Prakarana 10

Verse 185 (दोहा/सोरठा)

रघुपति चरन नाइ सिरु चलेउ तुरंत अनंत। अंगद नील मयंद नल संग सुभट हनुमंत।।75।।

raghupati carana nāi siru caleu turaṁta anaṁta | aṅgada nīla mayaṁda nala saṅga subhaṭa hanumaṁta ||75||

Inclinando la cabeza a los pies de Raghupati, Ananta (Lakṣmaṇa) partió al instante, junto con Angada, Nīla, Mayanda, Nala y el valiente Hanumān.

Verse 186 (चौपाई)

जाइ कपिन्ह सो देखा बैसा। आहुति देत रुधिर अरु भैंसा।। कीन्ह कपिन्ह सब जग्य बिधंसा। जब न उठइ तब करहिं प्रसंसा।। तदपि न उठइ धरेन्हि कच जाई। लातन्हि हति हति चले पराई।। लै त्रिसुल धावा कपि भागे। आए जहँ रामानुज आगे।। आवा परम क्रोध कर मारा। गर्ज घोर रव बारहिं बारा।। कोपि मरुतसुत अंगद धाए। हति त्रिसूल उर धरनि गिराए।। प्रभु कहँ छाँड़ेसि सूल प्रचंडा। सर हति कृत अनंत जुग खंडा।। उठि बहोरि मारुति जुबराजा। हतहिं कोपि तेहि घाउ न बाजा।। फिरे बीर रिपु मरइ न मारा। तब धावा करि घोर चिकारा।। आवत देखि क्रुद्ध जनु काला। लछिमन छाड़े बिसिख कराला।। देखेसि आवत पबि सम बाना। तुरत भयउ खल अंतरधाना।। बिबिध बेष धरि करइ लराई। कबहुँक प्रगट कबहुँ दुरि जाई।। देखि अजय रिपु डरपे कीसा। परम क्रुद्ध तब भयउ अहीसा।। लछिमन मन अस मंत्र दृढ़ावा। एहि पापिहि मैं बहुत खेलावा।। सुमिरि कोसलाधीस प्रतापा। सर संधान कीन्ह करि दापा।। छाड़ा बान माझ उर लागा। मरती बार कपटु सब त्यागा।।

jāi kapinh so dekhā baisā. āhuti deta rudhira aru bhainsā.. kīnha kapinh saba jagya bidhansā. jaba na uṭhai taba karahiṃ prasaṃsā.. tadapi na uṭhai dharenhi kaca jāī. lātanhi hati-hati cale parāī.. lai trisula dhāvā kapi bhāge. āe jahã rāmānuja āge.. āvā parama krodha kari mārā. garja ghora rava bārahiṃ-bārā.. kopi marutasuta aṅgada dhāe. hati trisūla ura dharani girāe.. prabhu kahã chā̃ḍesi sūla pracaṇḍā. sara hati kṛta anaṃta juga khaṇḍā.. uṭhi bahori māruti jubarājā. hatahiṃ kopi tehi ghāu na bājā.. phire bīra ripu marai na mārā. taba dhāvā kari ghora cikārā.. āvata dekhi kruddha janu kālā. lachimana chā̃ḍe bisikha karālā.. dekhasi āvata pabi-sama bānā. turata bhayu khal antaradhānā.. bibidha beṣa dhari karai larāī. kabahũka pragaṭa kabahũ duri jāī.. dekhi ajaya ripu ḍarape kīsā. parama kruddha taba bhayu ahīsā.. lachimana mana asa maṃtra dṛṛhāvā. ehi pāpihi maiṃ bahuta khelāvā.. sumiri kosalādhīsa pratāpā. sara saṃdhāna kīnha kari dāpā.. chā̃ḍā bāna mājha ura lāgā. maratī bāra kapaṭu saba tyāgā..

