Adhyaya 31

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्

Sūta dijo: «Además, allí existe otro Nāga-tīrtha sin igual; quien se baña en él, jamás siente temor a las serpientes, en ningún momento».

Verse 2

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत् । कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित्

Allí, en Śrāvaṇa Pañcamī, quien se bañe ritualmente, aun en la Kṛṣṇā (quincena oscura) no tendrá jamás temor de serpiente; ni siquiera en su linaje surgirá tal miedo.

Verse 3

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं मातुः शापप्रपीडितैः । शेष प्रभृतिनागैस्तु मुक्तिहेतोर्हुताशनात्

Allí, en tiempos antiguos, los Nāgas encabezados por Śeṣa, oprimidos por la maldición de su madre, practicaron austeridades; buscando la liberación, tomaron al Fuego sagrado (Hutāśana/Agni) como su medio ritual.

Verse 4

कम्बलाश्वतरौ नागौ तथा ख्यातौ धरातले । तत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं संसिद्धिं परमां गतौ

En la tierra fueron célebres dos Nāgas, Kambala y Aśvatara. Allí, tras practicar una austeridad severa, alcanzaron la perfección suprema.

Verse 5

अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः । कर्कोटश्चैव नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः

Ananta y Vāsuki, y también Takṣaka, de gran poder; asimismo Karkoṭa, señor de los Nāgas, y Maṇikaṇṭha, otro entre ellos.

Verse 6

ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः । शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः

Asimismo (están) Airāvata, Śaṅkha, Puṇḍarīka y Mahāviṣa. Recordados con Śeṣa a la cabeza, éstos son aquí los nueve caudillos de los Nāgas.

Verse 7

एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः । असंख्याभिरिदं व्याप्तं समस्तं धरणीतलम्

También sus hijos y nietos, con poderes incontables, llegaron a impregnar por completo toda la faz de la tierra.

Verse 8

अथ ते कुटिला दुष्टा भक्षयंति सदा जनान् । बहुत्वादपि संस्पर्शादपराधं विनापि च

Entonces aquellos seres torcidos y malvados devoraban sin cesar a la gente: por su gran multitud y por el mero contacto, aun sin falta alguna por parte de los humanos.

Verse 9

ततः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । पीडिताः स्म सुरश्रेष्ठ सर्पेभ्यो रक्ष सत्वरम्

Por ello, todo este pueblo buscó refugio en Brahmā, diciendo: «Oh el mejor de los dioses, estamos afligidos; protégenos pronto de las serpientes».

Verse 10

यावन्न शून्यतां याति सकलं वसुधातलम् । व्याप्तं सर्वैस्ततः सर्पैर्विषाढ्यैरतिभीषणैः

Antes de que toda la faz de la tierra quede vacía (de gente), pues ha sido colmada por serpientes por doquier, cargadas de veneno y sumamente terribles—

Verse 11

अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान् । स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः

Entonces Brahmā habló a aquellos nueve caudillos, comenzando por Śeṣa: «Contened y proteged a vuestra propia estirpe: ¡estas gentes están siendo devoradas!»

Verse 13

अथ तेषां बहुत्वाच्च नैव रक्षा प्रजायते । वारिता अपि ते यस्मात्प्रकुर्वंति प्रजाक्षयम्

Pero como eran tantos, no pudo lograrse una verdadera protección; pues aun cuando se les contenía, seguían causando la ruina del pueblo.

Verse 14

ततः कोपपरीतात्मा तानाहूय कुलाधिपान् । तानुवाच स्वयं ब्रह्मा सर्वदेवसमागमे

Entonces Brahmā, con el ánimo sobrecogido por una ira justa, convocó a aquellos señores de los linajes; y en la gran asamblea de todos los dioses, el propio Brahmā les habló.

Verse 15

भक्षयंति यतः सर्पा अपराधं विना प्रजाः । वारिता अपि ते तस्मात्तान्निगृह्णामि सांप्रतम्

«Porque las serpientes devoran a los seres aun sin culpa, y porque no cesan ni siquiera cuando se las contiene, por eso ahora procederé a castigarlas y a refrenarlas.»

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वेपमानास्ते सर्पाणां नवनायकाः । प्रोचुः प्रांजलयः सद्यः प्रणिपत्य पितामहम्

Al oírlo, los nueve caudillos de las serpientes temblaron; con las manos juntas, se postraron al instante ante Pitāmaha (Brahmā) y hablaron.

