Adhyaya 209
Este capítulo presenta un discurso teológico en dos partes, con Īśvara hablando a Devī. En primer lugar, traza un itinerario de santuario: se indica a Devī que vaya al eminente Mārkaṇḍeyeśvara, situado al norte, cerca del sector oriental de Sāvitrī. La santidad del kṣetra se atribuye al sabio Mārkaṇḍeya, quien por la gracia de Padmayoni (Brahmā) llegó a ser, en sentido puránico, sin vejez y sin muerte. Reconociendo la excelencia del lugar, estableció un Śiva-liṅga y entró en una prolongada absorción meditativa (dhyāna) en postura de padmāsana. Tras vastos ciclos de tiempo, el templo śaiva quedó oculto por el polvo arrastrado por el viento; al despertar, el sabio excavó y reabrió una gran puerta para el culto. Se añade una declaración de mérito: quien entra y adora con devoción a Vṛṣabhadhvaja (Śiva) alcanza la morada suprema donde reside Maheśvara. En la segunda parte, Devī pregunta cómo puede llamarse “inmortal” a Mārkaṇḍeya si la mortalidad es universal. Īśvara narra un kalpa anterior: el sabio Mṛkaṇḍu, hijo de Bhṛgu, engendró un hijo virtuoso destinado a morir a los seis meses. El padre realizó el upanayana y enseñó al niño a ofrecer salutaciones respetuosas cada día. Durante una peregrinación, los Saptarṣis lo bendijeron con “larga vida”, pero temieron que su palabra resultara falsa al percibir la brevedad de su destino. Llevaron al brahmacārin ante Brahmā, quien confirmó un designio especial: el niño sería Mārkaṇḍeya, con una vida igual a la de Brahmā y compañero al comienzo y al fin del kalpa. El capítulo concluye con el alivio del padre y su gratitud devocional, reafirmando la disciplina reverente, la autorización divina y la perdurable accesibilidad ritual del kṣetra aun tras haber estado oculto.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेशमुत्तमम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्
Īśvara dijo: Luego, oh Gran Diosa, debe uno ir al supremo Mārkaṇḍeyeśvara; allí, hacia el norte desde ese lugar, lo estableció Mārkaṇḍa.
Verse 2
सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः
No está lejos, en el lado oriental de Sāvitrī. Antaño hubo un gran ṛṣi, célebre con el nombre de Mārkaṇḍeya.
Verse 3
अजरश्चामरश्चैव प्रसादात्पद्मयोनिनः । स गत्वा तत्र विप्रेन्द्रो देवदेवस्य शूलिनः । लिंगं तु स्थापयामास ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्
Por la gracia del Nacido del Loto (Brahmā), se volvió a la vez sin vejez y sin muerte. Entonces aquel excelso brāhmaṇa fue allí y, al saber que ese lugar era un kṣetra supremo, estableció un liṅga del Señor Portador del Tridente, el Dios de los dioses.
Verse 4
स तं पूज्य विधानेन स्थित्वा दक्षिणतो मुनिः । पद्मासनधरो भूत्वा ध्यानावस्थस्तदाऽभवत्
Tras rendirle culto conforme al rito debido, el muni permaneció al sur. Luego, adoptando la postura del loto, entró en un estado de profunda meditación.
Verse 5
तस्य ध्यानरतस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च । युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः
Para aquel señor de los munis, absorto en la meditación, pasaron decenas de miles e incluso crores de yugas; y, sin embargo, no percibió el tiempo transcurrido.
Verse 6
अथ लोपं समापन्नः प्रासादः शांकरः स्थितः । कालेन महता देवि पांसुभिर्मारुतोद्भवैः
Entonces, oh Diosa, con el transcurrir de un tiempo inmensamente largo, el templo śaiva cayó en ruina, quedando cubierto y atascado por el polvo levantado por los vientos.
Verse 7
कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रबुद्धो मुनिसत्तमः । अपश्यत्पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्
Pasado algún tiempo, el más excelso de los sabios despertó y vio que todo el templo de Śiva estaba cubierto de polvo.
