Adhyaya 5: Reconciliation of Action and Knowledge: Offering All Acts to Nārāyaṇa and the Hymn to the Yajña-Puruṣa

Verse 1

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ मम सन्देहमेकं छेत्तुमिहार्हतः । येन छिन्नेन जायेत मम संसारविच्युतिः ॥ ५.१ ॥

Aśvaśirā dijo: «Vosotros dos sois aptos para disipar aquí una sola duda mía; al ser cortada, para mí surgirá la liberación de la existencia transmigratoria (saṃsāra)».

Verse 2

एवमुक्ते नृपतिना तदा योगिवरो मुनिः । कपिलः प्राह धर्मात्मा राजानं यजतां वरम् ॥ ५.२ ॥

Habiendo hablado así el rey, entonces el eminente yogui-sabio Kapila, de ánimo justo, se dirigió al rey, el mejor entre quienes realizan sacrificios (yajña).

Verse 3

कपिल उवाच । कस्ते मनसि सन्देहो राजन् परमधार्मिक । छिन्दामि येन तच्छ्रुत्वा ब्रूहि यत्तेऽभिवाञ्छितम् ॥ ५.३ ॥

Kapila dijo: «Oh rey, supremamente entregado al dharma, ¿qué duda ha surgido en tu mente? Dime lo que deseas saber; al oírlo, la disiparé».

Verse 4

राजोवाच । कर्मणा प्राप्यते मोक्ष उताहो ज्ञानिना मुने । एतन्मे संशयं छिन्धि यदि मेऽनुग्रहः कृतः ॥ ५.४ ॥

El rey dijo: «Oh sabio, ¿se alcanza la liberación (mokṣa) por la acción (karma), o más bien por el conocedor (jñānin)? Corta esta duda mía, si me has concedido tu favor».

Verse 5

कपिल उवाच । इमं प्रश्नं महाराज पुरा पृष्टो बृहस्पतिः । रैभ्येण ब्रह्मपुत्रेण राज्ञा च वसुनापुराः । वसुरासीन्नृपश्रेष्ठो विद्वान् दानपतिः पुरा ॥ ५.५ ॥

Kapila dijo: «Oh gran rey, esta misma pregunta fue hecha antaño a Bṛhaspati—por Raibhya, hijo de Brahmā, y también por el rey Vasu. En aquellos días, Vasu era un soberano eminente, erudito y célebre como señor de la generosidad (dāna)».

Verse 6

चाक्षुषस्य मनोः काले ब्रह्मणोऽन्वयवर्धनः । वसुश्च ब्रह्मणः सद्म गतवान्स्तद्दिदृक्षया ॥ ५.६ ॥

En el tiempo de Cākṣuṣa Manu, Anvayavardhana—vinculado al linaje de Brahmā—y Vasu fueron a la morada de Brahmā, deseosos de contemplarlo.

Verse 7

पथि चैत्ररथं दृष्ट्वा विद्याधरवरं नृप । अपृच्छच्च वसुः प्रीत्या ब्रह्मणोऽवसरं प्रभो ॥ ५.७ ॥

Oh rey, al ver en el camino a Caitraratha, el excelso Vidyādhara, Vasu, con afecto reverente, preguntó por la ocasión de obtener audiencia con Brahmā, oh señor.

Verse 8

सोऽब्रवीद् देवसमितिर्वर्तते ब्रह्मणो गृहे । एवं श्रुत्वा वसुस् तस्थौ द्वारि ब्रह्मौकसस् तदा । तावत् तत्रैव रैभ्यस् तु आजगाम महातपाः ॥ ५.८ ॥

Él dijo: «La asamblea de los dioses se celebra en la morada de Brahmā». Al oír esto, Vasu se quedó en la puerta de la casa de Brahmā. Entretanto, en ese mismo lugar llegó el gran asceta Raibhya.

Verse 9

स राजा प्रीतमनसा वसुः सम्पूर्णमानसः । उवाच पूजयित्वाग्रे क्व प्रयातोऽसि वै मुने ॥ ५.९ ॥

Aquel rey Vasu, con el corazón complacido y la mente plenamente serena, habló—tras rendir primero el debido honor—: «Oh sabio, ¿adónde vas en verdad?»