Verse 19

भगवन्कुटिला ज्ञातिरस्माकं भवता कृता । तत्कस्मात्कुरुषे कोपं जातिधर्मानुवर्तिनाम्

«Oh Señor Bienaventurado, tú has forjado para nosotros un linaje de parentesco sinuoso; ¿por qué, entonces, te airas contra quienes sólo siguen el dharma de su estirpe (su natural condición)?»

Verse 20

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः । अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः

Dijo Brahmā: «Aun si es cierto que yo os creé, y por destino sois feroces con veneno, ¿por qué devoráis a estas criaturas sin que hayan cometido falta alguna?»

Verse 21

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश अस्माकं मानवैः सह । अथवा संप्रयच्छस्व स्थानं मानुषवर्जितम्

Los Nāgas dijeron: «Oh Señor de los dioses, establece para nosotros un límite adecuado respecto de los humanos; o bien concédenos una morada libre de presencia humana.»

Verse 22

पारिक्षितमखे तस्मिन्सर्पाणां चित्रभानुना । समंताद्दह्यमानानां रक्षोपायं प्रचिंतय

«En aquel sacrificio de Parīkṣit, cuando las serpientes están siendo quemadas por todas partes por Citrabhānu, concibe un medio de protección.»

Verse 23

यथा न संततिच्छेदो जायते प्रपितामह । अस्माकं सर्वलोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि

«Oh Bisabuelo venerable, obra de tal modo que nuestro linaje no sea cortado en ninguno de los mundos.»

Verse 24

ब्रह्मोवाच । जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद्द्विजः । स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति

Dijo Brahmā: «En algún lugar surgirá un hombre dos veces nacido, célebre con el nombre de Jaratkāru. Por causa de la descendencia, buscará una esposa sobre la tierra.»

Verse 25

भाविनी च भवद्वंशे जरत्कन्या सुशोभना । सा देया चादरात्तस्मै पुत्रार्थं वरवर्णिनी

Y en tu linaje habrá una doncella resplandeciente llamada Jaratkanyā. Ella, de hermosa complexión, debe serle entregada con reverencia, para la obtención de un hijo.

Verse 26

ताभ्यां यो भविता पुत्रः स शेषान्रक्षयिष्यति । सर्पाञ्छुद्धसमाचारान्मर्यादासु व्यवस्थितान्

El hijo que nacerá de esos dos protegerá a las serpientes restantes: las de conducta pura, establecidas dentro de los límites debidos.

Verse 27

सुतलं नितलं चैव तथैव वितलं च यत् । तस्याधस्ताच्चतुर्थे च वसतिर्वो धरातले

Por debajo de Sutala, de Nitala y asimismo de Vitala, en la cuarta región bajo ellas, quedará establecido vuestro morada en las profundidades de la tierra.

Verse 28

मया दत्तेऽतिरम्ये च सर्वभोगसमन्विते । तस्माद्व्रजत तत्रैव परित्यज्य महीतलम्

Yo lo he concedido: sumamente deleitoso y provisto de todo goce. Por tanto, id allí mismo, dejando atrás el plano terrenal.

Verse 29

तत्र भुंजथ सद्भोगा न्गत्वाऽशु मम शासनात् । पुत्रपौत्रसमोपेतांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान्

Habiendo ido allí con presteza, obedeciendo mi mandato, gozad de nobles deleites—junto con hijos y nietos—bendiciones difíciles de alcanzar incluso para los dioses.

Verse 30

नागा ऊचुः । भोगानपि प्रभुंजाना न वयं तत्र पद्मज । शक्नुमो वस्तुमुर्व्यां नस्तस्मात्स्थानं प्रदर्शय । मर्यादया वर्तयामो यत्रस्था मानवैः समम्

Dijeron los Nāgas: «Oh Nacido del Loto, aunque allí gocemos de placeres, no podemos morar sobre la tierra. Por ello, muéstranos un lugar apropiado, donde, guardando los debidos límites, podamos vivir junto con los seres humanos».

Verse 31

ब्रह्मोवाच । एषा तिथिर्मया दत्ता युष्माकं धरणीतले । पंचमी शेषकालस्तु नेयस्तत्रं रसातले

Brahmā dijo: «Este día lunar os lo he concedido sobre la tierra. En la Pañcamī, el tiempo restante debe transcurrirse allí, en Rasātala».