Verse 8
ततः कृच्छ्रात्स निष्क्रान्तः खनित्वा मुनिपुंगवः । अकरोत्सुमहाद्वारं पूजार्थं तस्य भामिनि
Entonces, con gran esfuerzo, aquel toro entre los sabios salió; tras excavar y despejar, oh dama resplandeciente, hizo una puerta inmensa para que allí pudiera realizarse el culto.
Verse 9
प्रविश्य तत्र यो भक्त्या पूजयेद्वृषभध्वजम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
Quien entre allí y, con devoción, adore al Señor cuyo estandarte lleva al toro, alcanza la morada suprema donde habita el Señor Maheśvara.
Verse 10
देव्युवाच । अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कंण्डो मुनिसत्तमः । अभवत्कौतुकं ह्येतत्तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि
La Diosa dijo: «¿Cómo alcanzó la inmortalidad Mārkaṇḍa, el mejor de los sabios? Esto ha despertado mi curiosidad; por ello, debes explicarlo».
Verse 11
अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर । देवानामपि कल्पांते स कथं न मृतो मुनिः
«Puesto que no existe la inmortalidad para los seres en la tierra, oh Śaṅkara, y aun los dioses perecen al final de un kalpa, ¿cómo es que ese sabio no murió?»
Verse 12
ईश्वर उवाच । अथातस्त्वां प्रव क्ष्यामि यथासावमरोऽभवत् । आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः
Īśvara dijo: «Ahora te explicaré cómo llegó a ser inmortal. En un eón antiguo hubo un sabio célebre llamado Mṛkaṇḍa».
Verse 13
भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तपसि स्थितः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे
Era el afortunado hijo de Bhṛgu, entregado a la austeridad junto con su esposa. Y mientras moraba en una ermita del bosque, entonces le nació un hijo varón.
Verse 14
स पाञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः । कस्यचित्त्वथ कालस्य ज्ञानी तत्र समागतः
Aunque tenía apenas cinco años, el niño ya estaba dotado de nobles cualidades. Pasado algún tiempo, llegó allí un jñānī, un conocedor realizado.
Verse 15
तेन दृष्टस्तदा बालः प्रांगणे विचरन्प्रिये । स्मृत्वाऽहसच्चिरं कालं भाव्यर्थं प्रति नोदितः
Oh amada, al ver al niño vagar por el patio, el conocedor recordó un largo transcurrir del tiempo y, por lo que estaba por venir, se conmovió en su interior.
Verse 16
तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः । हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा
Entonces el padre del niño vio a aquel excelente conocedor, diestro en leer los signos; y, con la mente llena de asombro, le preguntó la causa de su sonrisa.
Verse 17
कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया । तत्र मे कारणं ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि
«¿Por qué, oh brāhmaṇa, sonreíste al ver a mi hijo? Oh santo, debes decirme la causa verdadera, tal como es.»
Verse 18
इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्
Al oír sus palabras, el sabio brāhmaṇa respondió.
Verse 19
अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः । अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति
«Este hijo tuyo, oh sabio, posee todas las señales auspiciosas; pero desde hoy, dentro de seis meses, hallará la muerte.»
Verse 20
यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति । अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः
«Pero si logra sobrevivir, en verdad será longevo. Por eso sonreí: maravillosa e impredecible es la marcha del karma.»
Verse 21
एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम् । व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा
Al oír aquellas palabras severas pronunciadas por el conocedor, el padre del niño realizó entonces el voto y la iniciación (upanayana) para el pequeño.
Verse 22
आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम् । अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि
Y el sabio dijo a su hijo: «Cuando veas llegar a un brāhmaṇa, ofrécele reverentes salutaciones. Al honrar a las tres varṇas, alcanzarás sin duda el bienestar».