Verse 10

रैभ्य उवाच । अहं बृहस्पतेः पार्श्वे आगतोऽस्मि महानृप । किञ्चित्कार्यान्तरं प्रष्टुमहं देवपुरोहितम् ॥ ५.१० ॥

Raibhya dijo: «Oh gran rey, he venido a la presencia de Bṛhaspati, el preceptor de los dioses, para preguntar al sacerdote divino acerca de otro asunto».

Verse 11

एवं वदति रैभ्ये तु ब्रह्मणस्तन्महासदः । उत्तस्थौ स्वानि धिष्ण्यानि गता देवगणाः प्रभो ॥ ५.११ ॥

Mientras Raibhya hablaba así, la gran asamblea de Brahmā se levantó; y las huestes de los dioses, oh Señor, partieron a sus respectivas moradas.

Verse 12

तावद् बृहस्पतिस्तत्र रैभ्येण सह संविदम् । कृत्वा स्वधिष्ण्यमगमद् वसुनाच सुपूजितः ॥ ५.१२ ॥

Entretanto, Bṛhaspati, tras celebrar allí una consulta junto con Raibhya, partió hacia su propia morada, habiendo sido también debidamente honrado por Vasu.

Verse 13

रैभ्य आङ्गिरसो राजा वसुश्चोपाविवेश ह । उपविष्टेषु राजेन्द्र तेषु तेष्वपि सोऽब्रवीत् ॥ ५.१३ ॥

El rey Raibhya, descendiente de Aṅgiras, y Vasu también tomaron asiento. Cuando aquellos reyes se hubieron sentado, oh rey de reyes, entonces él les habló asimismo.

Verse 14

बृहस्पतिर्देवगुरू रैभ्यं वचनमन्तिके । किं करोमि महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥ ५.१४ ॥

Bṛhaspati, preceptor de los dioses, se dirigió a Raibhya de cerca: «¿Qué he de hacer, oh afortunado, tú que has dominado los Vedas y los Vedāṅgas?»

Verse 15

रैभ्य उवाच । बृहस्पते कर्मणा किं प्राप्यते ज्ञानिना । अथवा । मोक्ष एतन्ममाचक्ष्व पृच्छतः संशयं प्रभो ॥ ५.१५ ॥

Raibhya dijo: «Oh Bṛhaspati, ¿qué obtiene el sabio mediante la acción (karma)? O bien—háblame de la liberación (mokṣa), oh señor, pues pregunto para disipar mi duda.»

Verse 16

बृहस्पतिरुवाच । यत्किञ्चित् कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा । सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन् नैव च लिप्यते ॥ ५.१६ ॥

Dijo Bṛhaspati: Cualquier acción que realice una persona—sea laudable o no—si la deposita toda en Nārāyaṇa y actúa en espíritu de ofrenda, no queda manchada ni atada por ella.

Verse 17

श्रूयते च द्विजश्रेष्ठ संवादो विप्रलुब्धयोः । आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चिद् वेदाभ्यासरतो मुनिः ॥ ५.१७ ॥

Y también se oye, oh el mejor de los nacidos dos veces, que hubo un diálogo entre dos brāhmaṇas que habían sido engañados. Entre ellos había un brāhmaṇa del linaje Ātreya, un muni dedicado al estudio y recitación de los Vedas.

Verse 18

वसत्यविरतं प्रातःस्नायी त्रिषवणे रतः । नाम्ना संयमनः पूर्वमेकस्मिन् दिवसे नदीम् । धर्मारण्ये गतः स्नातुं धन्यां भागीरथीं शुभाम् ॥ ५.१८ ॥

Antaño, un hombre llamado Saṃyamana, constante en su observancia, se bañaba al amanecer y se dedicaba a los ritos de las tres horas del día. Cierto día fue a Dharma-araṇya para bañarse en el auspicioso y bendito río Bhāgīrathī.

Verse 19

तत्रासीनं महायूथं हरिणानां विचक्षणः । लुब्धो निष्ठुरको नाम धनुःपाणिः कृतान्तवत् । आययौ तं जिघांसुः स धनुष्यायोज्य सायकम् ॥ ५.१९ ॥

Allí, al ver una gran manada de ciervos reposando, un cazador de mirada aguda, llamado Niṣṭhuraka, con el arco en la mano como la misma Muerte, llegó con intención de matarlos, encajando una flecha en su arco.

