Śumbha–Niśumbha-pīḍā and Devastuti to Durgā/Śivā (Names and Forms of the Devī)

Verse 1

ऋषिरुवाच । आसीच्छुम्भासुरो दैत्यो निशुंभश्च प्रतापवान् । त्रैलोक्यमोजसा क्रान्तं भ्रातृभ्यां सचराचरम्

El sabio dijo: “Hubo un Daitya llamado Śumbha, y su poderoso hermano Niśumbha. Por la fuerza de su poder, los tres mundos, junto con todo lo que se mueve y todo lo que no se mueve, fueron invadidos por esos dos hermanos”.

Verse 2

ताभ्याम्प्रपीडिता देवा हिमवन्तं समाययुः । जननीं सर्वभूतानां कामदात्रीं ववन्दिरे

Oprimidos por esos dos, los devas fueron a Himavān. Se inclinaron ante la Madre de todos los seres, la otorgadora de los dones deseados, y ofrecieron sus reverentes saludos.

Verse 3

देवा ऊचुः । जय दुर्गे महेशानि जयात्मीयजनप्रिये । त्रैलोक्यत्राणकारिण्यै शिवायै ते नमोनमः

Los dioses dijeron: “Victoria a ti, oh Durgā; victoria, oh Maheshānī; victoria a ti, que eres amada por tus propios devotos. Ante ti, Śivā, la protectora y salvadora de los tres mundos, nos inclinamos una y otra vez”.

Verse 4

नमो मुक्तिप्रदायिन्यै पराम्बायै नमोनमः । नमः समस्तसंसारोत्पत्तिस्थित्यन्तकारिके

Saludos una y otra vez a la Madre Suprema, la otorgadora de la liberación. Saludos a Ella, quien produce el surgimiento, la continuación y la disolución de todo el proceso del mundo.

Verse 5

कालिकारूपसंपन्नो नमस्काराकृते नमः । छिन्नमस्तास्वरूपायै श्रीविद्यायै नमोस्तु ते

Salutación a Ti, adornada con la forma de Kālikā; salutación a Ti, que eres la encarnación misma de la reverente postración. Salutación a Ti, cuya forma es Chinnamastā; a Ti me inclino, oh Śrīvidyā, sagrada sabiduría‑poder.

Verse 6

भुवनेशि नमस्तुभ्यं नमस्ते भैरवाकृते । नमोस्तु बगलामुख्यै धूमावत्यै नमोनमः

Oh Soberana de los mundos, Bhuvaneśī, me inclino ante Ti. Salutaciones a Ti, que portas la forma de Bhairava. Homenaje, en verdad, a Bagalāmukhī; y una y otra vez, homenaje a Dhūmāvatī.

Verse 7

नमस्त्रिपुरसुन्दर्य्यै मातङ्गयै ते नमोनमः । अजितायै नमस्तुभ्यं विजयायै नमोनमः

Saludo una y otra vez a Ti como Tripurasundarī; y te saludo como Mātaṅgī. Saludo a Ti, Ajitā, la Inconquistable; y una y otra vez te saludo como Vijayā, la Victoria.

Verse 8

जयायै मंगलायै ते विलासिन्यै नमोनमः । दोग्ध्रीरूपे नमस्तुभ्यं नमो घोराकृतेऽस्तु ते

Saludo una y otra vez a Ti como Jayā (Victoria), como Maṅgalā (Auspiciosidad) y como la Señora de dulce līlā, llena de encanto. Saludo a Ti en la forma de la Madre Nutricia que ‘ordeña’ la gracia; y también sea mi salutación a Tu forma terrible y sobrecogedora.

Verse 9

मनोऽपराजिताकारे नित्याकारे नमोनमः । शरणागतपालिन्यै रुद्राण्यै ते नमोनमः

Saludo una y otra vez a Ti, cuya forma es invencible aun para la mente, cuya forma es eterna. Saludo una y otra vez a Ti, Rudrāṇī, protectora de quienes se refugian en Ti.

Verse 10

नमो वेदान्तवेद्यायै नमस्ते परमात्मने । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमोनमः

Saludo a Aquella que es conocida por el Vedānta; saludo a Ti, el Ser Supremo (Paramātman). Una y otra vez, saludo a la Soberana Señora que preside infinitos crores de universos.