Los monos fueron y lo vieron sentado allí, ofreciendo oblaciones de sangre y búfalos. Destruyeron todo el sacrificio; cuando no se levantaba, comenzaron a burlarse y aplaudir. Aún así no se movía; entonces lo agarraron por el cabello y, pateándolo una y otra vez, huyeron. Tomando su tridente los persiguió; los monos huyeron y llegaron donde Lakshmana estaba frente a ellos. Vino con furiosa ira y golpeó, rugiendo terriblemente una y otra vez. Enfurecidos, Hanuman y Angada saltaron y derribaron el tridente, arrojándolo al suelo. Lanzó el poderoso tridente contra Lakshmana; Lakshmana lo hirió con una flecha, destrozándolo como si fuera para edades infinitas. Angada se levantó de nuevo con ira; golpeó, pero el golpe no tuvo efecto. El héroe retrocedió, ni muriendo ni muerto, y cargó de nuevo con un grito terrible. Al verlo venir, sombrío como la Muerte, Lakshmana disparó una flecha temible. Cuando el malvado vio la flecha como rayo acercándose, desapareció de inmediato. Tomando muchos disfraces luchó, ahora apareciendo, ahora escapándose. Viendo un enemigo invencible, los monos temieron; entonces Lakshmana ardió con justa ira. Lakshmana afirmó su mente con esta resolución: "He jugado bastante con este pecador." Recordando la gloria de Rama, Señor de Kosala, fijó su flecha con firme intención. Disparó; la flecha golpeó el centro de su pecho, y en el momento de la muerte abandonó todo engaño.

Verse 187 (दोहा/सोरठा)

रामानुज कहँ रामु कहँ अस कहि छाँड़ेसि प्रान। धन्य धन्य तव जननी कह अंगद हनुमान।।76।।

rāmānuja kahã rāmu kahã asa kahi chā̃ḍesi prāna. dhanya dhanya tava jananī kaha aṅgada hanumān..76..

«¿Dónde está Lakshmana y dónde está Rama?», diciendo esto, entregó la vida. Angada y Hanumán dijeron: «¡Bendita, bendita sea tu madre!»

Verse 188 (चौपाई)

बिनु प्रयास हनुमान उठायो। लंका द्वार राखि पुनि आयो।। तासु मरन सुनि सुर गंधर्बा। चढ़ि बिमान आए नभ सर्बा।। बरषि सुमन दुंदुभीं बजावहिं। श्रीरघुनाथ बिमल जसु गावहिं।। जय अनंत जय जगदाधारा। तुम्ह प्रभु सब देवन्हि निस्तारा।। अस्तुति करि सुर सिद्ध सिधाए। लछिमन कृपासिन्धु पहिं आए।। सुत बध सुना दसानन जबहीं। मुरुछित भयउ परेउ महि तबहीं।। मंदोदरी रुदन कर भारी। उर ताड़न बहु भाँति पुकारी।। नगर लोग सब ब्याकुल सोचा। सकल कहहिं दसकंधर पोचा।।

binu prayāsa hanumān uṭhāyo. laṅkā dvāra rākhi puni āyo.. tāsu marana suni sur gandharbā. caṛhi bimāna āe nabha sarbā.. baraṣi sumana duṃdubhīṃ bajāvahiṃ. śrīraghunātha bimala jasu gāvahiṃ.. jaya anaṃta jaya jagadādhārā. tumha prabhu saba devanha niṣṭārā.. astuti kari sur siddha sidhāe. lachimana kṛpāsindhu pahiṃ āe.. suta badha sunā dasānana jabahīṃ. muruchita bhayu pareu mahi tabahīṃ.. mandodarī rudana kara bhārī. ura tāṛana bahu bhā̃ti pukārī.. nagara loga saba byākula socā. sakala kahahiṃ dasakandhara pochā..

Sin esfuerzo Hanuman lo levantó, lo dejó en la puerta de Lanka y regresó. Al escuchar de su muerte, los dioses y Gandharvas vinieron por el cielo en sus carros. Llovieron flores y tocaron tambores celestiales, cantando la inmaculada fama de Sri Raghunath: "Victoria al Infinito, victoria al Sostén del mundo. Tú eres el Señor que concede liberación a todos los dioses." Habiendo alabado, los seres perfectos partieron; vinieron a Lakshmana, el océano de compasión. Cuando Ravana escuchó de la muerte de su hijo, se desmayó y cayó sobre la tierra. Mandodari levantó un gran lamento, golpeándose el pecho y gritando de muchas maneras. La gente de la ciudad, ansiosa y afligida, todos dijeron: "El de diez cabezas ha terminado."

Verse 189 (दोहा/सोरठा)

तब दसकंठ बिबिध बिधि समुझाईं सब नारि। नस्वर रूप जगत सब देखहु हृदयँ बिचारि।।77।।

taba dasakaṇṭha bibidha bidhi samujhāīṃ saba nāri. nasvara rūpa jagata saba dekhahu hṛdayã bicāri..77..

Entonces el de diez cuellos consoló a todas las mujeres de muchas maneras: «Mirad todas las formas del mundo como perecederas; meditad esto en vuestro corazón».