Verse 20

ततः संयमनो विप्रो दृष्ट्वा तं मृगयारतम् । वारयामास मा भद्र जीवघातमिमं कुरु ॥ ५.२० ॥

Entonces el brāhmaṇa Saṃyamana, al verlo entregado a la caza, lo detuvo y dijo: «Oh buen señor, no cometas este acto de matar seres vivientes».

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो व्याधः स्मितपूर्वमिदं वचः । उवाच नाहं हिंसामि पृथग्जीवं द्विजोत्तम ॥ ५.२१ ॥

Al oír estas palabras, el cazador (vyādha), sonriendo de antemano, dijo: «Oh el mejor de los dos veces nacidos, yo no mato a un ser viviente como si fuera algo separado de mí».

Verse 22

परमात्मा त्वयं भूतैः क्रीडते भगवान् स्वयम् । क्रीता मृदा बलीवर्द्धास्तद्वदेतन्न संशयः ॥ ५.२२ ॥

Tú eres el Paramātman; el propio Bhagavān juega con los seres. Así como los bueyes se compran con un terrón de tierra, así es aquí: no hay duda de ello.

Verse 23

अहे भावः सदा ब्रह्मन्नविद्येयं मुमुक्षुणाम् । यात्राप्राणरतं सर्वं जगदेतद्विचेष्टितम् । तत्राहमिति यः शब्दः स साधुत्वं न गच्छति ॥ ५.२३ ॥

Oh brahmán, este modo de ser es siempre ignorancia (avidyā) para quienes buscan la liberación: todo este mundo se afana en la acción, entregado al sustento como si fuera su propio aliento vital. Y la noción expresada por la palabra «yo» no alcanza la verdadera bondad (sādhutva).

Verse 24

इत्याकर्ण्य स विप्रेन्द्रो द्विजः संयमनस्तदा । विस्मयेनाब्रवीद्वाक्यं लुब्धं निष्ठुरकं द्विजः ॥ ५.२४ ॥

Al oír esto, aquel principal de los brāhmaṇas —el dos veces nacido llamado Saṃyamana—, lleno de asombro, pronunció palabras de intención codiciosa y de tono áspero.

Verse 25

किमेतदुच्यते भद्र प्रत्यक्षं हेतुमद्वचः । ततः श्रुत्वा मुनेर्विप्रं लुब्धकः प्राह धर्मवित् । कृत्वा लोहमयं जालं तस्याधो ज्वलनं ददौ ॥ ५.२५ ॥

«¿Qué significa esto, oh buen señor, esta afirmación directa y fundada en razón?» Entonces, tras oír al sabio brāhmaṇa, el cazador —conocedor del dharma— respondió; y, habiendo hecho una red de hierro, encendió fuego debajo de ella.

Verse 26

दत्त्वा वह्निं द्विजं प्राह ज्वाल्यतां काष्ठसचयः । ततो विप्रो मुखेनाग्निं प्रज्वाल्य विरराम ह ॥ ५.२६ ॥

Tras entregar el fuego, habló al dos veces nacido (brāhmaṇa): «Que se encienda el montón de leña». Entonces el brāhmaṇa, encendiendo el fuego con su boca, se detuvo después.

Verse 27

ज्वलिते तु पुनर्वह्नौ तं जालं लोहसम्भवम् । पृथक्पृथक् सहस्राणि निन्येऽन्तर्जालकैर्द्विज । एकस्थानगतस्यापि वह्नेरायसजालकैः ॥ ५.२७ ॥

Pero cuando el fuego volvió a arder, oh brāhmaṇa, él retiró aquella red nacida del hierro, separándola en miles de partes mediante sus mallas internas; aunque el fuego permanecía en un solo lugar, quedaba contenido por enrejados de hierro.

Verse 28

ततो लुब्धोऽब्रवीद्विप्रं एकां ज्वालां महामुने । गृहाण येन शेषाणां करिष्यामीह नाशनम् ॥ ५.२८ ॥

Entonces el codicioso dijo al brāhmaṇa: «Oh gran sabio, acepta esta única llama; con ella haré aquí la destrucción de lo restante».

