Adhyaya 20

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र दाशरथी रामो वनवासाय दीक्षितः । भ्रममाणो धरापृष्ठे सीतालक्ष्मणसंयुतः

Dijo Sūta: Allí, Rāma, hijo de Daśaratha—consagrado a la vida del exilio en el bosque—vagaba por la faz de la tierra, acompañado de Sītā y Lakṣmaṇa.

Verse 2

समाऽयातो द्विजश्रेष्ठा यत्र सा पितृकूपिका । तृषार्तश्च श्रमार्तश्च निषसाद धरातले

Oh, el mejor de los brahmanes, llegó al lugar donde está aquella Pitṛkūpikā (el «pozo de los antepasados»); afligido por la sed y el cansancio, se sentó en el suelo.

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्दिननायकः । अस्ताचलं जपापुष्पसन्निभो द्विजसत्तमाः

Entretanto, oh excelentísimos brahmanes, el bienaventurado Señor del día, el Sol, se acercó al monte del occidente para ponerse, resplandeciente como la flor de hibisco (japā).

Verse 4

ततः प्लक्षनगाधस्तात्पर्णान्यास्तीर्य भूतले । सायंतनं विधिं कृत्वा सुष्वाप रघुनन्दनः

Luego, bajo un árbol plakṣa, extendiendo hojas sobre el suelo, el deleite del linaje de Raghu cumplió el rito vespertino conforme a la norma y se durmió.

Verse 5

अथाऽवलोकयामास स्वप्ने दशरथं नृपम् । यद्वत्पूर्वं प्रियाऽलापसंसक्तं हृष्टमानसम्

Después, en un sueño, contempló al rey Daśaratha—como antes—con el corazón jubiloso, absorto en dulces palabras de afecto.

Verse 6

ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । विप्रानाहूय तत्सर्वं कथयामास राघवः

Luego, en la mañana diáfana, cuando el disco del Sol se alzó, Rāghava convocó a los brahmanes y les relató todo lo sucedido.

Verse 7

अद्य स्वप्ने मया विप्राः प्रियालापपरः पिता । अतिहृष्टमना दृष्टः श्वेतमाल्यानुलेपनः

“Hoy, oh brahmanes, vi a mi padre en un sueño: inclinado a palabras de amor, con gozo inmenso, adornado con guirnaldas blancas y ungüentos fragantes.”

Verse 8

तत्कीदृक्परिणामोऽस्य स्वप्नस्य द्विजसत्तमाः । भविष्यति प्रजल्पध्वं परं कौतूहलं यतः

«Oh, los mejores de los bráhmanas, ¿qué clase de resultado tendrá este sueño? Os ruego que lo expliquéis, pues mi curiosidad es inmensa.»

Verse 9

ब्राह्मणा ऊचुः । पितरः श्राद्धकामा ये वृद्धिं पश्यंति वा नृप । ते स्वप्ने दर्शनं यांति पुत्राणामिति नः श्रुतम्

Los bráhmanas dijeron: «Oh rey, hemos oído que cuando los antepasados desean el śrāddha —o cuando contemplan la prosperidad— se manifiestan en sueños a sus hijos.»

Verse 10

तदस्यां कूपिकायां च स्वयमेव गया स्थिता । तेन त्वया पिता दृष्टः स्वप्ने श्राद्धस्य वांछकः

En este pequeño pozo, Gayā misma mora por sí sola. Por eso viste a tu padre en sueños, anhelando el rito del śrāddha.

Verse 11

तस्मात्कुरु रघुश्रेष्ठ श्राद्धमत्र यथोदितम् । नीवारैः शाक मूलैश्च तथाऽरण्योद्भवैस्तिलैः

Por tanto, oh el mejor de los Raghus, realiza aquí el śrāddha según lo prescrito: con arroz silvestre, verduras y raíces, y también con sésamo recogido del bosque.

Verse 12

अथैवामन्त्रयामास तान्विप्रान्रघुसत्तमः । श्राद्धेषु श्रद्धया युक्तः प्रसादः क्रियतामिति

Entonces el mejor de los Raghus invitó a aquellos brāhmanas y dijo: «Con fe en los ritos de śrāddha, os ruego que aceptéis y me concedáis vuestra benévola gracia.»

