Adhyaya 13

Verse 1

लोमश उवाच । ततस्ते गर्ज्जमानाश्च आक्षिपंतः सुरान्रणे । शतक्रतुप्रमुख्यांस्तन्महाबलपराक्रमान्

Dijo Lomaśa: Entonces, rugiendo, arremetieron contra los Devas en la batalla—aquellos poderosos y valerosos, encabezados por Śatakratu (Indra).

Verse 2

विमानमारुह्य तदा महात्मा वैरोचनिः सर्वबलेन सार्द्धम् । दैत्यैः समेतो विविधैर्महाबलैः सुरान्प्रदुद्राव महाभयावहम्

Entonces el gran Vairocani, subiendo a un vimāna junto con toda su hueste, y acompañado por muchos Daityas de gran poder, hizo huir a los Devas, sembrando un terror inmenso.

Verse 3

स्वानि रूपाणि बिभ्रंतः समापेतुः स हस्रशः । केचिद्व्याघ्रान्समारूढा महिषांश्च तथा परे

Asumiendo sus propias formas, se congregaron por millares. Unos montaban tigres, y otros cabalgaban búfalos.

Verse 4

अश्वान्केचित्समारूढा द्विपान्केचित्तथा परे । सिंहांस्तथा परे रूढाः शार्दूलाञ्छरभांस्तथा

Unos montaban caballos; otros, elefantes; otros cabalgaban leones, y también tigres e incluso śarabhas.

Verse 5

मयूरान्राजहंसांश्च कुक्कुटांश्च तथा परे । केचिद्धयान्समारूढा उष्ट्रानश्वतरानपि

Otros cabalgaban pavos reales, cisnes regios e incluso gallos. Algunos montaban corceles, y también camellos y mulas.

Verse 6

गजान्खरान्परे चैव शकटांश्च तथा परे । पादाता बहवो दैत्याः खङ्गशक्त्यृष्टिपाणयः

Otros tenían elefantes y asnos, y otros aún carros. Muchos Daitya combatían a pie, con espadas, jabalinas y lanzas en las manos.

Verse 7

परिघायुधिनः पाशशूलमुद्गरपाणयः । असिलोमान्विताः केचिद्भुशुंडीपरिघायुधाः

Unos blandían mazas de hierro como armas; otros empuñaban lazos, tridentes y martillos. Algunos iban cubiertos con cota de hierro afilada como espada, y otros llevaban bhuśuṇḍīs y pesadas mazas en sus manos.

Verse 8

हयनागरथाश्चान्ये समारूढाः प्रहारिणः । विमानानि समारूढा बलिमुख्याः सहस्रशः

Otros, montados en caballos, elefantes y carros de guerra, golpeaban con fiereza. Y por millares, los jefes encabezados por Bali subieron también a vimānas.

Verse 9

स्पर्द्धमानास्ततान्योन्यं गर्जंतश्च मुहुर्मुहुः । वृषपर्वा ह्युवा चेदं बलिनं दैत्यपुंगवम्

Rivalizando entre sí y rugiendo una y otra vez, Vṛṣaparvan y otros jóvenes caudillos se dirigieron a Bali, el poderoso toro entre los Dānava.

Verse 10

त्वया कृतं महाबाहो इंद्रेण सह संगमम् । विश्वासो नैव कर्तव्यो दुर्हृदा च कथंचन

Oh, de brazos poderosos, has hecho alianza con Indra; pero jamás debe ponerse confianza en un enemigo de corazón hostil, de ningún modo.

Verse 11

ऊनेनापि हि तुच्छेन वैरिणापि कथंचन । मैत्री बुद्धिमता कार्या आपद्यपि निवर्तते

Aun con quien es inferior o insignificante —aun con un enemigo— el sabio puede forjar amistad, pues en la hora de la calamidad puede hacer retroceder el peligro.

Verse 12

न विश्वसेत्पूर्वविरोधिना क्वचित्पराजिताः स्मोऽथ बले त्वयाधुना । पुराणदुष्टाः कथमद्य वै पुनर्मंत्रं विकर्तुं न च ते यतेरन्

Nunca debe confiarse en un antiguo adversario. Fuimos derrotados una vez, mas ahora, por tu fuerza, permanecemos firmes. Esos malvados de antaño, ¿cómo no habrían de esforzarse hoy de nuevo por trastornar nuestro consejo y nuestros planes?

Verse 13

इत्यूचुस्ते दुराधर्षा योद्धुकामा व्यवस्थिताः । ध्वजैश्छत्रैः पताकैश्च रणभूमिममंडयन्

Así hablaron aquellos guerreros inconquistables, formados y deseosos de combatir; con estandartes, sombrillas reales y pendones adornaron el campo de batalla.

Verse 14

चामरैश्च दिशः सर्वा लोपितं च रणस्थलम् । तथा सर्वे सुरास्तत्र दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः

Con los abanicos de cola de yak (cāmara) parecían velarse todas las direcciones, y el campo de batalla quedó oscurecido. Allí, todos los Devas ardían en deseo de enfrentar a los Daityas.