Verse 32

तत्रागतैर्न हंतव्या मानवा दोषवर्जिताः । मंत्रसंरक्षितांगाश्च तथौषधिकृतादराः

A los hombres que lleguen allí, libres de culpa, no se les debe dañar; pues sus cuerpos están protegidos por mantras y son atendidos debidamente con remedios medicinales.

Verse 33

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया दत्ता स्थितिः सदा । पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां नागसत्तमाः

En el campo sagrado de Cāmatkārapura he concedido en la tierra una morada perpetua para los Nāgas más eminentes, los jefes de sus linajes—oh el mejor entre los Nāgas.

Verse 34

सूत उवाच । एवमुक्ताश्च ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं ययुः । पातालं कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः

Sūta dijo: «Así, tras serles hablado por Brahmā, aquellos Nāgas partieron con presteza hacia Pātāla; y los jefes de linaje quedaron establecidos en aquel campo sagrado».

Verse 35

तत्र श्रावणपंचम्यां यस्तान्पूजयते नरः । स प्राप्नोति नरोऽभीष्टं तेषामेव प्रसादतः

Allí, en Śrāvaṇa Pañcamī, el hombre que venera a esos Nāgas alcanza el fin deseado, por la misma gracia de ellos.

Verse 36

तस्य वंशेऽपि सर्पाणां न भयं स्यान्न किल्बिषम् । न रोगो नोपसर्गश्च न च भूतभयं क्वचित्

Aun en el linaje de ese devoto no habrá temor a las serpientes ni culpa; no habrá enfermedad ni aflicción, ni en parte alguna miedo a los espíritus.

Verse 37

अपुत्रस्तत्र यः श्राद्धं करोति सुतवांछया । पुत्रं विशिष्टमासाद्य पितॄणामनृणो हि सः

En ese lugar sagrado, el hombre sin hijo que realiza el śrāddha con anhelo de descendencia obtiene un hijo excelente; y así queda verdaderamente libre de su deuda con los Pitṛs (ancestros).

Verse 38

तथा वंध्या च या नारी पंचम्यां भास्करोदये । श्रावणे कुरुते स्नानं कृष्णपक्षे विशेषतः । सा सद्यो लभते पुत्रं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

Asimismo, la mujer estéril que se baña (allí) al amanecer del quinto día lunar—especialmente en la quincena oscura (Kṛṣṇa-pakṣa) del mes de Śrāvaṇa—obtiene pronto un hijo capaz de sostener y elevar su linaje.

Verse 39

सर्वरोगविनिर्मुक्तं सुरूपं विनयान्वितम् । भ्रष्टराज्यो नरो यो वा तत्र स्नानं समाचरेत्

Quien se baña allí queda libre de toda enfermedad, obtiene hermosura y buen carácter; incluso el hombre que ha caído de la soberanía, al bañarse allí, ve restaurada su fortuna.

Verse 40

ततः पूजयते नागाञ्छ्रावणे पंचमीदिने । स हत्वाऽरिगणा न्सर्वान्भूयोराज्यमवाप्नुयात्

Entonces, en el quinto día de Shravana, se debe adorar a los Nagas. Habiendo vencido a todos los enemigos, recuperará su reino.

Verse 41

येषां मृत्युर्मनुष्याणां जायते सर्पभक्षणात् । न तेषां जायते मुक्तिः प्रेतभावात्कथंचन

Para aquellos humanos cuya muerte ocurre por mordedura de serpiente, no hay liberación; permanecen en el estado de preta.

Verse 42

यावन्न क्रियते श्राद्धं तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मृतस्याहिप्रदंक्षणात् । श्राद्धं कार्यं प्रयत्नेन तस्मिंस्तीर्थेऽहिसंभवे

Oh, los mejores de los nacidos dos veces, hasta que no se realice el Shraddha en ese lugar sagrado, no hay liberación. Por lo tanto, el Shraddha debe realizarse diligentemente en ese Tirtha de origen serpiente.

Verse 43

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तां कथां शुभाम् । इन्द्रसेनस्य राजर्षेः सर्वपातकनाशिनीम्

Aquí les relataré una auspiciosa historia antigua del sabio real Indrasena, una historia que destruye todos los pecados.

Verse 44

इन्द्रसेनो महीपालः पुरासीद्रिपुदर्पहा । अश्वमेधसहस्रेण इष्टं तेन महात्मना

Indrasena fue una vez un rey que aplastó el orgullo de los enemigos. Ese de gran alma realizó mil sacrificios Ashvamedha.