Verse 13

बाढमित्येव ते चोक्त्वा स्नानार्थं द्विजसत्तमाः । गताः सर्वे सुसंहृष्टा स्वकीयानाश्रमान्प्रति व

Diciendo: «Así sea», aquellos excelentes brāhmaṇas fueron a bañarse; todos, colmados de gozo, partieron hacia sus propios eremitorios.

Verse 14

अथ तेषु प्रयातेषु ब्राह्मणेषु रघूत्तमः । प्रोवाच लक्ष्मणं पार्श्वे विनयावनतं स्थितम्

Cuando los brāhmaṇas hubieron partido, Rāma —el mejor de los Raghu— habló a Lakṣmaṇa, que estaba a su lado, inclinado con humildad.

Verse 15

शाकमूलफलान्याशु श्राद्धार्थं समुपानय । सौमित्रानय वैदेही स्वयं पचति भामिनी

«Trae pronto verduras, raíces y frutos para el śrāddha. Oh Saumitri, tráelos: Vaidehī misma, la noble señora, los cocinará»

Verse 16

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणस्तूर्णं जगामाऽरण्यमेव हि । श्राद्धार्थमानिनायाऽशु फलानि विविधानि च

Al oírlo, Lakṣmaṇa fue de inmediato al bosque y, sin demora, trajo diversos frutos para el śrāddha.

Verse 17

धात्रीफलानि चाऽम्राणि चिर्भटानीं गुदानि च । करीराणि कपित्थानि तथैवाऽन्यानि भूरिशः

Trajo frutos de āmalaka y mangos, sandías y dulces de jaggery, vainas de karīra y wood-apples, y muchas otras cosas en abundancia.

Verse 18

ततश्च पाचयामास तदर्थे जनकोद्भवा । रामादेशात्स्वयं साध्वी विनयेन समन्विता

Entonces la hija de Janaka, Sītā, virtuosa y modesta, obedeciendo la orden de Rāma, cocinó ella misma las preparaciones sagradas para aquel propósito.

Verse 19

ततश्च कुतपे प्राप्ते काले ते द्विजसत्तमाः । कृताह्निकाः समायाता रामभक्तिसमन्विताः

Luego, al llegar la hora del kutapa, aquellos brāhmaṇas excelentes regresaron, tras cumplir sus ritos diarios, colmados de devoción a Rāma.

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे सीता प्लक्षवृक्षांतरे स्थिता । आत्मानं गोपयामास यथा वेत्ति न राघवः

Entretanto, Sītā permaneció oculta entre las ramas de un árbol plakṣa, escondiéndose para que Rāghava (Rāma) no la advirtiera.

Verse 21

स तां सीतेति सीतेति व्याहृत्याथ मुहुर्मुहुः । स्त्रीधर्मिणीति मत्वा तु लक्ष्मणं चेदमब्रवीत्

Y él, repitiendo una y otra vez: «¡Sītā, Sītā!», y teniéndola por mujer fiel a su dharma, dijo entonces estas palabras a Lakṣmaṇa.

Verse 22

वत्स लक्ष्मण शुश्रूषां विप्राणां श्राद्धसंभवाम् । पादप्रक्षालनाद्यां त्वं यथावत्कर्तुमर्हसि

Hijo querido, Lakṣmaṇa: en el tiempo del śrāddha debes cumplir debidamente el servicio a los brāhmaṇas, comenzando por lavarles los pies y los demás actos prescritos.

Verse 23

बाढमित्येव संप्रोक्तो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । चक्रे सर्वं तथा कर्म यथा नारी विचक्षणा

Así interpelado, Lakṣmaṇa, de signos auspiciosos, respondió: «Así sea», y cumplió todas aquellas tareas como es debido, con la cuidadosa destreza de quien es verdaderamente prudente.

Verse 24

ततो निर्वर्तिते श्राद्धे ब्राह्मणेषु गतेष्वथ । जनकस्य सुता साध्वी तत्क्षणात्समुपस्थिता

Luego, cuando el śrāddha hubo sido cumplido debidamente y los brāhmaṇas se hubieron retirado, la virtuosa hija de Janaka, Sītā, apareció al instante.