Verse 15

पीत्वामृतं महाभागा वाहान्यारुह्य दंशिताः । गजारूढो महेंद्रोपि वज्रपाणिः प्रतापवान् । सूर्यश्चोच्चैः श्रवारूढो मृगा रूढश्च चन्द्रमाः

Los afortunados, tras beber el néctar y montar sus corceles, quedaron armados y dispuestos. También el gran Indra, poderoso portador del Vajra, cabalgó sobre un elefante. Sūrya montó a Uccaiḥśravas, y Candra montó un ciervo.

Verse 16

छत्रचामरसंवीताः शोभिता विजयश्रिया । प्रणम्य विष्णुं ते सर्व इंद्राद्या जयकांक्षिणः

Rodeados de parasoles y abanicos de cola de yak, resplandecientes con la gloria de la victoria, todos—Indra y los demás—se postraron ante Viṣṇu, anhelando el triunfo.

Verse 17

ते विष्णुना ह्यनुज्ञाता असुरान्प्रति वै रुषा । असुराश्च महाकाया भीमाक्षा भीमविक्रमाः

Con el permiso de Viṣṇu, avanzaron contra los Asuras con ira. Y los Asuras también eran de cuerpos enormes, de ojos terribles y de fuerza espantosa.

Verse 18

तेषां बोरमभूद्युद्धं देवानां दानवैः सह । तुमुलं च महाघोरं सर्वभूतभयावहम्

Entonces estalló su guerra—la de los Devas junto con los Dānavas—estruendosa y sumamente terrible, que infundía temor a todos los seres.

Verse 19

शरधारान्वितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् । ततश्च टचटाशब्दा बभूवुश्च दिशोदश

Todo se volvió en verdad maravilloso, colmado de torrentes de flechas; y entonces, en las diez direcciones, surgieron los chasquidos “ṭacaṭā”.

Verse 20

ततो निमिषमात्रेण शरघातयुता भवन् । शरतोमरनाराचैराहताश्चापतन्भुवि

Entonces, en un solo instante, se recrudeció el asalto de flechas; heridos por flechas, jabalinas y dardos de hierro, cayeron sobre la tierra.

Verse 21

विध्यमानास्तथा केचिद्विविधुश्चापरान्रणे । भल्लैर्भग्नाश्च पतिता नाराचैः शकलीकृताः

Algunos, aun atravesados, abatían a otros en la batalla; unos quedaron destrozados por flechas con púas y cayeron, y otros fueron hechos pedazos por saetas de hierro.

Verse 22

क्षुरप्रहारिताः केचिद्दैत्या दानवराक्षसाः । शिलीमुखैर्मारिताश्च भग्नाः केचिच्च दानवाः

Algunos Daityas, Dānavas y Rākṣasas fueron heridos por proyectiles afilados como navajas; otros fueron muertos por las flechas śilīmukha, y algunos Dānavas quedaron quebrantados y puestos en fuga.

Verse 23

एवं भग्नं दानवानां च सैन्यं दृष्ट्वा देवा गर्जमानाः समंतात् । हृष्टाः सर्वे संमिलित्वा तदानीं लब्ध्वा युद्धे ते जयं श्लाघयन्ते

Al ver así deshecho el ejército de los Dānavas, los Devas rugieron por todos los flancos; todos, jubilosos, se reunieron entonces y, habiendo obtenido la victoria en la batalla, proclamaron su triunfo.

Verse 24

शंखवादित्रघोषेण पूरितं च जगत्त्रयम् । देवान्प्रति कृतामर्षा दानवास्ते महाबलाः

Con el estruendo de caracolas e instrumentos, se colmaron los tres mundos; pero aquellos poderosos Dānavas, airados contra los Devas, volvieron a encender su ferocidad.

Verse 25

बलिप्रभृतयः सर्वे संभ्रमेणोत्थिताः पुनः । विमानैः सूर्यसंकासैरनेकैश्च समन्विताः

Bali y los demás se alzaron de nuevo, agitados, acompañados por muchos vimānas, resplandecientes como el sol.

Verse 26

द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं देवानां दानवैः सह । संप्रवृत्तं पुनश्चैव परस्परजिगीषया

De nuevo estalló un duelo-batalla, feroz y tumultuoso, entre los Devas y los Dānavas, pues cada bando ansiaba vencer al otro.

Verse 27

बलिना दानवेंद्रेण महेंद्रो युयुधे तदा । तथा यमो महाबाहुर्नमुच्या सह संगतः

Entonces Mahendra combatió contra Bali, señor de los Dānavas; y asimismo Yama, de poderosos brazos, trabó batalla con Namuci.

Verse 28

नैरृतः प्रघसेनैव पाशी कुंभेन संगतः । निकुंभेनैव सुमहद्युद्धं चक्रे सदारयः

Nairṛta se enfrentó a Praghasena en batalla; el portador del lazo (pāśa) se midió con Kumbha; y Sādāraya libró un combate grandioso contra Nikumbha.