Verse 23
एवमुक्तः स वै विप्रः करोत्येवाभिवादनम् । न वर्णावरजं वेत्ति बालभावाद्वरानने
Así instruido, el muchacho ofreció en verdad sus salutaciones; pero, por su niñez, oh de bello rostro, no comprendía el debido orden de precedencia entre las varṇas.
Verse 24
पंचमासा ह्यतिक्रान्ता दिवसाः पञ्चविंशतिः । एतस्मिन्नेव काले तु प्राप्ताः सप्तर्षयोऽमलाः
Cuando hubieron transcurrido cinco meses y veinticinco días, en ese mismo tiempo llegaron los inmaculados Siete Sabios, los Saptarṣis.
Verse 25
तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण भामिनि । कालेन तेन सर्वेऽथ यथावदभिवादनैः । आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दण्डवल्कली
Oh, hermosa dama, mientras peregrinaban a los tīrtha por aquel camino, a su debido tiempo todos recibieron salutaciones como es debido; y aquel niño—con báculo en mano y vestido de corteza—fue bendecido por ellos: «Que seas de larga vida».
Verse 26
उक्त्वा ते तु पुनर्बालं वीक्ष्य वै क्षीणजीवितम् । दिनानि पंच ते ह्यायुर्ज्ञात्वा भीतास्ततोऽनृतात्
Pero, después de decirlo, volvieron a mirar al niño y vieron que su vida se extinguía. Al saber que sólo le quedaban cinco días, temieron que su bendición resultara falsa.
Verse 27
ब्रह्मचारिणमादाय गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिके । प्रतिमुच्याग्रतो बालं प्रणेमुस्ते पितामहम्
Llevando consigo al muchacho brahmacārin, fueron a la presencia de Brahmā. Poniendo al niño delante, se postraron ante Pitāmaha, el Abuelo primordial.
Verse 28
ततस्तेनापि बालेन ब्रह्मा चैवाभिवादितः । चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तोऽसावृषिसन्निधौ
Entonces el niño también saludó debidamente a Brahmā. En presencia de los sabios, Brahmā declaró: «Este niño será de larga vida».
Verse 29
ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् । पितामहस्तु तान्दृष्ट्वा ऋषीन्प्रोवाच विस्मितान् । केन कार्येण वाऽयाताः केन बालो निवेदितः
Al oír las palabras de Pitāmaha, los munis se alegraron. Entonces Pitāmaha, al ver a los rishis asombrados, dijo: «¿Con qué propósito habéis venido, y por qué se me ha presentado a este niño?»
Verse 30
ऋषय ऊचुः । भृगोः पुत्रो मृकण्डस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः । अकालेन पिता ज्ञात्वा बबंधास्य च मेखलाम्
Los sabios dijeron: «Mṛkaṇḍa, hijo de Bhṛgu, tiene un niño de vida breve. Sabiéndolo antes de tiempo (de la muerte), el padre le ciñó la mekhalā, el cinturón del brahmacārin».
Verse 31
यज्ञोपवीतं च ततस्तेन विप्रेण बोधितः । यं कञ्चिद्द्रक्ष्यसे लोके भ्रमन्तं भूतले द्विजम्
Y luego, instruido por aquel brāhmaṇa, fue investido con el yajnopavīta, el cordón sagrado. «A quienquiera que veas en este mundo—un dvija que vaga por la tierra—…».
Verse 32
तस्याभिवादनं कार्यं नित्यमेव च पुत्रक । ततो वयमनेनैव दृष्टा बालेन सत्तम
«Hijo mío, debes ofrecerle siempre reverente salutación». Así fue como nosotros mismos fuimos vistos por este mismo niño, oh el mejor de los seres.
Verse 33
तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह । चिरायुरेष वै प्रोक्तो ह्यमीभिश्चाभिवादितैः
Oh Pitāmaha, en el curso de la peregrinación a los tīrtha—por una providencial convergencia—este niño fue en verdad proclamado «de larga vida» por estos mismos sabios, después de haber sido debidamente saludados.