Verse 45

ततः स दैवयोगेन प्रसुप्तः शयने शुभे । दष्टः सर्पेण मुक्तश्च इन्द्रसेनो महीपतिः । वियुक्तश्चैव सहसा जीवितव्येन तत्क्षणात्

Entonces, por la fuerza del destino divino, mientras el rey Indrasena dormía en su lecho auspicioso, fue mordido por una serpiente y quedó liberado de la vida; en ese mismo instante fue separado de golpe de su tiempo de vida.

Verse 46

ततस्तस्य सुतोऽभीष्टस्तस्योद्देशेन कृत्स्नशः । चकार प्रेतकार्याणि स्मृत्युक्तानि च भक्तितः

Después, su amado hijo, dedicando los ritos a él, realizó por completo las observancias funerarias para el difunto, tal como lo prescriben las Smṛtis, y con devoción.

Verse 47

गंगायामस्थिपातं च कृत्वा श्राद्धानि षोडश । गयां गत्वा ततश्चक्रे श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः

Tras depositar los huesos en el Gaṅgā, realizó los dieciséis ritos de śrāddha; luego, habiendo ido a Gayā, también allí celebró el śrāddha, colmado de fe.

Verse 48

अथ स्वप्नांतरे प्राप्तः पिता तस्य स भूपतिः । प्रोवाच दुःखितः पुत्रं बाष्पव्याकुललोचनम्

Entonces, apareciéndosele en un sueño, su padre —el rey— habló con tristeza a su hijo, cuyos ojos estaban turbados por las lágrimas.

Verse 49

सर्पमृत्योः सकाशान्मे प्रेतत्वं पुत्र संस्थितम् । तेन मे भवता दत्तं न किञ्चिदुपतिष्ठते

«Hijo mío, por la muerte causada por una serpiente he caído en el estado de preta. Por eso, nada de lo que tú has ofrecido llega hasta mí».

Verse 50

चमत्कारपुरं क्षेत्रं तस्मात्त्वं गच्छ सत्वरम् । तत्र तीर्थे कुरु श्राद्धं सर्पाणां मत्कृते सुत

«Por eso, ve sin demora al kṣetra sagrado de Cāmatkārapura. En ese tīrtha, realiza el śrāddha dedicado a las serpientes (Nāga), por mi causa, hijo mío.»

Verse 51

येन संजायते मोक्षः प्रेतत्वा द्दारुणान्मम । स ततः प्रातरुत्थाय तत्स्मृत्वा नृपतेर्वचः

Por ese rito y por ese tīrtha se obtiene para mí la liberación (mokṣa) de este terrible estado de preta. Luego, al amanecer, él se levantó, recordando las palabras del rey.

Verse 52

प्रेतरूपस्य दुःखार्तस्तत्तीर्थं सत्वरं गतः । चकार च ततः श्राद्धं श्रावणे पंच मीदिने

Afligido por el dolor de su padre en forma de preta, se apresuró hacia ese tīrtha; y luego, en el quinto día del mes de Śrāvaṇa, realizó el śrāddha.

Verse 53

स्नात्वा श्रद्धासमोपेतः संनिवेश्य पुरोधसम् । ततः स दर्शनं प्राप्तो भूयोऽपि च यथा पुरा

Tras bañarse y colmado de fe, hizo sentar al purohita, el sacerdote familiar. Entonces recibió de nuevo una visión (darśana), como antes.

Verse 55

फलं श्राद्धस्य चात्र त्वं कारणं शृणु पुत्रक । श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्चात्र चमत्कारपुरोद्भवाः

«Ahora, hijo querido, escucha la causa por la cual el śrāddha da fruto aquí: los brāhmaṇas de este lugar, nacidos de Cāmatkārapura, son verdaderos recipientes dignos del śrāddha.»

Verse 56

क्षेत्रेऽपि गर्हिताः श्राद्धे येऽन्यत्र व्यंगकादयः । अत्र यत्क्रियते किञ्चिद्दानं वा व्रतमेव च

Aun aquellos que en otros lugares son censurados en relación con el śrāddha—como los deformes y otros semejantes—en este kṣetra, cualquier acto que se realice, sea dāna (don) o vrata (voto), se vuelve significativo y eficaz.