Verse 29

सोमेन सह राहुश्च युद्धं चक्रे सुदारुणम् । राहुणा चन्द्रदेहोत्थममृतं भक्षितं तदा । संपर्कादमृस्यैव यथा राहुस्तथाऽभवत्

Rāhu libró con Soma (la Luna) una batalla terribilísima. Entonces Rāhu devoró el amṛta, el néctar surgido del propio cuerpo lunar; y por el contacto con ese amṛta, Rāhu llegó a ser tal como es: de forma inmortal, y sin embargo siempre opuesto a la Luna.

Verse 30

तानि सर्वाणि दृष्टानि शंभुना परमेष्ठिना । आश्रयोऽहं च सर्वेषां भूतानां नात्र संशयः । असुराणां सुराणां च सर्वेषामपि वल्लभः

Todos aquellos sucesos fueron contemplados por Śambhu, el Señor Supremo. «Yo soy el refugio de todos los seres—de ello no hay duda. Para asuras y devas por igual, soy amado por todos».

Verse 31

एवमुक्तस्तदा राहुः प्रणम्य शिरसा शिवम् । मौलौ स्थितस्तदा चंद्रो अमृतं व्यसृजद्भयात्

Así interpelado, Rāhu se postró e inclinó la cabeza ante Śiva. Entonces la Luna, asentada en la corona de Śiva, por temor derramó el amṛta, el néctar de inmortalidad.

Verse 32

तेन तस्य हि जातानि शिरांसि सुबहून्यपि । एकपद्येन तेषां च स्रजं कृत्वा मनोहराम् । बबंध शंभुः शिरसि शिरोभूषणवत्कृतम्

De ello, en verdad, le surgieron muchas cabezas. Y con un solo cordón de guirnalda, Śambhu ensartó aquellas cabezas en una hermosa corona y la ciñó sobre Su propia cabeza, como ornamento de diadema.

Verse 33

अशनात्कालकूटस्य नीलकंठोऽभवत्तदा । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुंडमाला तथा कृता

Al tragar el veneno Kālakūṭa, entonces se volvió Nīlakaṇṭha, el de la garganta azul. Y para que se cumpliera el designio de los dioses, se formó asimismo la muṇḍamālā, la guirnalda de cráneos.

Verse 34

दधार शिरसा तां च मुण्डमालां महेश्वरः

Y Maheśvara llevó sobre Su cabeza aquella muṇḍamālā, la guirnalda de cráneos.

Verse 35

तया स्रजाऽसौ शुशुभे महात्मा देवादिदेवस्त्रिपुरांतको हरः । गजासुरो येन निपातितो महानथांधको येन कृतश्च चूर्णः

Adornado con aquella guirnalda, Hara, el magnánimo—Dios de dioses, destructor de Tripura—resplandeció con fulgor: Él fue quien abatió al poderoso Gajāsura, y Él quien redujo a polvo a Andhaka.

Verse 36

गंगा धृता येन शिरस्सुमध्ये चंद्रं च चूडे कृतवान्भयापहः । वेदाः पुराणानि तथागमाश्च तथैव नानाश्रुतयोऽथ शास्त्रम्

Él sostuvo al Gaṅgā en medio de su cabeza y colocó la Luna en su cimera: Él, el que disipa el temor. Los Vedas, los Purāṇas, los Āgamas, y asimismo las múltiples tradiciones sagradas y los tratados (todos lo proclaman).

Verse 37

जल्पंति नानागमभेदैर्मीमांसमानाश्च भवंति मूकाः । नानागमार्चायमतप्रभेदैर्निरूप्यमाणो जगदेकबंधुः

La gente parlotea, dividiendo las tradiciones en muchos Āgamas; y quienes sólo disputan y analizan quedan mudos (ante la Verdad). Aunque se le describa mediante múltiples formas de culto āgámico y diversas doctrinas, Él permanece como el único Amigo del mundo.

Verse 38

शिवं हि नित्यं परमात्मदैवं वेदैकवेद्यं परमात्मदिव्यम् । विहाय तं मूढजनाः प्रमत्ताः शिवं न जानंति परात्मरूपम्

Śiva es eterno: el Sí mismo supremo, la Divinidad; cognoscible sólo por el Veda, la Realidad suprema y radiante. Sin embargo, los necios, extraviados y negligentes, al abandonarlo, no reconocen a Śiva en su forma de Ser supremo.

Verse 39

येनैव सृष्टं विधृतं च येन येन श्रितं येन कृतं समग्रम् । यस्यांशभूतं हि जगत्कदाचिद्वेदांतवेद्यः परमात्मा शिवश्च

Él es por quien este universo es creado, por quien es sostenido, en quien mora, y por quien el todo es conformado; del cual, en verdad, el mundo es a veces sólo una porción. Él es Śiva, el Sí mismo supremo, conocido por la enseñanza del Vedānta.

Verse 40

आढ्यो वापि दरिद्रो वा उत्तमो ह्यधमोऽपि वा । शिवभक्तिरतो नित्यं शिव एव न संशयः

Sea rico o pobre, sea noble o humilde—quien permanece siempre entregado a la bhakti de Śiva es, en verdad, el mismo Śiva; de ello no hay duda.