Verse 190 (चौपाई)

तिन्हहि ग्यान उपदेसा रावन। आपुन मंद कथा सुभ पावन।। पर उपदेस कुसल बहुतेरे। जे आचरहिं ते नर न घनेरे।। निसा सिरानि भयउ भिनुसारा। लगे भालु कपि चारिहुँ द्वारा।। सुभट बोलाइ दसानन बोला। रन सन्मुख जा कर मन डोला।। सो अबहीं बरु जाउ पराई। संजुग बिमुख भएँ न भलाई।। निज भुज बल मैं बयरु बढ़ावा। देहउँ उतरु जो रिपु चढ़ि आवा।। अस कहि मरुत बेग रथ साजा। बाजे सकल जुझाऊ बाजा।। चले बीर सब अतुलित बली। जनु कज्जल कै आँधी चली।। असगुन अमित होहिं तेहि काला। गनइ न भुजबल गर्ब बिसाला।।

tinhahi gyāna upadesā rāvana. āpuna manda kathā subha pāvana.. para upadesa kusala bahutere. je ācarahiṃ te nara na ghanere.. nisā sirāni bhayu bhinusārā. lage bhālu kapi cārihũ dvārā.. subhaṭ bolāi dasānana bolā. rana sanmukha jā kara mana ḍolā.. so abahīṃ baru jāu parāī. saṃjuga bimukha bhaẽ na bhalāī.. nija bhuja bala maiṃ bayaru baṛhāvā. dehaũ utaru jo ripu chaṛhi āvā.. asa kahi maruta bega ratha sājā. bāje sakala jujhāū bājā.. cale bīra saba atulita balī. janu kajjala kai ā̃dhī calī.. asaguna amita hohiṃ tehi kālā. ganai na bhujabala garba bisālā..

Ravana les dio instrucción en 'sabiduría', mientras su propio discurso era oscuro aunque presentado como auspicioso y purificador. Muchos son hábiles en aconsejar a otros; pocos son los hombres que practican lo que predican. La noche terminó y llegó el amanecer; osos y monos tomaron sus posiciones en las cuatro puertas. Llamando a sus campeones, el de diez rostros declaró: "Aquel cuyo corazón tiembla ante el rostro de la batalla, que se vaya ahora a otra tierra; no hay bien en apartarse de la guerra. Por la fuerza de mis propios brazos he aumentado esta enemistad; daré una respuesta adecuada si el enemigo asciende." Así diciendo, enganchó su carro veloz como el viento; todos los tambores marciales resonaron. Todos los héroes, de fuerza incomparable, marcharon como una tormenta de polvo negro. Innumerables malos presagios aparecieron en ese momento, pero hinchado de orgullo por su fuerza no les dio importancia.

Verse 191 (छंद)

अति गर्ब गनइ न सगुन असगुन स्त्रवहिं आयुध हाथ ते॥ भट गिरत रथ ते बाजि गज चिक्करत भाजहिं साथ ते॥॥ गोमाय गीध कराल खर रव स्वान बोलहिं अति घने॥ जनु कालदूत उलूक बोलहिं बचन परम भयावने॥॥

ati garba ganai na saguna asaguna stravahiṃ āyudha hātha te. bhaṭ girata ratha te bāji gaja cikkarata bhājahiṃ sātha te.. gomāya gīdha karāla khara rava svāna bolahiṃ ati ghane. janu kāladūta ulūka bolahiṃ bacana parama bhayāvane..

En orgullo desmedido no hacen caso a señales auspiciosas o inauspiciosas, aunque las armas se les escapan y fluyen de sus propias manos. Guerreros caen de sus carros; caballos y elefantes gritan y huyen. Chacales y buitres terribles alzan gritos ásperos; perros ladran en denso coro. Como mensajeros de la Muerte, los búhos pronuncian palabras sumamente aterradoras.

Verse 192 (दोहा/सोरठा)

ताहि कि संपति सगुन सुभ सपनेहुँ मन बिश्राम। भूत द्रोह रत मोहबस राम बिमुख रति काम।।78।।

tāhi ki saṃpati saguna subha sapanehuṃ mana bisrāma. bhūta droha rata mohavasa rāma bimukha rati kāma..78..

¿Cómo podría la buena fortuna —cómo siquiera un buen presagio, o la paz del corazón aun en sueños— pertenecer a quien, esclavizado por la ilusión, se entrega a dañar a los seres vivos y, vuelto de espaldas a Rama, se deleita en el deseo?