Verse 25

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां कोपसंरक्तलोचनः । प्रोवाच परुषैर्वाक्यैर्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

Al ver a Sītā, Rāghava, con los ojos enrojecidos por la ira, le habló con palabras ásperas, reprendiéndola una y otra vez.

Verse 26

आयातेषु द्विजातेषु श्राद्धकाल उपस्थिते । क्व गता वद पापे त्वं मां परित्यज्य दूरतः

«Cuando llegaron los nacidos dos veces y había llegado la hora del śrāddha, ¿adónde fuiste? Dímelo, pecadora: ¡me dejaste y te fuiste lejos!»

Verse 27

नैतद्युक्तं कुलस्त्रीणां विशेषादत्र कानने । विहर्तुं दूरतः शून्ये तस्मात्त्याज्याऽसि मैथिलि

«Esto no es propio de una mujer noble, y menos aún aquí, en este bosque: vagar lejos por un lugar desierto. Por ello, Maithilī, has de ser abandonada.»

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीता सा जनकोद्भवा । उवाच वेपमानांगी प्रस्खलंत्या गिरा ततः

Al oír sus palabras, la hija de Janaka se llenó de temor; temblando en sus miembros, habló entonces con voz vacilante y entrecortada.

Verse 29

न मामर्हसि कार्येऽस्मिन्गर्हितुं रघुसत्तम । यस्मादहमतिक्रान्ता स्थानादस्माच्छ्रणुष्व तत्

«Oh, el mejor de la estirpe de Raghu, no debes reprocharme en este asunto. Puesto que me aparté de este lugar, escucha la causa de ello.»

Verse 30

पिता तव मया दृष्टः साक्षाद्दशरथः स्वयम् । ब्राह्मणस्य शरीरस्थो द्वितीयश्च पितामहः

«He visto a tu padre—al propio Daśaratha—manifestarse ante mis ojos, morando dentro del cuerpo de un brāhmaṇa; y también percibí con claridad allí a otro venerable anciano—tu abuelo.»

Verse 31

पितुः पितामहोऽन्यस्य तृतीयस्य रघूत्तम । त्रयाणां च तथान्येषां त्रयोऽन्ये नृपसंनिभाः

«Oh Raghūttama, también vi al abuelo de tu padre, y asimismo al de otro, de modo que hubo un tercero; y para esos tres aparecieron otros tres, resplandecientes como reyes.»

Verse 32

ब्राह्मणानां मया दृष्टाः शरीरस्थाः सुहर्षिताः । मातामहानहं मन्ये तानपि त्रीनहं स्फुटम्

«Dentro de los cuerpos de aquellos brāhmaṇas los vi, radiantes y llenos de júbilo. Creo que también reconocí con claridad a tres abuelos maternos.»

Verse 33

ततो ऽहं लज्जया नष्टा दृष्ट्वा श्वशुरसंगमान् । येन भुक्तानि भोज्यानि पुरा मृष्टान्यनेकशः

Entonces me vi vencida por la vergüenza al contemplar aquellos encuentros con mi suegro y los mayores, quienes antaño habían comido, una y otra vez, muchos manjares exquisitos.

Verse 34

तथा खाद्यानि लेह्यानि चोष्याणि च विशेषतः । पिता तव कथं सोऽद्य कषायाणि कटूनि च । भक्षयिष्यति दत्तानि स्वहस्तेन मया विभो

Y asimismo, diversos alimentos: los que se mastican, los que se lamen y los que se chupan, en especial. ¡Oh Señor!, ¿cómo podrá tu padre hoy comer lo astringente y lo picante que yo misma le he ofrecido con mis propias manos?

Verse 36

तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा रामो राजीवलोचनः । साधुसाध्विति तां प्राह परिष्वज्य मुहुर्मुहुः

Al oír esto, Rāma, de ojos de loto, se llenó de júbilo. Diciendo: «Bien hecho, bien hecho», le habló mientras la abrazaba una y otra vez.

Verse 37

ततो भुक्त्वा स्वयं रामो लक्ष्मणेन समन्वितः । सायाह्ने समनुप्राप्ते संध्याकार्यं विधाय च

Luego Rāma mismo comió, acompañado de Lakṣmaṇa. Cuando llegó el atardecer, cumplió también los ritos prescritos de la sandhyā.