Verse 41

यो वा परकृतां पूजां शिवस्योपरि शोभिताम् । दृष्ट्वा संतोषमायाति दायं प्राप्नोति तत्समम्

Quien, al ver la espléndida adoración que otro ofrece a Śiva, se llena de gozo sincero—obtiene una porción de mérito igual a ese acto de culto.

Verse 42

ये दीपमालां कुर्वंति कार्तिक्यां श्रद्धयान्विताः । यावत्कालं प्रज्वलंति दीपास्ते लिंगमग्रतः । तावद्युगसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते

Quienes, con fe, en el mes de Kārttika disponen una guirnalda de lámparas ante el Śiva-liṅga—mientras esas lámparas sigan ardiendo, por tantos miles de yugas el donante es honrado en el cielo.

Verse 43

कौसुंभतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । दातारस्तेऽपि कैलासे मोदन्ते शिवसंनिधौ

Las lámparas ofrecidas en un templo de Śiva, colmadas de aceite de cártamo—esos donantes también se regocijan en Kailāsa, en la misma presencia de Śiva.

Verse 44

अतसीतैलसंयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

Las lámparas ofrecidas en un templo de Śiva, llenas de aceite de linaza (atasī)—esos donantes alcanzan a Śiva, ciertamente acompañados por cien generaciones de su linaje.

Verse 45

ज्ञानिनोऽपि हि जायंते दीपदानफलेन हि

Por el fruto de ofrecer lámparas, aun los sabios y los iluminados llegan a nacer; tal mérito engendra la sabiduría espiritual.

Verse 46

तिलतैलेन संयुक्ता दीपा दत्ताः शिवालये । ते शिवं यांति संयुक्ताः कुलानां च शतेन वै

Las lámparas llenas de aceite de sésamo ofrecidas en el templo de Śiva: quienes las donan alcanzan a Śiva, acompañados ciertamente por cien generaciones de su linaje.

Verse 47

घृताक्ता यैः कृता दीपा दीपिताश्च शिवालये । ते यांति परमं स्थानं कुललक्षसमन्विताः

Quienes preparan lámparas ungidas con ghee y las encienden en el templo de Śiva, alcanzan la morada suprema, acompañados por un lakṣa (cien mil) de su linaje.

Verse 48

कर्पूरागुरुधूपैश्च ये यजंति सदा शिवम् । आरार्तिकां सकर्प्पूरां ये कुर्वंति दिनेदिने । ते प्राप्नुवंति सायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

Quienes adoran siempre a Śiva con ofrendas fragantes de alcanfor y de incienso de aguru, y quienes día tras día realizan el ārati con alcanfor, alcanzan el sāyujya (unión plena con el Señor); no hay aquí lugar para duda ni disputa.

Verse 49

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं ये ह्यतंद्रिताः । लिंगार्चनं प्रकुर्वंति ते रुद्रा नात्र संशयः

Quienes, sin negligencia, realizan la adoración del liṅga de Śiva una, dos o tres veces al día, se convierten en Rudras mismos; de ello no hay duda.

Verse 50

रुद्राक्षधारणं ये च कुर्वंति शिवपूजने । दाने तपसि तीर्थे च पर्वकाले ह्यतंद्रिताः । तेषां यत्सुकृतं सर्वमनंतं भवति द्विजाः

Oh nacidos dos veces, quienes con diligencia llevan rudrākṣa en la adoración de Śiva, en la caridad, la austeridad, en los tīrthas y en tiempos festivos—todo mérito que realicen se vuelve infinito.

Verse 51

रुद्राक्षा ये शिवेनोक्तास्ताच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः । आरम्भैकमुखं तावद्याबद्वक्त्राणि षोडश । एतेषां द्वौ च विज्ञेयौ श्रेष्ठौ तारयितुं द्विजाः

Oh los mejores entre los nacidos dos veces, escuchad los rudrākṣas proclamados por Śiva: comienzan con el de una cara y llegan hasta el de dieciséis caras. Entre ellos, dos deben conocerse como supremos para otorgar la liberación, oh brāhmaṇas.

Verse 52

रुद्राक्षाणां पंचमुखखस्तथा चैकमुखः स्मृतः । ये धारयंत्येकमुखं रुद्राक्षमनिशं नराः । रुद्रलोकं च गच्छंति मोदन्ते रुद्रसंनिधौ

Entre los rudrākṣas, el de cinco caras y también el de una cara son especialmente recordados. Los hombres que llevan sin cesar el rudrākṣa de una cara van al mundo de Rudra y se regocijan en la presencia de Rudra.

Verse 53

जपस्तपः क्रिया योगः स्नानं दानार्चनादिकम् । क्रियते यच्छृभं कर्म्म ह्यनंतं चाक्षधारणात्

Japa, austeridad, rito, yoga, baño sagrado, caridad, adoración y demás—cualquier acto auspicioso que se realice se vuelve inagotable por el hecho de llevar rudrākṣa.

Verse 54

शुनः कंठनिबद्धोऽपि रुद्राक्षो यदि वर्तते । सोऽपि संतारितस्तेन नात्र कार्या विचारणा

Aun si un rudrākṣa se ata al cuello de un perro, ese ser también es llevado al otro lado (salvado) por él; aquí no hay lugar para duda ni discusión.