Verse 29

एवमुक्त्वा हुताशे तु तोयपूर्णं घटं द्रुतम् । चिक्षेप सहसा वह्निः प्रशशामाशु पूर्ववत् ॥ ५.२९ ॥

Dicho esto, arrojó con rapidez a la hoguera una vasija llena de agua; la llama se apagó de pronto y se aquietó pronto como antes.

Verse 30

ततोऽब्रवील्लुब्धकस्तु ब्राह्मणं तं तपोधनम् । भगवन् या त्वया ज्वाला गृहोतासीद्धुताशनात् । प्रयच्छ येन मार्गाणि मांसान्यानाय्य भक्षये ॥ ५.३० ॥

Entonces el cazador se dirigió a aquel brāhmaṇa, rico en austeridad: «Venerable señor, concédeme el medio por el cual, a partir del fuego que surgió en tu casa de aquella llama ardiente, pueda hallar los modos de traer carnes y comerlas».

Verse 31

एवमुक्तस्तदा विप्रो यावदायसजालकम् । पश्यत्येव न तत्राग्निर्मूलनाशे गतः क्षयम् ॥ ५.३१ ॥

Así interpelado, el brāhmaṇa, al mirar la celosía de hierro, vio que allí no había fuego; destruida su raíz misma, había llegado a su término.

Verse 32

ततो विलक्षणभावेन ब्राह्मणः शंसितव्रतः । तूष्णीम्भूतस्थितस्तावल्लुब्धको वाक्यमब्रवीत् ॥ ५.३२ ॥

Entonces, con un semblante visiblemente cambiado, el brāhmaṇa—cuyo voto había sido alabado—permaneció en silencio un instante; entretanto, el cazador pronunció estas palabras.

Verse 33

एतस्मिञ्ज्वलितो वह्निर्बहुशाखश्च सत्तम । मूलनाशे भवेन्नाशस्तद्वदेतदपि द्विज ॥ ५.३३ ॥

Aquí el fuego, encendido, se extiende en muchas ramas, oh el mejor de los virtuosos. Cuando la raíz es destruida, sobreviene la destrucción; así también ocurre esto, oh dos veces nacido.

Verse 34

आत्मा स प्रकृतिस्थश्च भूतानां संश्रयो भवेत् । भूय एषा जगत्सृष्टिस्तत्रैव जगतो भवेत् ॥ ५.३४ ॥

Ese Sí mismo, permaneciendo en Prakṛti (la naturaleza material), llega a ser el sostén de los seres; y de nuevo surge esta creación del mundo: allí mismo, en verdad, el mundo llega a ser.

Verse 35

पिण्डग्रहणधर्मेण यदस्य विहितं व्रतम् । तत्तदात्मनि संयोज्य कुर्वाणो नावसीदति ॥ ५.३५ ॥

Cualquiera que sea la observancia (vrata) prescrita para él conforme a la norma de aceptar el piṇḍa (ofrenda ritual), quien la cumple integrando cada acto en su propio ser no cae en aflicción ni declive.

Verse 36

एवमुक्ते तु व्याधेन ब्राह्मणे राजसत्तम । पुष्पवृष्टिरथाकाशात् तस्योपरि पपात ह ॥ ५.३६ ॥

Cuando el cazador hubo hablado así, oh el mejor de los reyes, una lluvia de flores cayó entonces del cielo sobre aquel brāhmaṇa.

Verse 37

विमानानि च दिव्यानि कामगानि महान्ति च । बहुरत्नानि मुख्यानि ददृशे ब्राह्मणोत्तमः ॥ ५.३७ ॥

Y el brāhmaṇa más eminente contempló vimānas divinos, grandes y que se movían a voluntad, así como muchas joyas y tesoros principales.

Verse 38

तेषु निष्ठुरकं लुब्धं सर्वेषु समवस्थितम् । ददृशे ब्राह्मणस्तत्र कामरूपिणमुत्तमम् ॥ ५.३८ ॥

Allí, entre todo aquello, el brāhmaṇa vio una disposición cruel y codiciosa que lo impregnaba todo; y en ese mismo lugar contempló a un ser excelso, capaz de asumir formas a voluntad.