Verse 57

तथान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम् । तत्तेषां वचनात्सर्वं पूर्णं स्यादपि खंडितम् । परोक्षे वापि संपूर्णं वृथा संजायते स्फुटम्

Así también, cualquier otro acto digno de los Brāhmaṇas y nacido del deber del yajña: por su sola palabra, todo queda completo, aun si fue hecho con defecto. Pero si ellos están ausentes, incluso lo que parece completo se vuelve claramente estéril, sin fruto.

Verse 58

तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान्समानीय ततः परम् । मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते

Por ello, reúne a los brāhmaṇas sabios de esta misma ciudad; y después celebra el śrāddha en mi nombre, por lo cual nace la liberación (mukti).

Verse 59

अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः । दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे

Entonces se levantó al alba, recordando las palabras de su padre; abrumado por un gran dolor, entró en la ciudad excelsa.

Verse 60

ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान्ब्राह्मणान्नृपः । यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः

Luego el rey buscó brāhmaṇas dignos de recibir el śrāddha; pero, aun con empeño, no halló a ninguno, pues los brāhmaṇas de allí eran ricos y acomodados.

Verse 61

न तत्र दुःखितः कश्चिद्दरिद्रोऽपि न दुःखितः । नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा

Allí nadie estaba afligido; ni siquiera los pobres padecían tristeza. Nadie se entregaba a la inacción, ni había quien se inclinara a la hipocresía o a la falsa apariencia de herejía.

Verse 62

स्थानेस्थाने महानादा उत्सवाश्च गृहेगृहे । वेदविद्याविनोदाश्च स्मृति वादास्तथैव च

En cada lugar resonaban grandes clamores de fiesta, y en cada casa había celebraciones. Había gozo en el saber védico, y asimismo debates fundados en la Smṛti.

Verse 63

श्रूयंते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मण सेविते

Se oían los sonidos nacidos de los ritos del sacrificio realizados por los sacerdotes del yajña. No había hambre, ni enfermedad, ni muerte prematura entre los hombres; en aquella ciudad, servida y sostenida por los brāhmaṇas, la muerte no alcanzaba a nadie.

Verse 64

यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च । भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च

La lluvia caía a su debido tiempo, y las cosechas eran excelentes. Las vacas derramaban abundante leche, y también era abundante la leche de cabras y ovejas.

Verse 65

यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः । स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः

A cualquier brāhmaṇa que el rey solicitaba para el śrāddha, ese mismo brāhmaṇa lo reprendía, lanzándole palabras ásperas, colmado de ira.

Verse 66

धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक । किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः

«¡Fie, fie! Tu conducta es pecaminosa, tú, escoria de los kṣatriyas. ¿Acaso algún brāhmaṇa comería tu ofrenda, especialmente en un preta-śrāddha?»

Verse 67

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चिच्छपते द्विजः । निहन्ति वा प्रकोपेन स्वर्गमार्गनिरोधकम्

«Por eso, vete de prisa, antes de que algún brāhmaṇa te maldiga; o, airado, te derribe, cerrándote el camino al cielo.»

Verse 68

सूत उवाच । ततः स दुःखितो राजा निश्चक्राम भयार्दितः । चमत्कारपुरात्तस्माद्वैलक्ष्यं परमं गतः

Dijo Sūta: Entonces aquel rey, afligido por el dolor y oprimido por el miedo, salió de la ciudad llamada Camatkārapura, cayendo en la más honda turbación y desasosiego.

Verse 69

चिन्तयामास राजेंद्र स्मृत्वावस्थां पितुश्च ताम् । किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे स्यात्पितुर्गतिः

Recordando el estado de su padre, el rey meditó: «¿Qué he de hacer? ¿Adónde he de ir? ¿Cómo podrá mi padre alcanzar un destino verdadero y bienaventurado en el más allá?»

Verse 70

ततः स सचिवान्सर्वान्प्रेषयित्वा गृहं प्रति । एकाकी भिक्षुरूपेण स्थितस्तत्रैव सत्पुरे

Luego, tras enviar a todos sus ministros de vuelta a casa, permaneció allí mismo, en aquella noble ciudad, solo, disfrazado con la apariencia de un mendicante.

Verse 71

स ज्ञात्वा नगरे तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनम्

Allí supo que en aquella ciudad había un brāhmaṇa célebre por sus votos sagrados; entre los más eminentes brāhmaṇas, era digno de recibir reverencia y dádivas piadosas.