Verse 55

तथा रुद्राक्षसंबंधात्पापमपिक्षयं व्रजेत् । एवं ज्ञात्वा शुभं कर्म कार्यं रुद्राक्षबंधनात्

Asimismo, por la unión con el rudrākṣa, aun el pecado llega a su destrucción. Sabiendo esto, deben emprenderse obras auspiciosas llevando el rudrākṣa ceñido (puesto).

Verse 56

त्रिपुण्ड्रधारणं येषां विभूत्वा मन्त्रपूतया । ते रुद्रलोके रुद्राश्च भविष्यंति न संशयः

Quienes llevan el Tripuṇḍra con vibhūti purificada por mantra, esos, en el mundo de Rudra, se vuelven Rudras; no hay duda.

Verse 57

कपिलायाश्च संगृह्य गोमयं चांतरिक्षगम् । शुष्कं कृत्वाथ संदाह्यं विभूत्यर्थं शिवप्रियैः

Los devotos amados de Śiva deben recoger el estiércol de la vaca kapilā (de color leonado), secarlo y luego quemarlo, para preparar la vibhūti, la ceniza sagrada.

Verse 58

विभूतीति समाख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । ललाटेंऽगुष्ठरेखा च आदौ भाव्या प्रयत्नतः

Se la llama “vibhūti”, destructora de todos los pecados. Al comienzo, debe trazarse con esmero la marca o línea del pulgar en la frente.

Verse 59

मध्यमां वर्जयित्वा तु अंगुलीक्द्वयेन च । एवं त्रिरेखासंयुक्तो ललाटे यस्य दृश्यते । स शैवः शिववज्ज्ञेयो दर्शनात्पापनाशनः

Dejando aparte el dedo medio y usando dos dedos, aquel en cuya frente se ve la señal unida a tres líneas debe ser conocido como Śaiva, en verdad como Śiva; con solo contemplarlo, los pecados se destruyen.

Verse 60

जटाधराश्च ये शैवाः सप्त पंच तथा नव । जटा ये स्थापियिष्यंति शैवेन विधिना युताः

Aquellos śaivas que llevan jaṭā, las trenzas enmarañadas—siete, cinco o nueve (mechones); y quienes establecerán sus jaṭās conforme a la regla śaiva—

Verse 61

ते शिवं प्राप्नुवं तीह नात्र कार्या विचारणा । रुद्राक्षधारणं कार्यं शिवभक्तैर्विशेषतः

Ellos alcanzan a Śiva aquí (y también más allá); sobre esto no hay lugar para duda. Debe llevarse el rudrākṣa, ciertamente—sobre todo por los devotos de Śiva.

Verse 62

अल्पेन वा महत्त्वेन पूजितो वा सदाशिवः । कुलकोटिं समुद्धृत्य शिवेन सह मोदते

Sea adorado con poco o con mucho, Sadāśiva—tras elevar y rescatar crores del linaje—se regocija junto con Śiva.

Verse 63

तस्माच्छिवात्परतरं नास्ति किंचिद्द्विजोत्तमाः । यदैवमुच्यते शास्त्रे तत्सर्वं शिवकारणम्

Por ello, oh mejores de los dos veces nacidos, no hay nada más alto que Śiva. Cuanto así se declara en las escrituras, todo ello tiene a Śiva por causa.

Verse 64

शिवो दाता हि लोकानां कर्ता चैवानुमोदिता । शिवशक्त्यात्मकं विश्वं जानीध्वं हि द्विजोत्तमाः

Śiva es en verdad el dador para los mundos; es también el hacedor y quien otorga su aprobación. Sabed, oh mejores de los dos veces nacidos, que el universo es de la naturaleza de Śiva y de Śakti.

Verse 65

शिवेति द्व्यक्षरं नाम त्रायते महतो भयात् । तस्माच्छिवश्चिंत्यतां वै स्मर्यतां च द्विजोत्तमाः

El nombre de dos sílabas «Śiva» libra del gran temor. Por ello, oh los mejores entre los dos veces nacidos, contemplad a Śiva y recordadlo sin cesar.

Verse 66

ऋषय ऊचुः । सोमनाथस्य माहात्म्यं ज्ञातं तस्य प्रसादतः । राहोः शिरोभयात्सर्वे रक्षिताः परमेष्ठिना

Dijeron los sabios: «Por tu gracia hemos conocido la grandeza de Somanātha. Del temor a la cabeza de Rāhu, todos fuimos protegidos por Parameṣṭhin (Brahmā)»

Verse 67

सुराश्चेंद्रादयश्चान्ये तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । अत ऊर्ध्वं सुराः सर्वे किमकुर्वत उच्यताम्

«Y los dioses —Indra y los demás— en aquella batalla sumamente terrible: después de eso, ¿qué hicieron todos los dioses? Dínoslo, por favor.»