Verse 38

प्रोवाच लक्ष्मणं वत्स पर्णान्यास्तीर्य भूतले । शय्यां कुरु समानीय पादशौचाय सज्जलम्

Le dijo a Lakṣmaṇa: «Hijo querido, extiende hojas sobre el suelo y prepara un lecho; y trae agua, lista para el lavado de los pies».

Verse 39

ततः कोपपरीतात्मा सौमित्रिः प्राह राघवम् । नाहं शय्यां करिष्यामि पादप्रक्षालनं न च

Entonces Saumitri (Lakṣmaṇa), con el ánimo tomado por la ira, dijo a Rāghava: «No prepararé el lecho, ni lavaré tus pies».

Verse 40

तथाऽन्यदपि यत्किंचित्कर्म स्वल्पमपि प्रभो । त्वां वा त्यक्त्वा गमिष्यामि कुत्रचित्पीडितो भृशम्

«Y cualquier otra tarea—por pequeña que sea, oh Señor—no la haré. O bien, dejándote atrás, me iré a algún lugar, hondamente afligido.»

Verse 41

प्रेष्यत्वेन रघुश्रेष्ठ सत्यमेतन्मयोदितम् । सीतायाः किं समादेश्यं न किंचित्संप्रयच्छसि । अपि स्वल्पतरं राम मया त्वं किं करिष्यसि

«Oh el mejor de la estirpe de Raghu, es verdad lo que he dicho como servidor. ¿Qué encargo he de llevar a Sītā, si no me entregas nada? Aunque sea algo muy pequeño, oh Rāma, ¿qué harás que yo haga en tu nombre?»

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विकृतं चापि राघवः । तूष्णीं बभूव मेधावी हास्यं कृत्वा मनाक्ततः

Al oír aquellas palabras algo impropias, el sabio Rāghava sonrió levemente y guardó silencio.

Verse 43

ततः स्वयं समुत्थाय कृत्वा स्वा स्तरकं शुभम् । सीतया क्षालितांघ्रिस्तु सुष्वाप तदनंतरम्

Luego él mismo se levantó y dispuso su propio lecho auspicioso; y, tras serle lavados los pies por Sītā, se recostó y se durmió.

Verse 44

लक्ष्मणोऽपि विदूरस्थः कोपसंरक्तलोचनः । वृक्षमूलं समाश्रित्य सुप्तश्चित्ते व्यचिंतयत्

Lakṣmaṇa también permaneció a cierta distancia, con los ojos enrojecidos por la ira; refugiado al pie de un árbol, se recostó, mas su mente seguía cavilando sin cesar.

Verse 45

हत्वैनं राघवं सुप्तं सीतां पत्नीं विधाय च । किं गच्छामि निजं स्थानं विदेशं वाऽपिदूरतः

«Si yo matara a este Rāghava dormido y tomara a Sītā por esposa, ¿adónde iría: a mi propio lugar o a alguna tierra extranjera y lejana?»

Verse 46

एवं चिंतयतस्तस्य बहुधा लक्ष्मणस्य सा । व्यतिक्रांता निशा विप्राः कृच्छ्रेण महता ततः

Mientras Lakṣmaṇa cavilaba de muchas maneras así, oh brāhmaṇas, aquella noche transcurrió, sólo con grandísima dificultad.

Verse 47

न तस्य निश्चयो जज्ञे तस्मिन्कृत्ये कथंचन । कोपात्प्रणष्टनिद्रस्य सोष्णं निःश्वसतो मुहुः

No surgió en él decisión alguna respecto de aquel acto. Por la ira perdió el sueño, y una y otra vez exhalaba suspiros ardientes.

Verse 48

ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । रामः सीतां समादाय प्रस्थितो दक्षिणां दिशम्

Luego, en la mañana clara, Rāma—tras cumplir los ritos matutinos—tomó consigo a Sītā y partió hacia la dirección del sur.