Verse 193 (चौपाई)

चलेउ निसाचर कटकु अपारा। चतुरंगिनी अनी बहु धारा।। बिबिध भाँति बाहन रथ जाना। बिपुल बरन पताक ध्वज नाना।। चले मत्त गज जूथ घनेरे। प्राबिट जलद मरुत जनु प्रेरे।। बरन बरद बिरदैत निकाया। समर सूर जानहिं बहु माया।। अति बिचित्र बाहिनी बिराजी। बीर बसंत सेन जनु साजी।। चलत कटक दिगसिधुंर डगहीं। छुभित पयोधि कुधर डगमगहीं।। उठी रेनु रबि गयउ छपाई। मरुत थकित बसुधा अकुलाई।। पनव निसान घोर रव बाजहिं। प्रलय समय के घन जनु गाजहिं।। भेरि नफीरि बाज सहनाई। मारू राग सुभट सुखदाई।। केहरि नाद बीर सब करहीं। निज निज बल पौरुष उच्चरहीं।। कहइ दसानन सुनहु सुभट्टा। मर्दहु भालु कपिन्ह के ठट्टा।। हौं मारिहउँ भूप द्वौ भाई। अस कहि सन्मुख फौज रेंगाई।। यह सुधि सकल कपिन्ह जब पाई। धाए करि रघुबीर दोहाई।।

caleu nisācara kaṭaku apārā. caturaṅginī anī bahu dhārā.. bibidha bhā̃ti bāhana ratha jānā. bipula barana patāka dhvaja nānā.. cale matta gaja jūtha ghanere. prābiṭa jalada maruta janu prere.. barana barada biradaita nikāyā. samara sūra jānahiṃ bahu māyā.. ati bicitra bāhinī बिरājī. bīra basanta sena janu sājī.. calata kaṭaka digasidhũra ḍagahīṃ. chubhita payodhi kudhara ḍagamagahīṃ.. uṭhī renu rabi gayau chapāī. maruta thakita basudhā akulāī.. panava nisāna ghora rava bājahiṃ. pralaya samaya ke ghana janu gājahiṃ.. bherī naphīri bāja sahanāī. mārū rāga subhaṭa sukhadāī.. keharii nāda bīra saba karahīṃ. nija nija bala pauruṣa uccarahīṃ.. kahai dasānana sunahu subhaṭṭā. mardahu bhālu kapinha ke ṭhaṭṭā.. hauṃ mārihauṃ bhūpa dvau bhāī. asa kahi sanmukha phauja reṃgāī.. yaha sudhi sakala kapinha jaba pāī. dhāe kari raghubīra dohāī..

El ejército de demonios partió, ilimitado, formado en muchas corrientes del ejército cuádruple. De diversas maneras eran sus monturas y carros; innumerables estandartes y banderas de espléndidos colores. Densas compañías de elefantes en musth avanzaban, como nubes de lluvia impulsadas por el viento. Sus filas proclamaban sus colores y jactancias; guerreros experimentados conocían muchas estratagemas de guerra. El ejército resplandecía en maravillosa variedad, como si la Primavera hubiera vestido a un ejército de héroes. Mientras el ejército avanzaba, los propios elefantes que sostienen el mundo parecían tambalearse; el océano era agitado y las montañas temblaban. El polvo se elevó y el sol fue velado; el viento se cansó y la tierra se angustió. Tambores y señales de guerra tronaban como nubes al tiempo de la disolución. Timbales, trompetas y shehnais sonaban, en el modo Mārū que alegra a los combatientes. Todos los héroes rugían como leones, proclamando cada uno su propia fuerza y hombría. Entonces Dashanana gritó: "Escuchen, valientes, aplasten a esta chusma de osos y monos. Yo mataré a los dos hermanos reales." Diciendo esto, impulsó sus fuerzas hacia adelante. Cuando todos los monos escucharon esto, cargaron, gritando el nombre de Raghuvir.

Verse 194 (छंद)

धाए बिसाल कराल मर्कट भालु काल समान ते। मानहुँ सपच्छ उड़ाहिं भूधर बृंद नाना बान ते।। नख दसन सैल महाद्रुमायुध सबल संक न मानहीं। जय राम रावन मत्त गज मृगराज सुजसु बखानहीं।।

dhāe bisāla karāla markaṭa bhālu kāla samāna te. mānahuṃ sapaccha uṛāhiṃ bhūdhara bṛṃda nānā bāna te.. nakha dasana saila mahādrumāyudha sabala saṅka na mānahīṃ. jaya rāma rāvana matta gaja mṛgarāja sujasu bakhānahīṃ..