Verse 11

इति देवैः स्तुता गौरी प्रसन्ना वरदा शिवा । प्रोवाच त्रिदशान्सर्वान्युष्माभिः स्तूयतेऽत्र का

Así, alabada por los dioses, Gaurī—benigna, compasiva y dadora de dones—quedó complacida. Entonces la auspiciosa Diosa habló a todos los treinta y tres dioses: «¿A quién es a quien aquí entonáis himnos?»

Verse 12

ततो गौरीतनोरेका प्रादुरासीत्कुमारिका । सोवाच मिषतां तेषां शिवशक्तिं परादरात्

Entonces, del propio cuerpo de Gaurī, se manifestó de pronto una doncella. Mientras todos miraban asombrados, ella proclamó—por el supremo mandato—el poder (Śakti) de Śiva.

Verse 13

स्तोत्रं मे क्रियते मातः समस्तैः स्वर्गवासिभिः । निशुंभशुंभदैत्याभ्यां प्रबलाभ्यां प्रपीडितैः

«Oh Madre, todos los moradores del cielo me ofrecen un himno de alabanza, pues están gravemente oprimidos por los dos poderosos daityas, Niśumbha y Śumbha.»

Verse 14

शरीरकोशाद्यत्तस्या निर्गता तेन कौशिकी । नाम्ना सा गीयते साक्षाच्छुंभासुरनिबर्हिणी

Porque ella surgió de la envoltura (kośa) de su propio cuerpo, por eso es cantada con el nombre de Kauśikī; en verdad, es célebre como la aniquiladora del asura Śumbha.

Verse 15

चैवोग्रतारिका प्रोक्ता महोग्रतारिकापि च । प्रादुर्भूता यतः सा वै मातंगीत्युच्यते भुवि

También se la proclama Ugratārikā, y asimismo Mahogratārikā. Y puesto que se manifestó de aquella fuente, en el mundo se la llama en verdad “Mātaṅgī”.

Verse 16

बभाषे निखिलान्देवान्यूयं तिष्ठत निर्भयाः । कार्यं वः साधयिष्यामि स्वतन्त्राहं विनाश्रयम्

Él habló a todos los dioses: “Permaneced sin temor. Yo cumpliré vuestra tarea. Soy independiente, no necesito apoyo de nadie.”

Verse 17

इत्युक्त्वा सा तदा देवी तरसान्तर्हिताऽभवत् । चाण्डमुण्डौ तु तान्देवीमद्राष्टां सेवकौ तयोः

Dicho esto, la Diosa desapareció velozmente de la vista. Pero Caṇḍa y Muṇḍa—sus dos servidores—contemplaron a aquella Diosa.

Verse 18

दृष्ट्वा मनोहरं तस्या रूपं नेत्रसुखावहम् । पेततुस्तौ धरामध्ये नष्टसंज्ञौ विमोहितौ

Al ver su forma encantadora, deleite para los ojos, aquellos dos cayeron al suelo—aturdidos, sin conciencia, vencidos por el engaño de la ilusión.

Verse 19

गत्वा व्याजह्रतुः सर्वं राज्ञे वृत्तान्तमादितः । दृष्टा काचिन्मया पूर्वा नारी राजन्मनोरमा

Habiendo ido allí, informaron al rey todo lo sucedido desde el principio: «Oh Rey, antes vi a cierta mujer, encantadora y cautivadora».

Verse 20

हिमवच्छिखरे रम्ये संस्थिता सिंहवाहिनी । समन्ताद्देवकन्याभिः सेविता बद्धपाणिभिः

En una hermosa cumbre del Himalaya estaba la Diosa, la que cabalga el león; por todos lados la atendían doncellas celestiales, sirviéndola con las palmas juntas en reverente devoción.

Verse 21

कुरुते पादसंवाहं काचित्संस्कुरुते कचान् । पाणिसंवाहनं काचित्काचिन्नेत्राञ्जनं न्यधात्

Una sirvienta masajeó los pies; otra arregló y compuso el cabello. Una frotó suavemente las manos, y otra aplicó añjana (colirio) en los ojos.