Verse 49

लक्ष्मणोऽपि धनुः सज्यं कृत्वा संधाय सायकम् । अनुव्रजति पृष्ठस्थस्तस्य च्छिद्रं विलोकयन्

Lakṣmaṇa también, tensando su arco y encajando la flecha, siguió desde atrás, atento a cualquier resquicio o descuido.

Verse 50

ततो गोकर्णमासाद्य प्रणम्य च महेश्वरम् । प्रतस्थे राघवो यावत्सौमित्रिस्तावदागतः

Luego, al llegar a Gokarṇa y postrarse ante Maheśvara, Rāghava prosiguió su camino; y para entonces Saumitrī (Lakṣmaṇa) también había llegado.

Verse 51

बाष्पपर्याकुलाक्षश्च व्रीडयाऽधोमुखः स्थितः । प्रणम्य शिरसा रामं ततः प्राह सुदुः खितः

Sus ojos se nublaron de lágrimas; vencido por la vergüenza, permaneció con el rostro inclinado. Inclinando la cabeza ante Rāma, habló entonces con honda aflicción.

Verse 52

कुरु मे निग्रहं नाथ स्वामिद्रोहसमुद्भवम् । अतिपापस्य दुष्टस्य कृतघ्नस्य रघूत्तम

Oh Señor, castígame por la falta nacida de traicionar a mi amo. Oh excelso de los Raghu, soy en extremo pecador, malvado e ingrato.

Verse 53

उत्तराणि विरुद्धानि तव दत्तानि भूरिशः । मया विनाऽपराधेन वधोपायश्च चिंतितः

Una y otra vez te di respuestas contrarias a lo debido. Y, sin que tú hubieras cometido falta alguna, incluso tramé un medio para darte muerte.

Verse 54

ततश्च तं परिष्वज्य रामोऽपि निजबांधवम् । बाष्पक्लिन्नमुखः प्राह क्षांतं वत्स मया तव

Entonces Rāma también abrazó a su propio pariente. Con el rostro empapado de lágrimas dijo: «Hijo, te he perdonado».

Verse 55

न ते त्वन्यः प्रियः कश्चिन्मां मुक्त्वा वेद्म्यहं स्फुटम् । तस्मादागच्छ गच्छामो मार्गं वेलाधिका भवेत्

Sé con claridad que, aparte de mí, no tienes a nadie más querido. Por eso ven: sigamos el camino; de lo contrario, el tiempo del viaje se nos irá sin medida.

Verse 56

लक्ष्मण उवाच । यदि मे निग्रहं नाथ न करिष्यसि सांप्रतम् । प्राणत्यागं करिष्यामि वह्नावात्मविशुद्धये

Dijo Lakṣmaṇa: «Si ahora, oh Señor, no me reprendes, entregaré mi vida al fuego para la purificación de mi alma».

Verse 57

रामलक्ष्मणयोरेवं वदतोस्तत्र कानने । आजगाम मुनिश्रेष्ठो मार्कंड इति यः स्मृतः

Mientras Rāma y Lakṣmaṇa hablaban así en aquel bosque, llegó el más excelso de los sabios, el que es recordado como Mārkaṇḍa.

Verse 58

ततः प्रणम्य तं रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । प्रोवाच स्वागतं तेस्तु कुतः प्राप्तोऽसि सन्मुने

Entonces Rāma, acompañado de Sītā y Lakṣmaṇa, se postró ante él y dijo: «Sea para ti la bienvenida, oh santo sabio. ¿De dónde has venido?»

Verse 59

मार्कंडेय उवाच । प्रभासादहमायातः सांप्रतं रघुनंदन । स्वमाश्रमं गमिष्यामि क्षेत्रेऽत्रैव व्यवस्थितम्

Dijo Mārkaṇḍeya: «Acabo de venir de Prabhāsa, oh gozo del linaje de Raghu. Ahora iré a mi propio āśrama, establecido aquí mismo, en esta región sagrada».

Verse 60

मया राघव तत्राऽस्ति स्थापितः प्रपितामहः । तस्याऽद्य दिवसे यात्रा बहुश्रेयःप्रदा स्मृता

Oh Rāghava, allí he instalado al Prapitāmaha, el Antiquísimo Abuelo. En este mismo día se recuerda que la peregrinación a Él otorga abundante bienestar y mérito.