Enormes y terribles monos y osos cargaron, como la Muerte misma. Era como si masas aladas de montañas volaran, disparadas como innumerables flechas. Con garras y dientes, con rocas y árboles poderosos como armas, fuertes y sin vacilar, no conocían el miedo. Gritando "¡Victoria a Rama!" proclamaban la noble fama del león entre los reyes, mientras Ravana rugía como un elefante enfurecido.

Verse 195 (दोहा/सोरठा)

दुहु दिसि जय जयकार करि निज निज जोरी जानि। भिरे बीर इत रामहि उत रावनहि बखानि।।79।।

duhu disi jaya jayakāra kari nija nija jorī jāni. bhire bīra ita rāmahi uta rāvanahi bakhāni..79..

De ambos lados se alzó el clamor de «¡Victoria, victoria!», cada cual reconociendo a los suyos. Los héroes trabaron combate: aquí alabando a Rama, allá ensalzando a Rávana.

Verse 196 (चौपाई)

रावनु रथी बिरथ रघुबीरा। देखि बिभीषन भयउ अधीरा।। अधिक प्रीति मन भा संदेहा। बंदि चरन कह सहित सनेहा।। नाथ न रथ नहिं तन पद त्राना। केहि बिधि जितब बीर बलवाना।। सुनहु सखा कह कृपानिधाना। जेहिं जय होइ सो स्यंदन आना।। सौरज धीरज तेहि रथ चाका। सत्य सील दृढ़ ध्वजा पताका।। बल बिबेक दम परहित घोरे। छमा कृपा समता रजु जोरे।। ईस भजनु सारथी सुजाना। बिरति चर्म संतोष कृपाना।। दान परसु बुधि सक्ति प्रचंड़ा। बर बिग्यान कठिन कोदंडा।। अमल अचल मन त्रोन समाना। सम जम नियम सिलीमुख नाना।। कवच अभेद बिप्र गुर पूजा। एहि सम बिजय उपाय न दूजा।। सखा धर्ममय अस रथ जाकें। जीतन कहँ न कतहुँ रिपु ताकें।।

rāvanu rathī biratha raghubīrā | dekhi bibhīṣana bhayu adhīrā || adhika prīti mana bhā sandehā | bandi carana kaha sahita sanehā || nātha na ratha nahiṁ tana pada-trānā | kehi bidhi jitaba bīra balavānā || sunahu sakhā kaha kṛpānidhānā | jehiṁ jaya hoi so syaṁdana ānā || sauraja dhīraja tehi ratha cākā | satya sīla dṛḍha dhvajā patākā || bala bibeka dama parahita ghore | kṣamā kṛpā samatā raju jore || īsa-bhajanu sārathī sujānā | birati carma santoṣa kṛpānā || dāna parasu budhi sakti pracaṁḍā | bara bigyāna kaṭhina kodaṁḍā || amala acala mana trona samānā | sama jama niyama silīmukha nānā || kavaca abheda bipra gura pūjā | ehi sama bijaya upāya na dūjā || sakhā dharmamaya asa ratha jākeṁ | jītana kahaṁ na katahuṁ ripu tākeṁ ||

Rávana iba montado en su carro, mientras el héroe de la estirpe de Raghu permanecía sin carro. Al verlo, Vibhishana se inquietó. Por profundo amor, la duda se alzó en su mente; se postró a los pies de Rama y habló con afecto: «Señor, no tienes carro, ni armadura corporal, ni protección para los pies: ¿cómo vencerás a este poderoso guerrero?» El tesoro de compasión respondió: «Escucha, amigo: sólo eso es el carro que trae la victoria. El valor y la firmeza son sus ruedas; la verdad y la buena conducta, su estandarte y bandera bien asentados. La fuerza, el discernimiento, el dominio de sí y la solicitud por los demás son sus corceles; el perdón, la compasión y la ecuanimidad son las riendas que los sujetan. La adoración a Dios es su auriga sabio; el desapego, su escudo; el contentamiento, su cobertura protectora. La caridad es su hacha; el intelecto agudo y el poder, sus armas terribles; el conocimiento supremo, su arco difícil de quebrar. Una mente sin mancha e inquebrantable es su aljaba; la calma, la contención y la disciplina son sus muchas flechas. Su armadura impenetrable es la reverencia a los brahmanes y la adoración del Gurú. No hay otro medio que iguale a éste para la victoria. Amigo, quien posee tal carro hecho de dharma, ningún enemigo en parte alguna puede resistir su conquista».

