Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā

Verse 1

सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका

Dijo Sūta: Del gran sabio Kaśyapa, en Dākṣāyaṇī, hija de Dakṣa, nació Vivasvān. Su esposa fue Saṃjñā, la divina hija de Tvaṣṭṛ, conocida también como Sureṇukā.

Verse 2

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी

Oh sabio, ella—resplandeciente en belleza y juventud—no pudo soportar aquel tejas insoportable y avasallador; y aun cuando él se presentaba con forma de esposo, ella no quedaba satisfecha.

Verse 3

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी

Incapaz de soportar el fulgor abrasador del Sol en aquella forma, la dama de tez clara—quemada por su calor—se agitó, presa de turbación y desasosiego.

Verse 4

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः

Oh sabio, en ella el dios Sol (Bhāskara) engendró tres hijos. Y de Saṃjñā, ante todo, nació Manu—Śrāddhadeva, el Prajāpati.

Verse 5

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः

Yama y Yamunā nacieron como una pareja de gemelos. Así, de ella (Saṃjñā) nacieron en verdad tres hijos del dios Sūrya.

Verse 6

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्

Al ver aquella forma abrasadora y avasallante de Vivasvān, Saṃjñā no pudo soportarla; por ello, de su propio ser creó una forma-sombra auspiciosa (Chāyā).

Verse 7

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते

Entonces aquella, formada de Māyā, habló con devoción: “Oh señora auspiciosa, dime: ¿qué tarea he de cumplir aquí por ti? Habla, oh de sonrisa pura.”

Verse 8

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः

Saṃjñā dijo: “Yo partiré—que la dicha sea contigo—hacia la casa de mi propio padre. Pero tú, oh Satya, debes permanecer de veras en esta morada, sin cambio alguno ni turbación.”

Verse 9

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्

“Estos dos niños míos son buenos y de recta conducta, y esta doncella es de cintura esbelta. Si deseas lo que me es querido, cuídalos con suavidad y mantenlos en bienestar.”

Verse 10

छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

Chāyā dijo: “Oh Diosa, porque me has asido del cabello, soportaré esta grave ofensa. No te revelaré mi parecer. Ve, oh Devi, como te plazca.”

Verse 11

सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः

Sūta dijo: “Así interpelada, la Diosa fue—avergonzada—ante la presencia de su padre. Allí su padre la reprendió y, una y otra vez, la apremió a seguir el mismo proceder.”

Verse 12

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह

Entonces partió, tomando la forma de una yegua y ocultando su verdadera apariencia bajo un velo. Al llegar a las tierras de los Kurus y a las regiones del norte, deambuló entre los hombres.

Verse 13

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल

Pero Sūrya, tomándola por Saṁjñā, engendró entonces en Chāyā a un hijo noble; en verdad, Savitṛ dio origen a Sāvarṇi Manu.

Verse 14

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते

Así, instigada por Saṁjñā, Chāyā, día tras día, mostró mayor afecto hacia su propio hijo, mas no así hacia el hijo mayor, nacido primero.

Verse 15

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

Pero su hermano menor, Yama, no pudo soportarlo; no lo toleró en absoluto. Aún joven, y dando gran peso a lo que creía que de ello se seguiría, se llenó de ira.

Verse 16

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता

Cuando Vaivasvata Yama amenazó a Chāyā, ella—enturbiada por la agitación—lo maldijo en su ira.

Verse 17

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्

Ardiendo de ira, Yama declaró: «¡Que este pie caiga sobre ti!» Después, con las manos juntas en reverencia, informó de todo el asunto a su padre.

Verse 18

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

Muy turbado por el temor a una maldición, procuró manejar la situación con insinuaciones y palabras indirectas. En verdad, una madre debe obrar con amoroso afecto hacia todos sus hijos por igual.

Verse 19

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति

Apartando su afecto por nosotros, ella sostiene al menor. Por eso mi pie se alzó con ira; te ruego que perdones esta ofensa.

Verse 20

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

He sido maldecido, oh Señor de los dioses, por mi madre, la mejor entre los ascetas. Mas por tu gracia, oh Protector y Señor, que mis pies no resbalen; que no caiga del sendero.

Verse 21

सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

Savita dijo: «Sin duda, hijo mío, hay una gran causa detrás de esto. ¿Por qué razón entró la ira en ti, conocedor del dharma y veraz en tu palabra?»

Verse 22

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले

No es posible volver falsa la palabra de tu madre. Los gusanos se llevarán la carne y se arrastrarán sobre la tierra.