Verse 34
त्वत्सकाशं समानीतस्त्वया चैवमुदाहृतः । कथं वागनृता देव ह्यस्माकं भवता सह
«Habiendo sido traído a tu presencia y habiéndonos tú hablado así, ¿cómo podría alguna palabra resultar falsa, oh Deva, cuando es pronunciada por ti ante nosotros?»
Verse 35
उवाच बालमुद्दिश्य प्रहसन्पद्मसंभवः । मत्समानायुषो बालो मार्कण्डेयो भविष्यति
Sonriendo y señalando al niño, Padmasaṃbhava (Brahmā) dijo: «Este niño—Mārkaṇḍeya—tendrá una vida tan larga como la mía».
Verse 36
कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति । ततस्तु मुनयः प्रीता गृहीत्वा मुनिदारकम् । तस्मिन्नेव प्रदेशे तु मुमुचुश्चेष्टितं यतः
«Al comienzo de un kalpa y también a su término, él será mi compañero.» Entonces los sabios, complacidos, tomaron al joven muni y, en aquella misma región, dejaron su esfuerzo y descansaron de sus fatigas.
Verse 37
तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो गृहं ययौ । गत्वा गृहमथोवाच मृकण्डं मुनिसत्तमम्
Cuando los sabios brāhmaṇas partieron en peregrinación a los tīrthas, Mārkaṇḍeya regresó a su hogar; al llegar, habló con Mṛkaṇḍu, el más excelso de los munis.
Verse 38
ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिस्तात सप्तभिः । उक्तोऽयं ब्रह्मणा कल्पस्यादौ चान्ते च मे सखा
Dijo Mārkaṇḍeya: «Padre, siete sabios munis me llevaron al mundo de Brahmā. Y Brahmā declaró: “Éste será mi amigo al comienzo y al final del kalpa.”»
Verse 39
भविष्यति न संदेहो मत्समायुश्च बालकः । ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति
«Así será, sin duda: el niño tendrá una vida tan larga como la mía.» Luego, ellos lo trajeron de vuelta y lo dejaron partir de regreso al āśrama.
Verse 40
मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः । मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्
«Por mí, oh el mejor de los nacidos dos veces, que se disipe la fiebre de tu mente.» Al oír las palabras de Mārkaṇḍeya, Mṛkaṇḍu, el más excelso de los sabios, fue arrebatado por una alegría suprema, tan desbordante que era difícil de soportar aun por un instante.
Verse 41
ततौ धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह
Entonces, recobrando la compostura y afirmándose en la firmeza, pronunció estas palabras.
Verse 42
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः
Dijo Mṛkaṇḍu: «Hoy mi nacimiento ha dado fruto y mi vida ha sido verdaderamente vivida, pues tú, hijo mío virtuoso, has contemplado al Abuelo de los mundos (Brahmā)».
Verse 43
वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च । यं न पश्यन्ति विद्वांसः स त्वया लीलया सुत
«Ni con mil sacrificios Vājapeya y cien Rājasūya lo contemplan los sabios; y, sin embargo, tú, hijo mío, lo has visto con facilidad, como si fuera un juego.»
Verse 44
दृष्टश्चिरायुरप्येवं कृतस्तेनाब्जयोनिना । दिवारात्रमहं तात तव दुःखेन दुखितः । न निद्रामनुगच्छामि तन्मेदुःखं गतं महत्
«Así, el Nacido del Loto (Brahmā) le concedió larga vida. Pero, hijo querido, día y noche me aflijo por tu pena. El sueño no viene a mí: tan grande es el dolor que me ha sobrevenido.»
Verse 209
इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
Así concluye, en el Śrī Skanda Mahāpurāṇa—en la recopilación de ochenta y un mil ślokas—en el séptimo, el Prabhāsa Khaṇḍa, y en la primera sección, el Māhātmya de Prabhāsa Kṣetra, el capítulo llamado «Descripción de la grandeza de Mārkaṇḍeyeśvara», siendo el Capítulo 209.