Verse 72

देवशर्माभिधानं तु शरणागतवत्सलम् । आहिताग्निं चतुर्वेदं स्मृतिमार्गानुयायिनम्

Su nombre era Devaśarmā, compasivo con quienes buscaban amparo; había establecido los fuegos sagrados, conocía los cuatro Vedas y seguía la senda prescrita por la Smṛti.

Verse 73

ततस्तु प्रातरुत्थाय कृत्वांत्यजमयं वपुः । शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम्

Entonces, al levantarse de madrugada y asumir un cuerpo como el de un intocable, con arduo esfuerzo comenzó a limpiar el lugar destinado a arrojar la inmundicia.

Verse 74

अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम् । सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः

Entonces, el hombre cuyo deber era limpiar los excrementos allí se acercó y le dijo estas palabras, con los ojos enrojecidos de ira.

Verse 75

कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत् । तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम्

“¿De dónde has venido aquí, tú que arruinas mi sustento? ¡Vete de inmediato; de lo contrario, te enviaré a la morada de Yama!”

Verse 76

तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः । शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम्

Aun mientras hablaba así, el señor de la tierra, con la sola fuerza de su determinación, se apresuró a seguir purificando aquel lugar vinculado a Devaśarmā.

Verse 77

ततः संवत्सरस्यांते चंडालेन द्विजोत्तमाः । स प्रोक्त उचिते काले प्रणिपत्य च दूरतः

Luego, al cabo de un año, oh mejores de los nacidos dos veces, el caṇḍāla le habló en el momento oportuno; y él se inclinó reverente desde lejos.

Verse 78

स्वामिंस्तव कुलेप्येवं गूथाशोधनकर्मकृत् । तदस्माकं न चान्यस्य तत्किमन्यः प्रवेशितः

“Oh señor, incluso en tu propio linaje hay quien realiza la labor de limpiar la inmundicia. Esa tarea nos corresponde a nosotros y a nadie más—¿por qué, entonces, se ha hecho entrar a otro para asumirla?”

Verse 79

अथ श्रुत्वा च तद्वाक्यं स प्राह द्विजसत्तमः । न मया कश्चिदन्योऽत्र निर्दिष्टो गोप्यकर्मणि । अधिकारस्त्वयात्मीयस्तथा कार्यो यथा पुरा

Al oír esas palabras, el mejor de los nacidos dos veces respondió: “No he designado aquí a ningún otro para este deber reservado. La autoridad es solo tuya—cúmplelo como antes.”

Verse 80

तदान्यदिवसे प्राप्ते सोंऽत्यजः कोपसंयुतः । शस्त्रमादाय संप्राप्तो वधार्थं तस्य भूपतेः

En otro día, aquel antyaja, poseído por la ira, tomó un arma y llegó allí con la intención de dar muerte a ese rey.

Verse 81

शस्त्रोद्यतकरं दृष्ट्वा प्रहारेकृतनिश्चयम् । ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्न्यताडयत्

Al verlo con el arma en alto y resuelto a herir, entonces él—como en un juego—lo golpeó de nuevo en la cabeza con el puño.

Verse 82

ततस्तस्य विनिष्क्रांते लोचने तत्क्षणाद्द्विजाः । सुस्राव रुधिरं पश्चात्पपात गतजीवितः

Entonces, en aquel mismo instante, se le salieron los ojos, oh brāhmaṇas; brotó la sangre y, poco después, cayó al suelo sin vida.

Verse 83

तं श्रुत्वा निहतं तेन चंडालं निजकिंकरम् । देवशर्मातिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः

Al oír que su propio sirviente, un caṇḍāla, había sido muerto por él, Devaśarmā, dominado por feroz ira, acudió allí con intención de matarlo.

Verse 84

ततः पुत्रैश्च पौत्रैश्च सहितोऽन्यैश्च बन्धुभिः । लोष्टैस्तं ताडयामास भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

Luego, acompañado de sus hijos, nietos y otros parientes, lo golpeó con terrones de tierra, insultándolo una y otra vez sin cesar.

Verse 85

सोऽपि संताड्यमानस्तु प्रहारैर्जर्जरीकृतः । वेदोच्चारं ततश्चक्रे दर्शयित्वोपवीतकम्

Aunque era golpeado y maltrecho por los ataques, entonces comenzó a recitar el Veda, mostrando su cordón sagrado (upavīta).