Verse 23

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो

«Esa palabra se cumplirá como verdad, y tú también llegarás a ser protector (salvador). Hazlo, hijo querido: no dudes. Oh Señor, primero aquieta y reconforta tu propia mente.»

Verse 24

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः

Dijo Sūta: Habiendo hablado así a su hijo, llamado Yama, oh el mejor de los sabios, el dios Sol (Āditya) habló entonces a Chāyā, colmado de ira.

Verse 25

सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि

Dijo Sūrya: «Oh amada mía—oh Caṇḍī de mente extraviada—¿qué has hecho en verdad? Pero, puesto que mi afecto por ti es mayor, debes revelarme esto».

Verse 26

सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा

Sūta dijo: Al oír las palabras de Ravi (el Sol), ella expuso el asunto tal como era en verdad. Luego, abrasada por el “sol de Kāma”, el deseo, en aquel momento procuró consolar y apaciguar (a quien correspondía).

Verse 27

छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले

Chāyā dijo: «Abrasada por el desbordante resplandor de tu esplendor, esta forma ya no luce hermosa. Incapaz de soportar ese estado, ella—conocida precisamente por ese nombre—habita en el bosque, sobre la hierba.»

Verse 28

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्

Oh Gopati, Señor de los seres, ella—digna de alabanza y dotada del poder del yoga—tras alcanzar la absorción yóguica, comunicó a Deveśa, el Señor de los dioses, benévolamente dispuesto, una enseñanza arraigada en el Sí mismo (Ātman).

Verse 29

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः

«Hoy refrenaré mi forma y la haré grata para ti.» Dijo Sūta: Al oír esto, se apaciguó la ira de Mārtaṇḍa, Vivasvān, el dios Sol.

Verse 30

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च

Colocando ese resplandor sobre el disco giratorio, el sabio lo hizo recortar. Entonces apareció una forma brillantemente manifiesta, aunque velada por su propia efulgencia.

Verse 31

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह

Entonces Tvaṣṭṛ modeló una forma de belleza aún mayor, y brilló espléndidamente. Acto seguido, movido por un intenso anhelo, contempló a su propia esposa.

Verse 32

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया

Inexpugnable para todos los seres, por la fuerza de su esplendor y el poder de su firme resolución, asumió la forma de un caballo y fue hacia ella, movido por el deseo de unión.

Verse 33

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने

Oh sabio, temiendo que otro hombre pudiera acercarse a ella mientras realizaba movimientos para la unión, hizo que su semen fuera descargado, pasando de la boca a la fosa nasal.

Verse 34

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि

Después nacieron los dos divinos Aśvins, los más excelsos entre los sanadores. Son recordados como Nāsatya y Dasra: en verdad, la pareja conocida como los dos Aśvins.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en el quinto libro, la Umāsaṃhitā, en la sección que recuenta los Manvantaras—concluye el capítulo trigésimo quinto, titulado «Descripción del Vaivasvata (Manvantara)».

Verse 36

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्

Con su esposo, Satī—con el rostro radiante de dicha—regresó a su propio hogar. Después, aquella pareja divina se regocijó unida, en amor mutuo, aún más que antes.

Verse 37

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः

Pero Yama—con la mente hondamente afligida por aquel acto—después alegró a estos seres mediante el dharma. Así, Dharmarāja (Señor de la Justicia) guio al pueblo conforme a la ley del dharma.

Verse 38

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च

Por ese mismo acto, el resplandeciente Dharmarāja alcanzó la soberanía sobre los Pitṛs (el ámbito de los ancestros) y también el rango de Lokapāla, guardián de los mundos.

Verse 39

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे

Sāvarṇi fue en verdad Manu, el Prajāpati, señor de la progenie, tesoro de austeridad. Por el mérito mismo de sus obras, llegará a ser de nuevo Manu en el Manvantara de Sāvarṇi, después de Vaivasvata Manu.

Verse 40

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

Aun hoy, el Señor continúa practicando una austeridad terrible sobre la espalda del monte Meru. La hija menor nacida de aquella pareja fue la ilustre doncella Yamī.

Verse 41

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते

Entonces Yamunā llegó a ser la más excelsa de los ríos, protectora de los mundos, diosa del bosque. En el mundo se la nombra “Manu”, y también se la llama “Sāvarṇi”.

Verse 42

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः

Quien escuche este relato del origen de los dioses —o incluso lo conserve en la memoria—, al sobrevenir la adversidad quedará libre de esa calamidad y alcanzará una fama grandísima.