Verse 22

काचिद् गृहीत्वा हस्तेनादर्शं दर्शयते मुखम् । नागवल्लीं ददात्येका लवंगैलादिसंयुताम्

Una mujer, tomando un espejo en la mano, le muestra el rostro; otra ofrece hojas de betel (nāgavalī) mezcladas con clavo, cardamomo y otros perfumes.

Verse 23

पतद्ग्रहं करे कृत्वा स्थिता काचित्सखी पुरः । भूषयत्यखिलांगानि काचिद्भूषाम्बरादिभिः

Una compañera se quedó delante, con una prenda en la mano; otra adornó todos los miembros con joyas, finas vestiduras y cosas semejantes.

Verse 24

कदलीस्तंभजंघोरुः कीरनासाऽहिदौर्लता । रणन्मञ्जीरचरणा रम्यमेखलया युता

Sus pantorrillas y muslos eran suaves como el tallo del plátano; su nariz, como el pico del loro; sus brazos, como enredaderas gráciles. Sus pies, ornados con ajorcas de dulce tintineo, resonaban quedamente, y un ceñidor encantador realzaba su hermosura.

Verse 25

लसत्कस्तूरिकामोदमुक्ताहारचलस्तनी । ग्रैवेयकलसद्ग्रीवा ललन्तीदाममण्डिता

Sobre su pecho reposaba un collar de perlas, fragante con almizcle resplandeciente, y su seno se mecía suavemente. Su cuello brillaba con un espléndido collar, y estaba adornada con una hermosa guirnalda ceñida sobre la frente.

Verse 26

अर्द्धचन्द्रधरा देवी मणिकुण्डलधारिणी । रम्यवेणिर्विंशालाक्षी लोचनत्रयभूषिता

La Diosa, portadora de la media luna, luce pendientes de gemas. Con trenzas bellamente dispuestas y ojos amplios y radiantes, está adornada con el tercer ojo, resplandeciendo como la auspiciosa potencia manifiesta (saguṇa) de Śiva.

Verse 27

साक्षरा मालिकोपेता पणिराजितकंकणा । स्वर्णोर्मिकांगुलिर्भ्राजत्पारिहार्य्यलसत्करा

Sus manos resplandecían con guirnaldas auspiciosas de letras sagradas; sus muñecas estaban ceñidas por brazaletes radiantes; y sus dedos, brillantes con anillos de oro, relucían con ornamentos apropiados.

Verse 28

शुभवस्त्रावृता गौरी पद्मासनविराजिता । काश्मीरबिन्दुतिलका चन्द्रालंकृतमस्तका

Gaurī estaba cubierta con vestiduras auspiciosas y resplandecía sentada en un asiento de loto. Llevaba un tilaka con puntos de azafrán, y su cabeza estaba adornada con la luna, revelando el benévolo esplendor manifiesto (saguṇa) con el que la Madre es contemplada y adorada.

Verse 29

तडिद्द्युतिर्महामूल्याम्बर चोलोन्नमत्कुचा । भुजैरष्टाभिरुत्तुंगैर्धारयन्ती वरायुधान्

Ella resplandecía con el fulgor del rayo; sus vestiduras preciosas y su corpiño realzaban su elevado pecho. Con ocho brazos alzados, sostenía armas excelsas, manifestando una forma divina imponente y protectora.

Verse 30

तादृशी नासुरी नागी न गन्धर्वी न दानवी । विद्यते त्रिषु लोकेषु यादृशी सा मनोरमा

En los tres mundos no existe Asurī, ni Nāgī, ni Gandharvī, ni Dānavī alguna que sea como aquella encantadora dama, Manoramā.

Verse 31

तस्मात्संभोगयोग्यत्वं तस्यास्त्वय्येव शोभते । नारीरत्नं यतः सा वै पुंरत्नं च भवान्प्रभो

Por ello, su idoneidad para la unión sagrada resplandece verdaderamente sólo contigo. Pues ella es, en verdad, una joya entre las mujeres, y tú, oh Señor, eres una joya entre los hombres.

Verse 32

इत्युक्तं चण्डमुण्डाभ्यां निशम्य स महासुरः । दूतं सुग्रीवनामानं प्रेषयामास तां प्रति

Al oír lo dicho por Caṇḍa y Muṇḍa, aquel gran asura envió hacia ella a un mensajero llamado Sugrīva.