Verse 86

अथ ते विस्मिताः सर्वे देवशर्मपुरःसराः । ब्राह्मणास्तं समुद्वीक्ष्य वेदोच्चारपरायणम्

Entonces todos—encabezados por Devaśarmā—quedaron asombrados; los brāhmaṇas, al verlo, lo hallaron enteramente entregado a la recitación védica.

Verse 87

पृष्टश्च किमिदं कर्म तवांत्यजजनोचितम् । एषा वेदात्मिका वाणी स्पष्टाक्षरकलस्वना । तत्किं शापपरिभ्रष्टस्त्वं कश्चिद्ब्राह्मणोत्तमः

Y le preguntaron: “¿Por qué realizas esta labor propia de un antyaja? Sin embargo, tu palabra es de naturaleza védica, con sílabas claras y un tono melodioso. ¿Eres acaso algún brāhmaṇa excelso, caído de su estado por efecto de una maldición?”

Verse 88

येनैवं कुरुषे कर्म गर्हितं चांत्यजैरपि । ततः स प्रहसन्नाह क्षत्रियोऽहं महीपतिः । विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः

Al oír: “¿Por qué cometes un acto así, condenado incluso por los más bajos?”, sonrió y respondió: “Soy un Kṣatriya, un rey. Soy conocido como Viṣṇusena, nacido en el linaje de los Haihayas.”

Verse 89

सोहमाराधनार्थाय त्वस्मिन्स्थान उपागतः । अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन्रतस्य च

“He venido a este lugar con el fin de adorar y aplacar. Hoy se cumple un año entero desde que me he consagrado a esta misma observancia.”

Verse 90

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्

Dijo Sūta: Al oír sus palabras, aquel brāhmaṇa, conmovido por la compasión, juntó las palmas en reverencia y habló al rey.

Verse 92

नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते । तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम्

Oh rey, nada hay que me sea inalcanzable, nada imposible para mí. Por eso cumpliré el rito que requieres, aunque sea difícil de obtener.

Verse 93

राजोवाच । पिता ममाहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः । सोऽत्र नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात्

Dijo el rey: «Mi padre fue mordido por una serpiente y ha caído al estado de preta. Si aquí, en Nāgahrada, se realiza el śrāddha, podrá alcanzar la liberación».

Verse 94

तस्मात्तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर । एतदर्थं मयैतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम्

«Por tanto, para su salvación, realiza el rito propio de un brāhmaṇa. Con ese fin cometí contra ti este acto, aunque sea censurable».

Verse 95

देवशर्मोवाच । एवं कुरु नृपश्रेष्ठ श्राद्धेऽहं ते पितुः स्वयम् । ब्राह्मणः संभविष्यामि तस्माच्छ्राद्धं समाचर

Devaśarman dijo: «Hazlo así, oh el mejor de los reyes. En el śrāddha por tu padre, yo mismo seré el brāhmaṇa (receptor/oficiante). Por tanto, realiza el śrāddha».

Verse 96

सूत उवाच । अथ ते सुहृदस्तस्य पुत्राः पौत्राश्च बांधवाः । प्रोचुर्नैतत्प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम्

Sūta dijo: Entonces sus amigos—junto con sus hijos, nietos y parientes—declararon: «Es impropio y censurable participar de este śrāddha dispuesto por ti».

Verse 97

तस्माद्यदि भवानस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम् । सर्वे भवन्तं त्यक्षामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः

Por tanto, si tú mismo llegas a ser quien coma en su rito de śrāddha, entonces todos nosotros te abandonaremos; y también los demás brāhmaṇas eminentes.

Verse 98

देवशर्मोवाच । कामं त्यजत मां सर्वे यूयमन्येऽपि ये द्विजाः । मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः

Dijo Devaśarman: “Podéis abandonarme todos—sí, incluso vosotros, los demás brāhmaṇas, si así lo queréis. Yo mismo he prometido participar en el śrāddha del rey.”

Verse 99

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्तेनैव सहितस्तदा । नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ

Dicho esto, aquel brāhmaṇa excelso, acompañado por él, llegó entonces a Nāgahrada; y allí, en el rito de śrāddha, tomó parte en la comida.

Verse 100

भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी । नादयंती जगत्सर्वं हर्षयंती महीपतिम्

Apenas terminó la comida, habló una voz incorpórea, resonando por todo el mundo y colmando de júbilo al rey.

