गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)

Verse 1

सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

Sūta dijo: Al oír aquel relato, el más maravilloso y excelso, acerca del enemigo de Tāraka, Nārada se llenó de gran gozo; y, colmado de bhakti, preguntó entonces por el rito y el proceder correctos (de adoración y observancia).

Verse 2

नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

Nārada dijo: Oh Dios de dioses, oh Señor de los seres, oh tesoro del conocimiento de Śiva: he escuchado la noble conducta de Kārttikeya, un relato sagrado más excelente aún que el néctar de amṛta.

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

Ahora deseo oír el relato más excelente acerca de Gaṇeśa: su nacimiento y sus hechos divinos, supremamente auspiciosos, la bendición entre todas las bendiciones.

Verse 4

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

Sūta dijo: Al oír así las palabras del gran sabio Nārada, Brahmā, con la mente serena, respondió recordando al Señor Śiva.

Verse 5

ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

Brahmā dijo: «Por las diferencias de los kalpas, el relato del nacimiento de Gaṇeśa se ha enseñado de diversas maneras, más allá de la norma común. Cuando Śani posó su mirada, la cabeza fue cercenada; después se le dispuso una forma de rostro de elefante.»

Verse 6

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

Ahora se narra el nacimiento de Gaṇeśa, tal como se expone en el Śvetakalpa: allí donde su cabeza fue cercenada y luego, por el compasivo Señor Śiva, fue restaurado y nuevamente colmado de gracia.

Verse 7

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

Oh sabio, aquí no debe albergarse duda alguna: el propio Śaṅkara fue la causa del nacimiento. Pues ese Śambhu es el Señor de todo—trascendente a las cualidades como Nirguṇa, y, sin embargo, por gracia, también se manifiesta como Saguṇa.

Verse 8

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

Sólo por Su divina līlā, este universo entero es creado, sostenido y también disuelto. Oh el mejor de los sabios, escucha con reverencia lo que ahora se expone.

Verse 9

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

Después de que Śiva contrajo matrimonio conforme al rito y regresó a Kailāsa, ¿cuánto tiempo pasó hasta que tuvo lugar el nacimiento (manifestación) de Gaṇapati?

Verse 10

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

En ese mismo momento, las compañeras Jayā y Vijayā se reunieron con Pārvatī y se entregaron a la deliberación, pensando con cuidado qué debía hacerse.

Verse 11

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

Todos los gaṇas de Rudra están por entero consagrados a cumplir el mandato de Śiva. Todos ellos están también de nuestro lado, encabezados por Nandī y Bhṛṅgī.

Verse 12

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

Esos Pramathas son en verdad incontables; ninguno de ellos nos pertenece. Todos permanecen en la puerta, enteramente entregados a cumplir el mandato de Śaṅkara.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en la segunda Rudrasaṃhitā, en la cuarta sección llamada Kumārakhaṇḍa—concluye el capítulo decimotercero, titulado «Descripción de la manifestación de Gaṇeśa».

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

Dijo Brahmā: Habiendo hablado así, la Diosa Pārvatī se dirigió a sus dos compañeras con palabras suaves y hermosas. Entonces tuvo aquel consejo por benéfico y resolvió firmemente llevarlo a cabo.

Verse 15

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

Luego, en cierta ocasión, mientras Pārvatī se bañaba, Sadāśiva reprendió a Nandin y, apartándose de aquel lugar, entró en otra estancia interior.

Verse 16

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

Al ver a Śaṅkara acercarse en un momento inoportuno, Jagadambikā—que entonces se bañaba—se levantó de inmediato; y aquella hermosa Diosa se ruborizó al instante.

Verse 17

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

En aquel momento, la Diosa, colmada de viva curiosidad, tuvo sus palabras por verdaderamente benéficas—portadoras de bienestar y dadoras de dicha.

Verse 18

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

Así, al transcurrir el tiempo de ese modo, en cierto momento Pārvatī—auspiciosa y una con Śiva—reflexionó en su interior; pues ella es la Māyā suprema y la Soberana Diosa.

Verse 19

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

Algún servidor devoto Mío llegará a ser sumamente auspicioso y consumado. Aquí nada debe moverse—ni siquiera el ancho de una línea—más allá de Mi mandato.