Verse 197 (दोहा/सोरठा)

महा अजय संसार रिपु जीति सकइ सो बीर। जाकें अस रथ होइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर।।80(क)।।

mahā ajaya saṁsāra ripu jīti sakai so bīra | jākeṁ asa ratha hoi dṛḍha sunahu sakhā matidhīra ||80(ka)||

Sólo es héroe aquel que puede vencer al gran enemigo invencible: el mundo. Escucha, amigo de mente firme: héroe es quien posee con constancia ese carro (del dharma).

Verse 198 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन बिभीषन हरषि गहे पद कंज। एहि मिस मोहि उपदेसेहु राम कृपा सुख पुंज।।80(ख)।।

suni prabhu bacana bibhīṣana haraṣi gahe pada kaṁja | ehi misa mohi upadesahu rāma kṛpā sukha puṁja ||80(kha)||

Al oír las palabras del Señor, Vibhīṣaṇa, gozoso, se abrazó a los pies de loto. «Con este pretexto, ¡oh Rāma, tesoro de bienaventuranza misericordiosa!, me has instruido».

Verse 199 (छंद)

उत पचार दसकंधर इत अंगद हनुमान। लरत निसाचर भालु कपि करि निज निज प्रभु आन।।80(ग)।।

uta pacāra dasakaṁdhara ita aṁgada hanumān | larata nisācara bhālu kapi kari nija-nija prabhu āna ||80(ga)||

Allí Rāvaṇa lanzaba sus desafíos; aquí estaban Aṅgada y Hanumān. Rākṣasas, osos y monos combatían sin cesar, cada cual sosteniendo el honor de su propio señor.

Verse 200 (दोहा/सोरठा)

सुर ब्रह्मादि सिद्ध मुनि नाना। देखत रन नभ चढ़े बिमाना।। हमहू उमा रहे तेहि संगा। देखत राम चरित रन रंगा।। सुभट समर रस दुहु दिसि माते। कपि जयसील राम बल ताते।। एक एक सन भिरहिं पचारहिं। एकन्ह एक मर्दि महि पारहिं।। मारहिं काटहिं धरहिं पछारहिं। सीस तोरि सीसन्ह सन मारहिं।। उदर बिदारहिं भुजा उपारहिं। गहि पद अवनि पटकि भट डारहिं।। निसिचर भट महि गाड़हि भालू। ऊपर ढारि देहिं बहु बालू।। बीर बलिमुख जुद्ध बिरुद्धे। देखिअत बिपुल काल जनु क्रुद्धे।।

sura brahmādi siddha muni nānā | dekhata rana nabha caṛhe bimānā || hamahū̃ umā rahe tehi saṅgā | dekhata rāma carita rana raṅgā || subhaṭ samara rasa duhu disi māte | kapi jayasīla rāma bala tāte || eka eka sana bhirahiṁ pacārahiṁ | ekanha eka mardi mahi pārahiṁ || mārahiṁ kāṭahiṁ dharahiṁ pachārahiṁ | sīsa tori sīsanha sana mārahiṁ || udara bidārahiṁ bhujā upārahiṁ | gahi pada avani paṭaki bhaṭa ḍārahiṁ || nisicara bhaṭa mahi gāṛahi bhālū | ūpara ḍhāri dehiṁ bahu bālū || bīra balimukha juddha biruddhe | dekhiata bipula kāla janu kruddhe ||

Los dioses—Brahmā y los demás—, los Siddhas y muchos sabios subieron en sus carros celestes para contemplar la batalla. «Y también nosotros, ¡oh Umā!, estuvimos allí con ellos, viendo el drama del campo de guerra: las hazañas de Rāma. En ambos bandos los campeones, embriagados por el sabor de la guerra, luchaban; y los monos, nacidos para la victoria, peleaban con la fuerza otorgada por Rāma. Se trababan cuerpo a cuerpo y gritaban desafíos; uno aplastaba a otro y lo arrojaba al suelo. Golpeaban y tajaban, apresaban y lanzaban; arrancando cabezas, golpeaban a otros con esas mismas cabezas. Abrían vientres, arrancaban brazos; tomándolos por los pies, estrellaban a los guerreros contra la tierra. Los osos enterraban a los soldados rākṣasas en el suelo y luego les echaban encima montones de arena. La batalla de los grandes héroes parecía la Muerte inmensa: el Tiempo, airado y furioso.»