Verse 68

शिवस्य महिमा सर्वः श्रुतस्तव मुखोद्गतः । अथ युद्धस्य वृत्तान्तः कथ्यतां परमार्थतः

«Hemos escuchado toda la grandeza de Śiva tal como brotó de tu boca. Ahora, narra el relato verdadero de la batalla, según su sentido más profundo.»

Verse 69

लोमश उवाच । यदा हि दैत्यैश्च पराजिताः सुराः शम्भुं च सर्वे शरणं प्रपन्नाः । शिवं प्रणेमुः सहसा सुरोत्तमा युद्धाय सर्वे च मनो दधुस्तदा

Dijo Lomaśa: Cuando los dioses fueron vencidos por los Daityas, todos buscaron refugio en Śambhu. Los más excelsos devas se postraron de inmediato ante Śiva, y entonces todos dispusieron su mente para la batalla.

Verse 70

तथैव दैत्या अपि युध्यमाना उत्साहयुक्तातिबलाश्च सर्वे । देवैः समेताश्च पुनः पुनश्च युद्धं प्रचक्रुः परमास्त्रयुक्ताः

Así también los Daityas, combatiendo con ardor y fuerza desmedida, una y otra vez trabaron batalla con los dioses, armados con los más excelsos proyectiles.

Verse 71

एवं च सर्वे ह्यसुराः सुराश्च शक्त्यृष्टिशूलैः परिघैः परश्वधैः । जयार्थिनोमर्षयुताः परस्परं सिंहा यथा हैमवतीं दुरात्ययाः । निहन्यमाना ह्यसुराः सुरैस्तदा नानास्त्रयोगैः परमैर्निपेतुः

Así, todos los Asuras y los Suras lucharon con lanzas, jabalinas, tridentes, mazas y hachas; ansiosos de victoria y colmados de furia, chocaban entre sí como leones en la región himaláyica, difícil de atravesar. Entonces, abatidos por los dioses mediante múltiples combinaciones de armas supremas, los Asuras cayeron.

Verse 72

चक्रुस्ते सकलामुर्वी मांसशोणितकर्दमाम् । महीं वृक्षाद्रिसंयुक्तां ससागरवनाकराम्

Convirtieron toda la tierra en un lodazal de carne y sangre: este mismo mundo con sus árboles y montañas, con sus océanos, bosques y minas.

Verse 73

शिरांसि च कबन्धानि कवचानि महांति च । ध्वजारथाः पताकाश्च गजवाजिशिरांसि च

Cabezas y troncos sin cabeza, grandes armaduras, carros con estandartes y banderas—y también las cabezas de elefantes y caballos—yacían esparcidos por doquier.

Verse 74

बहन्त्यश्चापगा ह्यासन्नद्यो भीरुभयावहाः । अगाधाः शोणितोदाश्च तरंतो ब्रह्मराक्षसाः । तयंति परान्भूतप्रतप्रमथराक्षसान्

Allí corrían arroyos y ríos, terribles para los tímidos: corrientes hondas cuyas aguas eran sangre. Los Brahma-rākṣasas nadaban a través, y atormentaban a otros seres: feroces bhūtas, pramathas y rākṣasas.

Verse 75

शाकिनीडाकिनीसंघा यक्षिण्योऽथ सहस्रशः । नानाकेलिषु संयुक्ताः परस्परमुदान्विताः

Huestes de Śākinīs y Ḍākinīs, y Yakṣiṇīs por millares, se unieron en diversos juegos frenéticos, exultando entre sí.

Verse 76

एवं संक्रीडमानास्ते भूतप्रमथराक्षसाः । रणे तस्मिन्महारौद्रे देवासुरसमागमे

Así, aquellos bhūtas, pramathas y rākṣasas se divertían en aquella batalla, la más terrible, cuando devas y asuras se encontraron en combate.

Verse 77

बलिना सह देवेन्द्रो युयुधेऽद्भुतविक्रमः । शक्त्या जघान देवेंद्रं वैरोचनिरमर्षणः

Indra, señor de los devas, de asombroso valor, combatió con Bali. Entonces Virocani (Bali), de ira insoportable, hirió a Indra con una lanza.

Verse 78

तां शक्तिं वञ्चयामास महेन्द्रो लघुविक्रमः । जघान स बलिं यत्नाद्दैत्येंद्रं परमेण हि

Mahendra, veloz en su proeza, esquivó aquella lanza. Luego, con esfuerzo resuelto, abatió a Bali, señor de los Daityas, con un golpe supremo.

Verse 79

वज्रेण शितधारेण बाहुं चिच्छेद विक्रमी । गातासुरपतद्भूमौ विमानात्सूर्यसंन्निभात्

Con el rayo de filo agudo, el valiente le cercenó el brazo; y el señor de los asuras cayó a tierra desde su vimāna, brillante como el sol.

Verse 80

पतितं च बलिं दृष्ट्वा वृषपर्वा रूपान्वितः । ववर्ष शरधाराभिः पयोद इव पर्वतम्

Al ver a Bali caído, Vṛṣaparvan, de espléndida figura, hizo llover torrentes de flechas, como nube de lluvia que descarga sobre la montaña.