Verse 20

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

Tras reflexionar así, la Diosa modeló a un hombre—nacido de las impurezas del cuerpo—dotado de todos los signos y rasgos auspiciosos.

Verse 21

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

Era impecable en cada miembro, hermoso en cada parte; de presencia amplia y majestuosa, adornado con todo esplendor, y dotado de fuerza inmensa y valor heroico.

Verse 22

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

Entonces ella le entregó muchas clases de vestiduras, y también diversos adornos, y le concedió abundantes bendiciones, supremas e incomparables.

Verse 23

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

«Tú eres mi hijo; tú eres mío—no hay aquí nadie más que me pertenezca». Dicho esto, el hombre se inclinó con reverencia y se dirigió a Śivā (Pārvatī).

Verse 24

गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

Gaṇeśa dijo: «¿Qué tarea tienes hoy? Dímela, y haré lo que me indiques.» Así interpelada por él, Śivā, la Madre divina, respondió entonces a su hijo.

Verse 25

शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

Śiva dijo: «Hijo querido, escucha mis palabras. Desde hoy, sé mi guardián de la puerta. Tú eres mi hijo; tú eres mío—para mí no hay nadie como tú.»

Verse 26

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

«Sin mi mandato, hijo mío, que nadie entre—porfiando con violencia, dondequiera que sea—en el interior de mi morada. Hijo querido, esto que he dicho es la verdad.»

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

Brahmā dijo: Habiendo hablado así, oh sabio, le entregó un bastón sumamente firme. Al contemplar su propia forma hermosa, ella se llenó de júbilo.

Verse 28

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

Besándole el rostro y abrazando con ternura y compasión a aquel hijo, ella colocó a Gaṇeśa—señor de los Gaṇas—en su propia puerta, con el bastón en la mano como guardián.

Verse 29

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

Luego, oh querido, el gaṇa—hijo de la Devī—quedó apostado en la puerta de la casa, gran héroe con el bastón en la mano, con el propósito de salvaguardar el bienestar de Pārvatī.

Verse 30

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

Habiendo colocado a su propio hijo Gaṇeśa en su puerta, Śivā misma comenzó a bañarse, permaneciendo allí junto con sus compañeras.

Verse 31

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

En ese mismo instante, Śiva llegó al umbral—con ánimo juguetón; oh tigre entre los sabios, plenamente diestro en muchas līlās divinas.

Verse 32

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

Sin reconocer que era Śiveśa, el jefe de los gaṇas dijo: «Oh Deva, sin la orden de la Madre, no debes ir ahora».

Verse 33

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

Su madre, que estaba allí dispuesta para el baño, dijo: «¿Adónde vas ahora? Vuelve en seguida». Y diciendo esto, tomó al instante una varita para impedir que se escapara corriendo.

Verse 34

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

Al verlo, el Señor Śiva dijo: «Oh mente extraviada, ¿a quién pretendes prohibir? No me reconoces, oh entendimiento errado. Yo soy Śiva: ésta es la verdad, y no de otro modo».

Verse 35

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

Herido por Gaṇeśa con aquel bastón, Maheśvara—que despliega muchas formas de līlā divina—se airó y respondió a su hijo.

Verse 36

शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

Śiva dijo: «Eres necio; no sabes que Yo soy Śiva, el Señor de Girijā (Pārvatī). Voy a mi propia morada—oh niño, ¿cómo podrías prohibírmelo?»

Verse 37

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

Dicho esto, cuando Mahesha iba a entrar, el caudillo de los gaṇas—oh brāhmaṇa—se enfureció y de nuevo lo golpeó con un bastón.

Verse 38

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

Entonces el Señor Śiva, airado, ordenó a sus propios Gaṇas: “¿Quién es éste que actúa aquí, y qué se está haciendo? ¡Gaṇas, mirad y averiguad al instante!”

Verse 39

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

Dicho esto, el Señor Śiva permaneció allí, fuera de la casa, airado: Él, el Soberano, entregado a la conducta (dharma) propia de la existencia encarnada, cuyas līlās son muchas, maravillosas y prodigiosas.