Verse 61

तस्मात्त्वमपि तत्रैव तूर्णमेव मया सह । ममाश्रमपदे स्थित्वा पश्य देवं पितामहम्

Por eso, tú también debes ir allí de inmediato conmigo. Permaneciendo en el lugar de mi āśrama, contempla al divino Pitāmaha (Brahmā).

Verse 62

येन स्याः सर्वशत्रूणामगम्यस्त्वं रघूद्वह । ज्येष्ठपञ्चदशीयोगे ज्येष्ठपुत्रः समाहितः

Por ello, oh el más excelso de la estirpe de Raghu, te volverás inalcanzable para todos los enemigos. En la conjunción de la luna llena de Jyeṣṭha, el ‘hijo mayor’ (Indra) quedó sereno y purificado.

Verse 63

यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्य मृत्युभयं कुतः । साऽद्य पंचदशी राम ज्येष्ठमाससमुद्भवा । ज्येष्ठानक्षत्रसंयुक्ता तस्मात्स्नातुं त्वमर्हसि

Quien se baña allí, ¿cómo podría quedarle temor a la muerte? Hoy, oh Rāma, es el decimoquinto día lunar nacido en el mes de Jyeṣṭha, unido a la nakṣatra Jyeṣṭhā; por eso debes bañarte en ese tīrtha.

Verse 64

ततः संप्रस्थितं रामं दृष्ट्वा प्रोवाच लक्ष्मणः । कुरु मे निग्रहं तावद्गच्छ तीर्थं ततः प्रभो

Entonces, al ver a Rāma disponerse a partir, Lakṣmaṇa dijo: «Conténme por un momento; luego ve a ese tīrtha, al vado sagrado, oh Señor».

Verse 65

राम उवाच । स्थितेऽस्मिन्मुनिशार्दूले समीपे वत्स लक्ष्मण । अनर्हा निष्कृतिः कर्तुं तस्मादेनं प्रयाचय

Rāma dijo: «Querido Lakṣmaṇa, mientras este “tigre entre los sabios” esté cerca, no es digno que emprendamos por cuenta propia la expiación; por eso, ve y pídeselo (su guía).»

Verse 66

लक्ष्मण उवाच । स्वामिद्रोहे कृते ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं यदीक्ष्यते । तन्मे देहि स्फुटं येन कायशुद्धिः प्रजायते

Lakṣmaṇa dijo: «Oh brāhmaṇa, si se prescribe una expiación por la traición al propio señor, dámela con claridad, para que de ella nazca la pureza del cuerpo.»

Verse 67

मार्कंडेय उवाच । ममाऽश्रमसमीपेऽस्ति सुतीर्थं बालमंडनम् । स्वामिद्रोहरताः स्नाता मुच्यंते तत्र पातकैः

Mārkaṇḍeya dijo: «Cerca de mi ermita hay un tīrtha excelso llamado Bālamaṇḍana. Quienes están manchados por la traición a su señor, al bañarse allí, quedan liberados de los pecados.»

Verse 68

तत्र शक्रो विपाप्माभूद्धत्वा गर्भं दितेः पुरा । विश्वस्ताया विशेषेण मातुः काकुत्स्थसत्तम । तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा स्नानं कुरु महामते

«Allí, Śakra (Indra) quedó libre de pecado tras destruir antaño el embrión de Diti—y ello, de modo especial, por la confianza y la gracia de la Madre. Por eso, oh el mejor de los Kakutsthas, ve pronto allí y realiza el baño sagrado, oh magnánimo.»

Verse 69

ततः प्रमुच्यसे पापात्स्वामिद्रोहसमुद्भवात् । अपरं नास्ति ते दोषो मनसा पातकं कृतम्

Entonces quedarás libre del pecado nacido de la traición hacia tu señor. No hay en ti otra falta: sólo se cometió una ofensa en la mente.

Verse 70

मनस्तापेन शुध्येत मतमेतन्मनीषिणाम् । त्वया तु मनसा द्रोहः कृतो रामकृते यतः

Por el remordimiento interior uno se purifica: tal es la opinión de los sabios. En tu caso, la traición se cometió sólo en la mente, y surgió a causa de Rāma.