Verse 201 (चौपाई)

धायउ परम क्रुद्ध दसकंधर। सन्मुख चले हूह दै बंदर।। गहि कर पादप उपल पहारा। डारेन्हि ता पर एकहिं बारा।। लागहिं सैल बज्र तन तासू। खंड खंड होइ फूटहिं आसू।। चला न अचल रहा रथ रोपी। रन दुर्मद रावन अति कोपी।। इत उत झपटि दपटि कपि जोधा। मर्दै लाग भयउ अति क्रोधा।। चले पराइ भालु कपि नाना। त्राहि त्राहि अंगद हनुमाना।। पाहि पाहि रघुबीर गोसाई। यह खल खाइ काल की नाई।। तेहि देखे कपि सकल पराने। दसहुँ चाप सायक संधाने।।

dhāyu parama kruddha dasakaṃdhara | sanmukha cale hūha dai bandara || gahi kara pādapa upala pahārā | ḍārenhi tā para ekahiṃ bārā || lāgahiṃ saila bajra tana tāsū | khaṇḍa khaṇḍa hoi phūṭahiṃ āsū || calā na acala rahā ratha ropī | raṇa durmada rāvaṇa ati kopī || ita uta jhapaṭi dapaṭi kapi jodhā | mardai lāga bhayau ati krodhā || cale parāi bhālu kapi nānā | trāhi trāhi aṅgada hanumānā || pāhi pāhi raghubīra gosāī | yaha khala khāi kāla kī nāī || tehi dekhe kapi sakala parāne | dasahuṃ cāpa sāyaka saṃdhāne ||

Ravana, furioso, se lanzó adelante; los monos avanzaron a su encuentro con un rugido. Agarrando árboles y piedras como armas, se los arrojaron una y otra vez. Las rocas golpearon su cuerpo como rayo y se hicieron añicos instantáneamente. No se movió ni vaciló, firme sobre su carro, Ravana, enloquecido de batalla y sumamente enfurecido. Saltando y golpeando por todos lados, los guerreros monos presionaban; su ira crecía feroz. Osos y monos de muchas clases comenzaron a huir, gritando: "¡Sálvanos, Angada! ¡Hanuman!" Al verlos, clamaban: "Protégenos, Señor Raghuvir; este malvado devora como la Muerte misma." Cuando Ravana vio a todos los monos dispersarse, tensó y apuntó sus flechas en los diez arcos.

Verse 202 (छंद)

संधानि धनु सर निकर छाड़ेसि उरग जिमि उड़ि लागहीं। रहे पूरि सर धरनी गगन दिसि बिदसि कहँ कपि भागहीं।। भयो अति कोलाहल बिकल कपि दल भालु बोलहिं आतुरे। रघुबीर करुना सिंधु आरत बंधु जन रच्छक हरे।।

saṃdhāni dhanu sara nikara chāṛesi uraga jimi uṛi lāgahiṃ | rahe pūri sara dharanī gagana disi bidasi kahaṃ kapi bhāgahiṃ || bhayo ati kolāhala bikala kapi dala bhālu bolahiṃ āture | raghubīra karuṇā siṃdhu ārata baṃdhu jana racchaka hare ||

Ajustando sus arcos, disparó un enjambre de flechas que volaban y herían como serpientes. Las flechas llenaron la tierra y el cielo; en todas direcciones los monos huían. Se alzó un gran tumulto; el ejército de monos cayó en pánico, y los osos clamaban angustiados: «¡Oh Raghuvir, océano de compasión, protector de tu pueblo, amigo de los afligidos, sálvanos!»

Verse 203 (दोहा/सोरठा)

निज दल बिकल देखि कटि कसि निषंग धनु हाथ। लछिमन चले क्रुद्ध होइ नाइ राम पद माथ।।82।।

nija dala bikala dekhi kaṭi kasi niṣaṅga dhanu hātha | lachimana cale kruddha hoi nāi rāma pada mātha ||82||

Viendo a su propio ejército sumido en confusión, Lakṣmaṇ se ciñó el cinto, con aljaba y arco en la mano. Airado, avanzó—primero inclinándose y poniendo los pies de Rāma sobre su cabeza. (82)

Verse 204 (चौपाई)

रे खल का मारसि कपि भालू। मोहि बिलोकु तोर मैं कालू।। खोजत रहेउँ तोहि सुतघाती। आजु निपाति जुड़ावउँ छाती।। अस कहि छाड़ेसि बान प्रचंडा। लछिमन किए सकल सत खंडा।। कोटिन्ह आयुध रावन डारे। तिल प्रवान करि काटि निवारे।। पुनि निज बानन्ह कीन्ह प्रहारा। स्यंदनु भंजि सारथी मारा।। सत सत सर मारे दस भाला। गिरि सृंगन्ह जनु प्रबिसहिं ब्याला।। पुनि सत सर मारा उर माहीं। परेउ धरनि तल सुधि कछु नाहीं।। उठा प्रबल पुनि मुरुछा जागी। छाड़िसि ब्रह्म दीन्हि जो साँगी।।