Verse 81

महेंद्रं सगजं चैव सहमानं शिताञ्छरान् । तदा युद्धमभूद्वोरं महेन्द्रवृषपर्वणोः

Entonces se entabló una batalla terrible entre Mahendra (Indra) y Vṛṣaparvan; Indra, con su elefante, soportaba las agudas flechas.

Verse 82

निपात्य वृषपर्वाणमिंद्रः परबलार्दनः

Indra, el que aplasta las huestes enemigas, derribó a Vṛṣaparvan.

Verse 83

ततो वज्रेण महता दानवानवधीद्रणे । शिरसि च्छेदिताः केचित्केचित्कंधरतो हताः

Luego, con el poderoso Vajra, dio muerte a los Dānavas en el campo de batalla: a unos les cortó la cabeza, y a otros los abatió en el cuello y los hombros.

Verse 84

विह्वलाश्च कृताः केचिदिंद्रेण कुपितेन च । तथा यमेन निहता वायुना वरुणेन च

A algunos, Indra en su ira los dejó aturdidos; y del mismo modo otros fueron muertos por Yama, por Vāyu y por Varuṇa.

Verse 85

कुबेरेण हताश्चान्ये नैरृतेन तथा परे । अग्निना निहताः केचिदीशेनैव विदारिताः

A otros los abatió Kubera, y a otros Nairṛta; algunos cayeron por el fuego de Agni, y otros fueron desgarrados por el propio Īśa.

Verse 86

एवं तदा तैर्निहता बलीयसो महासुरा विक्रमशानिनश्च । सुरैस्तु सर्वैः सह लोकपालैः शिवप्रसादा भिहतास्तदानीम्

Así, en aquel tiempo, los grandes Asuras, poderosos y heroicos, fueron muertos—por todos los dioses junto con los Lokapālas—por la gracia de Śiva.

Verse 87

ततो महादैत्यवरो दुरात्मा स कलानेमिः परमास्त्रयुक्तः । ययौ तदानीं सुरसत्तमांस्तान्हंतुं सदा क्रूरमतिः स एकः

Entonces el malvado, el más excelso de los grandes Daityas—Kalānemi, armado con armas supremas—avanzó solo, siempre de intención cruel, para matar a aquellos mejores de los dioses.

Verse 88

सिंहारूढो दंशितश्च त्रिशुलेन हि संयुतः । दैत्यानामर्बुदेनैव सिंहारूढेन संवृतः

Montado en un león y revestido de armadura, blandiendo un tridente, estaba rodeado por una inmensa multitud de Daityas, también montados en leones.

Verse 89

ते सिंहा दंशिताः सर्वे महाबलपराक्रमाः । तेषु सिंहेषु चारूढा महादैत्याश्च तत्समाः

Todos aquellos leones estaban armados y pertrechados, poderosos en fuerza y valentía; y sobre esos leones iban montados grandes Dānavas (Daityas), iguales a ellos en ferocidad.

Verse 90

आयांतीं दैत्यसेनां तां सर्वां सिंहविभूषिताम् । कालनेमियुतां दृष्ट्वा देवा इंद्रपुरोगमाः । भयमाजग्मुरतुलं तदा ध्यानपरा भवन्

Al ver acercarse aquel ejército de Daityas—enteramente engalanado con leones—y acompañado por Kālanemi, los Devas, con Indra a la cabeza, fueron presa de un temor incomparable; entonces se entregaron a la meditación.

Verse 91

किं कुर्मोऽद्य वयं सर्वे कथं जेष्याम चाद्भुतम् । एतादृशमसंख्याकमनीकं सिंहसंवृतम्

«¿Qué haremos hoy, todos nosotros? ¿Cómo podríamos vencer a esta fuerza prodigiosa: un ejército innumerable, cercado por leones?»

Verse 92

एवं विचिंत्यमानास्ते ह्यागतस्तत्र नारदः । नारदेन च तत्सर्वं पुरावृत्तं महत्तरम्

Mientras así deliberaban, llegó allí Nārada; y por medio de Nārada fue relatado por completo el grave y gran suceso de lo acontecido antes.

Verse 93

कथितं च महेंद्राय कालनेमेस्तपोबलम् । अजेयत्वं च संग्रामे वरदानबलेन तु

Y al gran Indra se le explicó el poder de austeridad de Kālanemi, y también su invencibilidad en la batalla, nacida de la fuerza de un don concedido.

Verse 94

विष्णुं विना वयं देवा अशक्ता रणमंडले । जेतुं च स ततो विष्णुः स्मर्यतां परमेश्वरः । तमालनीलो वरदः सर्वैर्विजयकांक्षिभिः

«Sin Viṣṇu, nosotros los Devas somos impotentes en el campo de batalla. Por eso, recordemos a ese Viṣṇu—el Señor Supremo—oscuro como el árbol tamāla, dador de dones; que todos los que anhelan la victoria lo invoquen.»

Verse 95

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदा देवास्त्वरान्विताः । ध्यानेन च महाविष्णुं ततः परबलार्द्दनम् । स्मरंतः परमात्मानमिदमूचुश्च तं विभुम्

Al oír las palabras de Nārada, los Devas—colmados de urgencia—meditaron en Mahāviṣṇu, el que aplasta la fuerza del enemigo; recordando al Ser Supremo, dijeron estas palabras a aquel Señor omnipenetrante.