Verse 39

अद्वैतवासना सिद्धं योगाद् बहुशरीरकम् । दृष्ट्र्वा विप्रो मुदा युक्तः प्रययौ निजमाश्रमम् ॥ ५.३९ ॥

Habiendo visto, por medio del yoga, el estado consumado por la disposición contemplativa no dual, manifestado como «de muchos cuerpos», el brāhmaṇa, colmado de gozo, partió hacia su propio āśrama.

Verse 40

एवं ज्ञानवतः कर्म कुर्वतोऽपि स्वजातिकम् । भवेन्मुक्तिर्द्विजश्रेष्ठ रैभ्य राजन् वसो ध्रुवम् ॥ ५.४० ॥

Así, aun para quien actúa poseyendo conocimiento —y aun obrando dentro de su propia condición social— surge la liberación, oh el mejor de los nacidos dos veces. Oh Raibhya, oh rey Vasu, esto es ciertísimo.

Verse 41

एवं तौ संशयच्छेदं प्राप्तौ रैभ्यवसू नृप । बृहस्पतेस्ततो धिष्ण्याज्जग्मतुर्निजमाश्रमम् ॥ ५.४१ ॥

Así, oh rey, aquellos dos—Raibhya y Vasu—habiendo alcanzado la disipación de su duda, partieron del sagrado asiento de Bṛhaspati y fueron a su propio eremitorio.

Verse 42

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र देवं नारायणं प्रभुम् । अभेदेन स्वदेहस्थं पश्यन्नाराधय प्रभुम् ॥ ५.४२ ॥

Por ello, oh el mejor de los reyes, tú también venera al Señor Nārāyaṇa, el Soberano: contemplándolo sin diferencia como morador en tu propio cuerpo, adora al Señor.

Verse 43

कपिलस्य वचः श्रुत्वा स राजाऽश्वशिरा विभुः । ज्येष्ठं पुत्रं समाहूय धन्यं स्थूलशिराह्वयम् । अभिषिच्य निजे राज्ये स राजा प्रययौ वनम् ॥ ५.४३ ॥

Al oír las palabras de Kapila, el soberano rey Aśvaśiras, el poderoso, convocó a su hijo mayor, Dhanya, llamado Sthūlaśiras; y, tras consagrarlo en su propio reino, el rey partió al bosque.

Verse 44

नैमिषाख्यं वरारोहे तत्र यज्ञतनुं गुरुम् । तपसाराधयामास यज्ञमूर्तिं स्तवेन् च ॥ ५.४४ ॥

Oh de hermosas caderas, en el lugar llamado Naimiṣa, allí apaciguó mediante austeridad y también con alabanzas al venerable maestro cuyo cuerpo es el sacrificio, la misma encarnación de Yajña.

Verse 45

धरण्युवाच । कथं यज्ञतनॊः स्तोत्रं राज्ञा नारायणस्य ह । स्तुतिः कृता महाभाग पुनरेतच्च शंस मे ॥ ५.४५ ॥

Dharāṇī dijo: «¿Cómo, en verdad, compuso el rey el himno a Nārāyaṇa, cuya forma es el sacrificio? Oh afortunado, vuelve a relatármelo».

Verse 46

श्रीवराह उवाच । नमामि याज्यं त्रिदशाधिपस्य भवस्य सूर्यस्य हुताशनस्य । सोमस्य राज्ञो मरुतामनेक-रूपं हरिं यज्ञनरं नमस्ये ॥ ५.४६ ॥

Dijo Śrī Varāha: Me inclino ante Hari, digno receptor de adoración—presente como señor de los dioses, como Bhava (Śiva), como el Sol, como el Fuego del sacrificio, como Soma el rey y como los Maruts—de múltiples formas; rindo homenaje a Hari como la Persona encarnada en el yajña.

