Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

Vasiṣṭha dijo: «Antaño hubo un gran asceta, un sabio llamado Gautama. Su amada y ilustre esposa conforme al dharma era Ahalyā».

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

Aquel sabio instruyó entonces a cientos de discípulos; y cuando estuvieron consumados en la escucha de las escrituras y en el estudio, los envió de regreso a sus hogares.

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

Y había también otro discípulo suyo, enteramente entregado a la devoción hacia su gurú: un joven inteligente llamado Uttaṅka, que continuó morando en la casa de su maestro.

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

No lo despidió ni siquiera cuando la vejez lo había invadido; y Uttaṅka, por ser un discípulo ejemplar, ni siquiera advirtió las canas en la cabeza de su maestro.

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

Aunque ya era competente en sus deberes y había dominado el saber, pasado algún tiempo salió afuera para recoger leña para el fuego.

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

Tras recoger abundante leña, regresó al excelente āśrama; y entonces dejó allí, sobre el suelo, el haz de leña.

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

Entonces vio una sola jaṭā blanca, una guedeja de cabello enmarañado, prendida en la leña. Al verla, cayó en tristeza y, con desconsuelo, reflexionó para sí.

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

¡Vergüenza, vergüenza! Mi vida está arruinada. ¿De qué sirven mis afanes? Por mi necedad, ni siquiera dispuse tomar esposa y establecer hogar.

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

«Por mi flojedad y necedad, mi linaje será cortado.» Entonces Uttaṅka, visto por la esposa del guru, quedó abatido por el dolor.

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

Él comunicó pronto su pena a Gautama. Gautama respondió: «Así sea», y luego le habló con palabras suaves.

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

«Hijo querido, ve a tu casa y cumple debidamente los ritos, comenzando por el Agnihotra; guárdalos junto con tu esposa—no hay duda.»

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

Así instruido por su maestro, respondió al guru: «Señor, pide la dakṣiṇā (ofrenda al maestro); sin duda te la entregaré.»

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

Dijo Gautama: «Hijo, siempre me has prestado un gran servicio. Solo por eso quedo plenamente satisfecho; no hay duda».

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

Dijo Uttaṅka: «Maestro, acepta algo de mí, para que mi corazón halle sosiego. Por tu gracia, oh el mejor de los sabios, he dominado el saber».

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

Dijo Gautama: «Hijo, no debo aceptar nada; estoy satisfecho con tu servicio. No deseo riquezas de ti: ve a tu casa con alegría».

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

Así hablado por el gurú, él se dirigió a la esposa del maestro: «Madre, permite que aceptes algo de mí, para que se conceda contento a mi corazón».

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

La esposa del gurú dijo: «Hijo, ve enseguida a Saudāsa y cumple con prontitud mi mandato. Su amada, la ilustre esposa fiel al dharma, es Madayantī».

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

«Hijo mío, trae pronto el par de pendientes de Madayantī. Si no lo haces, y no has vuelto para el quinto día, te impondré una maldición»។

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

Así instruido por la esposa del gurú, partió de inmediato. Al llegar a la casa de Saudāsa, lo vio con un semblante semejante al de un tigre.

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

Al ver al brāhmana, ya al alcance como alimento, dijo: «Oh brāhmana, en verdad te devoraré; no hay duda de ello.»

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

Uttaṅka dijo: «Puedes devorarme, oh rey; pero escucha una sola cosa. Concédeme esos pendientes, señor; tras entregarlos de nuevo a mi gurú, regresaré. Entonces devórame; no te prives de tu acto previsto.»

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

Saudāsa dijo: «Ve al palacio fortificado donde mora mi amada. Oh brāhmana, acércate a ella con sumo cuidado, por temor a tu vida.»

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

Pídeselo en mi nombre; ella te entregará los pendientes. Y no lo hagas de otro modo: ésta es la verdad, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

Dijo Vasiṣṭha: El más eminente brāhmaṇa se acercó a Madayantī y dijo: «Señora, entrégame los pendientes; Saudāsa te lo ha ordenado».

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

Madayantī dijo: «Oh brāhmaṇa, el mejor de los nacidos dos veces, aún tengo duda acerca de los pendientes. Trae una señal de reconocimiento y muéstrala como prueba del rey».

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

Él fue con presteza al rey y solicitó una señal de reconocimiento.

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

Saudāsa dijo: «Aquello sin lo cual no hay su-gati (buen tránsito), y que en verdad conduce a dur-gati (mal destino): ve y dile a esa mujer virtuosa estas palabras mías, oh el mejor de los brāhmaṇas. Entonces, sin duda, te dará los pendientes engastados de joyas».

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

Dijo Vasiṣṭha: Tomando la prenda de reconocimiento, fue y se la presentó a ella.