Verse 96

देवा ऊचुः । नमस्तुभ्यं भगवते नमस्ते विश्वमंगलम् । श्रीनिवास नमस्तुभ्यं श्रीपते ते नमोनमः

Dijeron los Devas: «Salve a Ti, oh Bhagavān; salve a Ti, auspicio de todo el universo. Oh Śrīnivāsa, salve a Ti; oh Señor de Śrī, una y otra vez nos postramos ante Ti»។

Verse 97

अद्यास्मान्भयभीतांस्त्वं कालनेमिभयार्दितान् । त्रातुमर्हसि दैत्याच्च देवानामभयप्रद

«Hoy debes protegernos—atemorizados y afligidos por el temor a Kālanemi—del Daitya; ¡oh dador de intrepidez a los Devas!»

Verse 98

एवं ध्यातः संस्मृतश्च प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । नीलो गरुडमारुह्य जगतामभयप्रदः

Así, meditado y recordado, Hari se manifestó entonces—de tonalidad oscura—montado en Garuḍa, el que concede intrepidez a los mundos.

Verse 99

चक्रपाणिस्तदायातो देवानां विजयाय च । गगनस्थं महाविष्णुं गरुडोपरि संस्थितम् । श्रीवासमेनं दुर्द्धर्षं योद्धुकामं ददर्शिरे

Entonces llegó el Señor portador del Disco, para la victoria de los dioses. Vieron a Mahāviṣṇu en el firmamento, sentado sobre Garuḍa—Śrīvāsa (morada de Śrī)—inconquistable y deseoso de combatir.

Verse 100

तथा दृष्ट्वा कालनेमिस्तदानीं प्रहस्यमानोऽतिरुषा बलान्वितः । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपः श्यामो युवा वारणमत्तविक्रमः । करे गृहीतं निशितं महाप्रभं चक्रं च कस्मात्कथयस्व मे प्रभो

Al verlo así, Kālanemi, riendo con desprecio y lleno de feroz ira y fuerza, dijo: "¿Quién eres tú, oh afortunado de forma admirable, de tez oscura, joven, con la fuerza de un elefante embriagado? ¿Y por qué sostienes en tu mano ese disco afilado y espléndido? Dímelo, oh señor."

Verse 101

श्रीभगवानुवाच । युद्धार्थमिह चायातो देवानां कार्यसिद्धये । त्वं स्थिरो भव रे मंद दहाम्यद्य न संशयः

El Señor Bendito dijo: "He venido aquí para la batalla, para cumplir el propósito de los dioses. Mantente firme, oh necio; hoy te quemaré, de esto no hay duda."

Verse 102

श्रुत्वा भगवतो वाक्यं कालनेमिः प्रतापवान् । उवाच रुषितो भूत्वा भगवंतमधोक्षजम्

Al escuchar las palabras del Señor, el poderoso Kālanemi, enfureciéndose, habló al Bendito, el trascendente Adhokṣaja.

Verse 103

मूलभूतो हि देवानां भगवान्युद्धदुर्मदः । युद्धं कुरु मया सार्द्धं यदि शूरोऽसि संप्रति

"Tú eres, de hecho, la raíz y el soporte de los dioses, oh Señor, ¡loco de orgullo por la batalla! Lucha conmigo, si verdaderamente eres un héroe ahora."

Verse 104

प्रहस्य भगवान्विष्णुरुवाचेदं महाप्रभः । गगनस्थो भव त्वं हि महीस्थोऽहं भवामि वै

Sonriendo, el poderoso Señor Viṣṇu dijo: "Tú permanece en el cielo, ciertamente; yo me quedaré sobre la tierra."

Verse 105

अप्रशस्तं च विषमं युद्धं चैव यथा भवेत् । तथा कुरु महाबाहो गगनो वा महीतले

Que la batalla no sea impropia ni injusta. Lucha en consecuencia, oh tú de poderosos brazos, ya sea en el cielo o en la tierra.

Verse 106

तथेति मत्वा हि महानुभावो दैत्यैः समेतोऽर्बुदसंख्यकैश्च । सिंहोपरिस्थैश्च महानुभावैर्महाबलैः क्रूरतरैस्तदानीम्

Pensando: "Que así sea", aquel gran ser avanzó, acompañado por daityas que se contaban por decenas de millones, junto con poderosos y feroces guerreros montados sobre leones en ese momento.

Verse 107

गगनमथ जगाहे मंदमंदं महात्मा ह्यसुरगणसमेतो विश्वरूपं जिघांसुः । त्रिशिखमपरमुग्रं गृह्य संदेशचेष्टादशनविकृतवक्त्रो योद्धुकामो हरिं सः

Entonces aquel gran asura, unido a huestes de demonios y con la intención de matar a Viṣṇu de forma universal, entró lentamente en el cielo. Empuñando un tridente sumamente terrible, con el rostro distorsionado en gestos sombríos, anhelaba luchar contra Hari.