Verse 33

गच्छ दूत तुषाराद्रौ तत्रास्ते कापि सुन्दरी । सा नेतव्या प्रयत्नेन कथयित्वा वचो मम

«Ve, oh mensajero, al monte Tuṣāra. Allí mora una doncella de gran hermosura. Tras comunicarle mis palabras, tráela aquí con diligente empeño».

Verse 34

इति विज्ञापितस्तेन सुग्रीवो दानवोत्तमः । गत्वा हिमाचलं प्राह जगदम्बां महेश्वरीम्

Así informado por él, Sugrīva—el más excelso entre los Dānava—fue a Himācala y se dirigió a Jagadambā, la gran Diosa Maheśvarī.

Verse 35

दूत उवाच । देवि शुंभासुरो दैत्यो निशुंभस्तस्य चानुजः । विख्यातस्त्रिषु लोकेषु महा बलपराक्रमः

El mensajero dijo: «Oh Diosa, el daitya llamado Śumbhāsura y Niśumbha, su hermano menor, son célebres en los tres mundos por su inmensa fuerza y valor».

Verse 36

चारोहं प्रेषितस्तेन सन्निधिन्ते समागमम् । स यज्जगौ सुरेशानि तत्समाकर्णयाधुना

«Soy el espía enviado por él, y he llegado a vuestra presencia. Oh señores de los dioses, escuchad ahora de mí lo que él dijo.»

Verse 37

इन्द्रादीन्समरे जित्वा तेषां रत्नान्यपाहरम् । देवभागं स्वयं भुञ्जे यागे दत्तं सुरादिभिः

Habiendo conquistado a Indra y a los demás dioses en batalla, me apoderé de sus joyas. Yo mismo participo de la porción de los dioses, la parte ofrecida en sacrificio y otorgada por los Devas y los demás.

Verse 38

स्त्रीरत्नं त्वामहं मन्ये सर्वरत्नोपरि स्थितम् । सा त्वं ममानुजं मां वा भजतात्कामजै रसैः

Te considero una joya entre las mujeres, situada por encima de todos los demás tesoros. Por lo tanto, que aceptes —según tu deseo— ya sea a mi hermano menor o a mí, y te deleites en los placeres nacidos del amor.

Verse 39

इति दूतोक्तमाकर्ण्य वचनं शुंभभाषितम् । जगाद सा महामाया भूतेशप्राणवल्लभा

Al escuchar la declaración del mensajero —las palabras dichas en nombre de Śumbha— ella, la Gran Māyā, la amada de Bhūteśa (el Señor Śiva), respondió.

Verse 40

देव्युवाच । सत्यं वदसि भो दूत नानृतं किंचिदुच्यते । परन्त्वेका कृता पूर्वं प्रतिज्ञा तान्निबोध मे

La Diosa dijo: "Oh mensajero, dices la verdad; no se ha pronunciado ni la más mínima falsedad. Sin embargo, anteriormente hice un solo voto; ahora entiéndelo de mi parte".

Verse 41

यो मे दर्पं विधुनुते यो मां जयति संगरे । उत्सहे तमहं कर्तुं पतिं नान्यमिति ध्रुवम्

“Quien sacuda mi orgullo, quien me venza en la batalla—sólo a él estoy dispuesta a aceptar como esposo; a ningún otro, esto es seguro.”

Verse 42

स त्वं कथय शुंभाय निशुंभाय वचो मम । यथा युक्तं भवेदेवं विदधातु तथाऽत्र सः

Así pues, lleva mis palabras a Śumbha y a Niśumbha. Que él disponga aquí las cosas exactamente del modo que sea justo y conveniente.

Verse 43

इत्थं देवीवचः श्रुत्वा सुग्रीवो नाम दानवः । राज्ञे विज्ञापयामास गत्वा तत्र सविस्तरम्

Así, tras oír las palabras de la Diosa, un dánava llamado Sugrīva fue ante el rey y le informó allí de todo el asunto con pleno detalle.