Verse 101

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

“Por tu poder, yo—tu hijo—he sido liberado del estado de preta. Te bendigo: que haya auspicio para ti; ahora partiré a la morada de los dioses.”

Verse 102

तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम् । प्रोवाच कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम

Hecho esto, el rey, lleno de júbilo, se postró ante el más excelso de los brāhmaṇas y dijo: «Cumple mi mandato—lo que voy a decir, oh primero entre los dos veces nacidos».

Verse 103

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे । सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो

«Hay una ciudad llamada Māhiṣmatī a orillas del Narmadā. Esa es mi capital, oh venerable, heredada en la línea de mis antepasados.»

Verse 104

अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम् । मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकंटकम्

«Oh brāhmaṇa, te concedo (esa capital) junto con todos sus distritos. Conmigo como tu servidor, residiendo allí, gobierna el reino sin impedimento.»

Verse 106

सूत उवाच । एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः । स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः

Sūta dijo: «Así, despedido por él, aquel gran señor partió a su propia tierra, colmado de gozo—cumplido su propósito, oh mejor de los dos veces nacidos.»

Verse 107

सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः । देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम्

Él también—Devaśarmā—fue abandonado por todos: por los brāhmaṇas y por los habitantes de la ciudad, que le imputaban una falta nacida del śrāddha.

Verse 108

ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् । निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः

Entonces, en aquel Nāgahrada, edificó para sí una morada y allí habitó—puro, limpio, entregado al svādhyāya, el estudio sagrado de sí mismo.

Verse 109

तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः । तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः

«Oh, excelentísimos brāhmaṇas: los hijos que le nacieron mientras moraba allí, como desterrado, y aun sus descendientes hasta hoy son llamados “Bāhyavāsins”, los que habitan fuera.»

Verse 110

एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

Así os he narrado por completo, oh brāhmaṇas excelsos, la grandeza que brota del Nāga-tīrtha: un relato sagrado que destruye todos los pecados.

Verse 111

यश्चैतत्पठते भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने । शृणुयाद्वा न वंशेऽपि तस्य स्यात्सार्पजं भयम्

Quien lo recite con devoción cuando llegue el día de Pañcamī, el quinto lunar—o incluso quien lo escuche—no tendrá temor del peligro nacido de las serpientes, ni siquiera en su linaje.

Verse 112

तथा विमुच्यते पापाद्भक्षजातान्न संशयः । कृतादज्ञानतो विप्राः सत्यमेतन्मयोदितम्

Asimismo, queda liberado de los pecados nacidos de una alimentación impropia—sin duda alguna. Aunque tales faltas se hayan cometido por ignorancia, oh brāhmaṇas, es verdad lo que declaro.

Verse 113

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम् । माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः

Por ello, con todo empeño, debe honrarse el insuperable Nāga-tīrtha; su māhātmya ha de recitarse—o al menos escucharse—por quienes permanecen recogidos y atentos.

Verse 114

श्राद्धकाले तु संप्राप्ते यश्चैतत्पठते द्विजः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धसमुद्भवम्

Cuando llega el tiempo del Śrāddha, el dos veces nacido que recita esto obtiene el fruto completo, del que se dice que nace de realizar el Śrāddha en Gayā.

Verse 115

तथा ये कीर्तिता दोषाः श्राद्धे द्रव्यसमुद्भवाः । व्रतवैक्लव्यजाश्चापि तथा ब्राह्मणसंभवाः

Asimismo, los defectos mencionados respecto del Śrāddha—los que nacen de los materiales ofrecidos, los que nacen de fallas en los votos, y los que nacen de los brāhmaṇas oficiantes—

Verse 116

ते सर्वे नाशमायांति कीर्त्यमाने समाहितैः । नागह्रदस्य माहात्म्ये श्राद्धकाल उपस्थिते

Todos esos defectos se destruyen cuando, llegado el tiempo del Śrāddha, el māhātmya de Nāgahrada es recitado por quienes están atentos y recogidos.

Verse 117

तथा विनिहता गोभिर्ब्राह्मणैः श्वापदैरपि । एतस्मिन्पठिते श्राद्धे गच्छंति परमां गतिम्

Asimismo, incluso quienes fueron muertos por vacas, por brāhmaṇas o aun por fieras—cuando esto se recita en el Śrāddha—alcanzan el estado supremo.