Verse 47

सुभीमदंष्ट्रं शशिसूर्यनेत्रं संवत्सरे छायनयुग्मकुक्षम् । दर्भाङ्गरोमाणमतैध्मशक्तिं सनातनं यज्ञनरं नमामि ॥ ५.४७ ॥

Me inclino ante el eterno Yajña-Puruṣa: de colmillos formidables; cuyos ojos son la Luna y el Sol; cuyo vientre es el Año con su par de solsticios; cuyo vello corporal es la hierba darbha; y cuyo poder es la leña que sostiene el rito.

Verse 48

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं शरीरेण दिशश्च सर्वाः । तमीद्यामीशं जगतां प्रसूतिं जनार्दनं तं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.४८ ॥

En verdad, el espacio entre el cielo y la tierra está penetrado por su propio cuerpo, y también todas las direcciones. Ante ese Señor digno de alabanza, soberano y fuente de los mundos—Janārdana—me inclino sin cesar.

Verse 49

सुरासुराणां च जयाजयाय युगे युगे यः स्वशरीरमाद्यम् । सृजत्यनादिः परमेश्वरो य- स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नाथम् ॥ ५.४९ ॥

Me inclino ante ese Señor cuya forma es el Yajña: el Supremo Gobernante sin comienzo, que en cada era hace surgir su cuerpo primordial para la victoria y la derrota de los dioses y los asuras.

Verse 50

दधार मायामयमुग्रतेजा जयाय चक्रं त्वमलांशुशुभ्रम् । गदासिशार्ङ्गादिचतुर्भुजोऽयं तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५० ॥

Dotado de un resplandor formidable, portaste el disco para la victoria—puro, brillante con rayos sin mancha. Este Ser de cuatro brazos lleva la maza, la espada, el arco Śārṅga y otras armas; ante esa encarnación del sacrificio (yajñamūrti) me inclino siempre.

Verse 51

क्वचित् सहस्रं शिरसां दधार क्वचिन्महापर्वततुल्यकायम् । क्वचित् स एव त्रसरेणुतुल्यो यस्तं सदा यज्ञनरं नमामि ॥ ५.५१ ॥

A veces sostuvo mil cabezas; a veces su cuerpo fue comparable a una gran montaña. A veces ese mismo Ser fue tan diminuto como una partícula de polvo. Me inclino siempre ante el Hombre del Sacrificio (yajña-nara).

Verse 52

चतुर्मुखो यः सृजते समग्रं रथाङ्गपाणिः प्रतिपालनाय । क्षयाय कालानलसन्निभो य-स्तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५२ ॥

Me inclino siempre ante Yajñamūrti, la forma encarnada del sacrificio: quien, como el de cuatro rostros, crea la totalidad; quien, con el disco en la mano, la preserva; y quien, semejante al fuego del Tiempo, provoca su disolución.

Verse 53

संसारचक्रक्रमणक्रियायै य इज्यते सर्वगतः पुराणः । यो योगिभिर्ध्यायते चाप्रमेयस् तं यज्ञमूर्तिं प्रणतोऽस्मि नित्यम् ॥ ५.५३ ॥

Me inclino siempre ante esa Yajñamūrti: el Antiguo, omnipresente e inconmensurable, venerado como el principio operativo que hace girar la rueda del samsara, y contemplado por los yoguis en meditación.

Verse 54

सम्यङ्मनस्यर्पितवानहं ते यदा सुदृश्यं स्वतनौ नु तत्त्वम् । न चान्यदस्तॊति मतिः स्थिरा मे यतस्ततो मावतु शुद्धभावम् ॥ ५.५४ ॥

Cuando ofrecí de verdad mi mente a Ti, entonces el principio de la realidad se hizo claramente visible en mi propio cuerpo. Y mi comprensión se ha vuelto firme: no hay nada más. Por ello, desde toda dirección, que esa comprensión proteja mi disposición purificada.

Verse 55

इतीरितस्तस्य हुताशनार्चिः प्रख्यं तु तेजः पुरतो बभूव । तस्मिन् स राजा प्रविवेश बुद्धिं कृत्वा लयं प्राप्तवान् यज्ञमूर्तौ ॥ ५.५५ ॥

Así interpelado, ante él se manifestó un resplandor célebre, como la llama del fuego. En esa presencia luminosa entró el rey, fijando su mente, y alcanzó la disolución —la fusión final— en Yajñamūrti, la forma encarnada del sacrificio.