Verse 44

अथ दूतोक्तमाकर्ण्य शुंभो भैरवशासनः । धूम्राक्षं प्राह सक्रोधः सेनान्यं बलिनां वरम्

Entonces Śuṃbha—que gobernaba por mandato del Terrible Bhairava—al oír el informe del mensajero, lleno de ira se dirigió a Dhūmrākṣa, comandante del ejército, el primero entre los poderosos.

Verse 45

हे धूम्राक्ष तुषाराद्रौ वर्तते कापि सुन्दरी । तामानय द्रुतं गत्वा यथा यास्यति सात्र वै

«Oh Dhūmrākṣa, en el monte Tuṣāra mora una doncella de singular hermosura. Ve allí de inmediato y tráela pronto aquí, para que en verdad llegue a este lugar.»

Verse 46

तस्या आनयने भीतिर्न कार्य्याऽसुरसत्तम । युद्धं कार्यं प्रयत्नेन यदि सा योद्धुमिच्छति

Oh el mejor entre los Asuras, no temas traerla aquí. Si ella desea combatir, entonces libra la batalla con todo empeño.

Verse 47

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां धूम्रलोचन चण्डमुण्डरक्तबीजवधो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en el Quinto Libro—la Umāsaṃhitā—concluye el capítulo cuadragésimo séptimo, titulado “La muerte de Dhūmralocana, Caṇḍa‑Muṇḍa y Raktabīja”.

Verse 48

भर्तुर्ममान्तिकं गच्छ नोचेत्त्वां घातयाम्यहम् । पुष्ट्याऽसुराणां सहितः सहस्राणां नितंबिनि

“Ve de inmediato a la presencia de mi esposo; de lo contrario, haré que te den muerte. Oh, de hermosas caderas, me acompañan Puṣṭi y miles de asuras.”

Verse 49

देव्युवाच । दैत्यराट्प्रेषितो वीर हंसि चेत्किं करोमि ते । परन्त्वसाध्यं गमनं मन्ये संग्राममन्तरा

La Diosa dijo: «Oh héroe, si el rey de los Daityas te ha enviado y pretendes matarme, ¿qué puedo hacer por ti? Sin embargo, considero imposible partir de aquí sin combate».

Verse 50

इत्युक्तस्तामन्वधावद्दानवो धूम्रलोचनः । हुंकारोच्चारणेनैव तन्ददाह महेश्वरी

Así interpelado, el dānava Dhūmralocana se lanzó tras ella. Pero Maheshvarī, con la sola pronunciación de la sílaba “Huṃ”, lo redujo a cenizas.

Verse 51

ततः प्रभृति सा देवी धूमावत्युच्यते भुवि । आराधिता स्वभक्तानां शत्रुवर्गनिकर्तिनी

Desde entonces, esa Diosa es conocida en la tierra como Dhūmāvatī. Cuando es adorada, se vuelve la que siega las huestes enemigas de sus propios devotos.

Verse 52

धूम्राक्षे निहते देव्या वाहनेनातिकोपिना । चर्वितास्तद्गणास्सर्वेऽपलायन्तावशेषिताः

Cuando Dhūmrākṣa fue abatido por la Diosa, su montura—presa de feroz cólera—aplastó y devoró a todos sus acompañantes; los pocos que quedaron huyeron.

Verse 53

इत्थं देव्या हतं दैत्यं श्रुत्वा शुंभः प्रतापवान् । चकार बहुलं कोपं सन्दष्टोष्ठपुटद्वयः

Al oír que el asura había sido así abatido por la Diosa, el poderoso y valeroso Śumbha fue presa de una ira ardiente, apretando con fuerza ambos labios.

Verse 54

चण्डं मुंडं रक्तबीजं प्रैषयत्क्रमतोऽ सुरान् । तेपि चाज्ञापिता दैत्या ययुर्यत्राम्बिका स्थिता

Uno tras otro envió a los asuras—Caṇḍa, Muṇḍa y Raktabīja. Aquellos daityas, obedeciendo la orden, fueron al lugar donde Ambikā permanecía.

Verse 55

सिंहारूढा भगवतीमणिमादिभिराश्रिताम् । भासयंती दिशो भासा दृष्ट्वोचुर्द्दानवर्षभाः

Al ver a la Diosa Bienaventurada montada en un león, engalanada con joyas y ornamentos, e iluminando las direcciones con su resplandor, los más eminentes de los Dānavas hablaron.

