-chikitsa instruction: cow-dung and cow-urine are stated as highly efficacious for removing inauspiciousness, while water is recommended for relieving itching in cows and for cleansing/benefiting the horn.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

Alongside theology and ritual, the Agni Purana preserves applied knowledge—domestic purification and animal-care guidance—showing its wide scope that includes health, hygiene, and everyday management practices.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

By describing cow-products as destroyers of alakṣmī and the horn as a remover of accumulated evil, the verse frames cleanliness and care of cows as both materially beneficial and spiritually purifying.