Verse 71

ईदृक्षान्मनसस्तापात्तस्माच्छुद्धोऽसि लक्ष्मण । अपरं शृणु मे वाक्यं नास्ति दोषस्तवा नघ

Por tal angustia en el corazón, quedas purificado, oh Lakṣmaṇa. Ahora escucha mis palabras ulteriores: oh impecable, no hay falta en ti.

Verse 72

ईदृक्क्षेत्रप्रभावोऽयं सौभ्रात्रेण विवर्जितः । पंचक्रोशात्मके क्षेत्रे ये वसन्त्यत्र लक्ष्मण

Tal es el poder de esta región sagrada: está desprovista de afecto fraternal. Quienes moran aquí, oh Lakṣmaṇa, dentro del recinto santo de cinco krośas—

Verse 73

अपि स्वल्पं न सौभ्रात्रं तेषां संजायते क्वचित्

Para ellos, ni siquiera un poco de sentimiento fraternal llega a nacer jamás, en tiempo alguno.

Verse 74

तावत्स्नेहपरो मर्त्यस्तावद्वदति कोमलम् । चमत्कारोद्भवं क्षेत्रं यावन्न स्पृशतेंऽघ्रिभिः

El hombre permanece afectuoso y habla con dulzura sólo mientras no haya puesto el pie en esta región sagrada, surgida de modo prodigioso.

Verse 75

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

Aun los demás seres que habitan aquí—ganado, aves y ciervos—también están privados de amistad y rivalizan entre sí.

Verse 76

कस्यचित्केनचित्सार्धं सौहार्दं नैव विद्यते । तस्मान्नैवास्ति ते दोष ईदृक्क्षे त्रस्य संस्थितिः

Aquí no se halla amistad con nadie. Por ello, en verdad no hay falta en ti: tal es la condición que reina en esta región sagrada.

Verse 77

तथापि यदि ते काचिच्छंका चित्ते व्यवस्थिता । तत्स्नानं कुरु गत्वा तु तस्मिंस्तीर्थे सुशोभने

Con todo, si aún queda en tu corazón alguna duda, ve y realiza el baño ritual en ese espléndido vado sagrado.

Verse 78

यत्र शक्रो विपाप्माऽभूद्द्रोहं कृत्वा सुदारुणम् । विश्वस्ताया दितेः पूर्वं गर्भपातसमुद्रवम्

Allí fue donde Śakra (Indra) quedó libre de pecado, aun después de cometer una traición sumamente terrible: antaño provocó el doloroso aborto de la confiada Diti.

Verse 79

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्गत्वा तत्र द्विजोत्तमाः । तीर्थे स्नानाच्च संपन्नो विशुद्धः शक्रसेविते । रामोऽपि तत्र गत्वाशु मार्कंडेयवराश्रमे

Así interpelado, Saumitri fue allá, oh mejores de los nacidos dos veces. Al bañarse en ese tīrtha, frecuentado por Śakra (Indra), quedó purificado. Rāma también acudió presto a aquel lugar, al excelso eremitorio de Mārkaṇḍeya.

Verse 80

स्नानं कृत्वा यथान्यायं ददर्शाऽथ पितामहम् । जगामाऽथ दिशं याम्यां सीतालक्ष्मणसंयुतः

Tras realizar el baño conforme al rito, contempló entonces al Pitāmaha (Brahmā). Después, acompañado de Sītā y Lakṣmaṇa, se encaminó hacia la región del sur.

Verse 83

तत्प्रभावाज्जघानाऽथ खरादीन्राक्षसोत्तमान् । तथा वै रावणं रौद्रं मेघनादसमन्वितम्

Por el poder de aquella influencia sagrada, dio muerte a los más eminentes Rākṣasas—Khara y los demás; y asimismo al fiero Rāvaṇa, acompañado de Meghanāda.

Verse 358

एतस्मात्कारणान्नष्टा त्वत्समीपादहं विभो । श्राद्धकालेऽपि संप्राप्ते सत्येनात्मानमालभे

Por esta misma causa he desaparecido de tu presencia, oh Señor. Aun cuando llega el tiempo del Śrāddha, me sostengo únicamente por la verdad, por mi voto de veracidad.