Verse 56

हे देवि तरसा मूलं याहि शुंभनिशुंभयोः । अन्यथा घातयिष्यामः सगणां त्वां सवाहनाम्

«Oh Diosa, ve de inmediato a la raíz misma: Śumbha y Niśumbha. De lo contrario, te daremos muerte, junto con tu séquito y aun con tu montura», dijeron.

Verse 57

वृणीष्व तं पतिं वामे लोकपालादिभिः स्तुतम् । प्रपत्स्यसे महानंदं देवानामपि दुर्लभम्

Oh dulce doncella, elige a ese Señor por esposo—Aquel a quien alaban los Lokapālas y los demás dioses. Al refugiarte en Él, alcanzarás la gran bienaventuranza, difícil de obtener incluso para los devas.

Verse 58

इत्युक्तमाकलय्याम्बा स्मयित्वा परमेश्वरी । उदाजहार सा देवी सूनृतं रसवद्वचः

Comprendiendo lo que así se dijo, la Madre Umā—la Diosa Suprema—sonrió; y entonces la Devī pronunció palabras veraces, dulces y llenas de encanto.

Verse 59

देव्युवाच । अद्वितीयो महेशानः परब्रह्म सदाशिवः । यत्तत्त्वन्न विदुर्वेदा विष्ण्वादीनां च का कथा

Dijo la Diosa: «Maheśāna, Sadāśiva, no tiene segundo: es el Brahman supremo. Ni siquiera los Vedas conocen su verdadero principio; ¿qué podrá decirse entonces de Viṣṇu y de los demás dioses?»

Verse 60

तस्याहं प्रकृतिः सक्ष्मा कथमन्यं पतिम्वृणे । सिंही कामातुरा नैव जम्बुकं वृणुते क्वचित्

«Yo soy Su sutil Prakṛti (su poder innato y consorte). ¿Cómo podría escoger a otro esposo? Una leona, aun encendida por el deseo, jamás elige a un chacal.»

Verse 61

करेणुर्गर्दभं नैव द्वीपिनी शशकं न वा । मृषा वदत भो दैत्यो मृत्युव्यालनियंत्रिताः

Una elefanta jamás se une a un asno, ni una tigresa a una liebre. Oh Daitya, hablas en falso: tus palabras están sujetas por la serpiente de la muerte y no pueden sostenerse como verdad.

Verse 62

यूयं प्रयात पातालं युध्यध्वं शक्तिरस्ति चेत् । इति क्रोधकरं वाक्यं श्रुत्वोचुस्ते परस्परम्

«Id, pues, a Pātāla y combatid, si de veras tenéis fuerza.» Al oír estas palabras que encendían la ira, ellos se hablaron unos a otros.

Verse 63

अबलां मनसि ज्ञात्वा न हन्मो भवतीं वयम् । अथो स्थिरैहि पञ्चास्ये युद्धेच्छा मानसेऽस्ति चेत्

Sabiendo en nuestro corazón que eres mujer (y no debes ser herida), no te daremos muerte. Mas, oh Señor de cinco rostros, si el anhelo de combate aún mora en tu pecho, entonces mantente firme.

Verse 64

तेषामेवं विवदतां कलहः समवर्द्धत । ववृषु समरे बाणा उभयोर्द्दलयोश्शिताः

Mientras disputaban de ese modo, su querella fue creciendo sin cesar. Entonces, en medio del combate, llovieron flechas agudas desde ambos ejércitos enfrentados.

Verse 65

एवं तैः समरं कृत्वा लीलया परमेश्वरी । जघान चण्डमुण्डाभ्यां रक्तबीजं महासुरम्

Así, tras entablar batalla con ellos, la Diosa Suprema—como si fuese un juego de su līlā—hizo que Caṇḍa y Muṇḍa dieran muerte al gran asura Raktabīja.

Verse 66

द्वेषबुद्धिं विधायापि त्रिदशस्थितयोऽप्यमी । अन्तेऽप्रापन्परं लोकं यंल्लोकं यान्ति तज्जनाः

Aunque estos seres, establecidos entre los dioses, habían cultivado una mente de odio, al final alcanzaron el reino supremo: la misma morada a la que llegan quienes son devotos de Él.