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

Entonces ella se los entregó y dijo: «Brāhmaṇa, toma mis pendientes. Con esmero, que sean llevados, oh el mejor de los nacidos dos veces»

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

«Oh brāhmaṇa, Takṣaka, el nāga, desea siempre estos pendientes.» Diciendo: «Así sea», los tomó; sus ojos se abrieron de asombro. Luego, por curiosidad, regresó y dijo estas palabras al rey.

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

«Oh rey, por la prenda de reconocimiento he obtenido en verdad los pendientes resplandecientes; pero no he comprendido el sentido del mensaje, y por eso he regresado.»

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

«Por curiosidad, oh rey, dime con claridad cómo están las cosas en tu propio asunto: ¿sin quién no hay buen destino (sugati), y quiénes son los que empujan hacia la desgracia (durgati)?»

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

Saudāsa dijo: «Oh brāhmaṇa, cuando los nacidos dos veces son debidamente honrados, se vuelven otorgadores de un buen destino. Cuando están descontentos, se vuelven dadores de infortunio, tal como me sucedió antaño, de inmediato».

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

«Tal es la maldición que pesa sobre mí, impuesta por el magnánimo Vasiṣṭha: declaró que, cuando alguien te planteara cierta pregunta, (se cumpliría la condición).»

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

«Entonces quedarás libre de falta, sin duda alguna. Por tu gracia, oh excelso entre los nacidos dos veces, yo también he sido liberado de la maldición. Habiendo alcanzado una morada pura y sāttvika, parte, oh brāhmaṇa; mis salutaciones a ti.»

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

Vasiṣṭha dijo: «Uttaṅka, así liberado, tomó con presteza el camino. Mientras avanzaba, atormentado por un hambre intensa, vio frutos de bilva.»

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

Entonces ató los pendientes en su piel de antílope negro y los depositó en el suelo. El sabio—anhelando los frutos y apremiado por el hambre—trepó (al árbol).

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

En ese mismo instante, Takṣaka—el más excelso de los nāgas—arrebató los pendientes y partió veloz, con el rostro vuelto hacia el sur.

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

Entonces Uttaṅka, tras alimentarse de frutos, descendió a la tierra y buscó por doquier, arrebatado por una gran urgencia.

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

Al verlo llegar de frente y acercarse, el mejor de los serpientes entró en una caverna terrible, envuelta en densa oscuridad.

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

Uttaṅka también llegó a la caverna; al entrar en ella, cubierta de tinieblas, tomó un bastón de madera y, airado, comenzó a cavar al instante.

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

Al verlo así afligido y esforzándose por la tarea de su maestro, Pākaśāsana (Indra) colocó el Vajra en la punta de su bastón.

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

Entonces, con presteza rasgó la faz de la tierra y entró en Pātāla, vagando allí en busca de los pendientes sagrados.

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

Allí vio un corcel, enteramente blanco y dotado de signos propicios. Y éste le dijo: «Toca mi parte oculta; entonces tu cometido se cumplirá».

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

Él lo hizo al instante; y entonces surgió humo. Por aquel fuego, cual montaña, todo Pātāla quedó impregnado por doquier.

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

Entonces, todas las serpientes, turbadas, se precipitaron. Poniendo a Takṣaka al frente, llegaron llevando los pendientes; se los entregaron a Uttaṅka, se postraron en reverencia y regresaron a su morada.

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

Dijo Vasiṣṭha: Entonces habló así al brāhmaṇa ya sosegado: «Yo soy Agni, oh el mejor de los nacidos dos veces, a quien antes rendiste culto conforme al mandato de tu maestro».

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

Sabiendo que habías llegado aquí afligido, vine movido por la compasión. Por ello, oh venerable, sube pronto a mi lomo.

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

«Te llevaré adonde mora tu gurú, morada de todas las virtudes». Tras subir a su lomo, partió en verdad hacia el āśrama.

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

En aquel mismo instante llegó a la morada de Gautama. Y en ese preciso momento, Ahalyā, ya engalanada, se hallaba allí.

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

Tras bañarse, la virtuosa dama se acercó a su esposo y dijo: «Si hoy Uttaṅka no ha llegado, ciertamente pronunciaré una maldición».

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

Cuando advertí que él se había vuelto negligente en los deberes hacia el gurú, entonces, al concluir sus palabras, Uttaṅka apareció a la vista.

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

Con el rostro sereno y jubiloso, llevando el par de pendientes, se postró con devoción y se los ofreció a ella.

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

Al verlos, la virtuosa dama los colocó al instante en ambos oídos. Luego, sin demora, despidió a Uttaṅka para que regresara a su propia casa.

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

Vasiṣṭha dijo: «Así nació aquel abismo por causa de Takṣaka y de Uttaṅka. Y sin cesar medito en colmar ese hoyo, por el bien de la vaca».

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

«Por eso, llénalo sin demora: nadie más aquí es capaz de esta obra. Obra pronto, oh el mejor de los montes; cumple mi encargo sin duda».