re khala kā mārasi kapi bhālū | mohi biloku tora maiṃ kālū || khojata raheuṃ tohi sutaghātī | āju nipāti juṛāvuṃ chātī || asa kahi chāṛesi bāna pracaṇḍā | lachimana kiye sakala sata khaṇḍā || koṭinha āyudha rāvan ḍāre | tila pravāna kari kāṭi nivāre || puni nija bānanh kīnha prahārā | syaṃdanu bhaṃji sārathī mārā || sata sata sara māre dasa bhālā | giri sṛṅganha janu prabisahiṃ byālā || puni sata sara mārā ura māhīṃ | pareu dharani tala sudhi kachu nāhīṃ || uṭhā prabala puni muruchā jāgī | chāṛisi brahma dīnhi jo sāṅgī ||

«¡Oh villano, por qué hieres a monos y osos? Mírame: yo soy tu Muerte. He estado buscándote, asesino de mi hijo; hoy te derribaré y te estrecharé contra mi pecho.» Así diciendo, lanzó una flecha terrible; Lakshman la hizo añicos en cien fragmentos. Ravana arrojó armas por millones; Lakshman las derribó, sin dejar ni un grano de sésamo. Entonces Lakshman hirió con sus propias flechas, rompió el carro y mató al auriga. Disparó cientos y cientos de saetas, y las diez lanzas de Ravana sobresalían como serpientes entrando en cumbres de montañas. De nuevo clavó cien flechas en el pecho de Ravana; éste cayó sobre la tierra, sin sentido. Sin embargo se levantó cuando pasó el desmayo feroz, y arrojó la lanza otorgada por Brahma.

Verse 205 (छंद)

सो ब्रह्म दत्त प्रचंड सक्ति अनंत उर लागी सही। पर्यो बीर बिकल उठाव दसमुख अतुल बल महिमा रही।। ब्रह्मांड भवन बिराज जाकें एक सिर जिमि रज कनी। तेहि चह उठावन मूढ़ रावन जान नहिं त्रिभुअन धनी।।

so brahma datta pracaṇḍa sakti anaṃta ura lāgī sahī | paryo bīra bikala uṭhāva dasamukha atula bala mahimā rahī || brahmāṇḍa bhavana birāja jākeṃ eka sira jimi raja kanī | tehi caha uṭhāvana mūṛha rāvan jāna nahiṃ tribhuana dhanī ||

Esa lanza de poder terrible, otorgada por Brahma, hirió a Ananta en el pecho y fue soportada. El héroe cayó, gravemente herido; entonces el de diez rostros lo levantó, mostrando su fuerza incomparable. Pues para él, las moradas del universo cósmico son como un grano de polvo sobre una sola cabeza. Sin embargo el necio Ravana intenta levantar a aquel que no reconoce, el Señor de los tres mundos.

Verse 206 (दोहा/सोरठा)

देखि पवनसुत धायउ बोलत बचन कठोर। आवत कपिहि हन्यो तेहिं मुष्टि प्रहार प्रघोर।।83।।

dekhi pavanasuta dhāyu bolata bacana kaṭhora | āvata kapi-hi hanyō tehiṁ muṣṭi prahāra praghora ||83||

Al ver que el hijo del Viento se abalanzaba diciendo palabras ásperas, el enemigo, cuando el mono se acercó, lo golpeó con un terrible puñetazo.

Verse 207 (चौपाई)

जानु टेकि कपि भूमि न गिरा। उठा सँभारि बहुत रिस भरा।। मुठिका एक ताहि कपि मारा। परेउ सैल जनु बज्र प्रहारा।। मुरुछा गै बहोरि सो जागा। कपि बल बिपुल सराहन लागा।। धिग धिग मम पौरुष धिग मोही। जौं तैं जिअत रहेसि सुरद्रोही।। अस कहि लछिमन कहुँ कपि ल्यायो। देखि दसानन बिसमय पायो।। कह रघुबीर समुझु जियँ भ्राता। तुम्ह कृतांत भच्छक सुर त्राता।। सुनत बचन उठि बैठ कृपाला। गई गगन सो सकति कराला।। पुनि कोदंड बान गहि धाए। रिपु सन्मुख अति आतुर आए।।

jānu ṭeki kapi bhūmi na girā | uṭhā saṁbhāri bahuta risa bharā || muṭhikā eka tāhi kapi mārā | pareu saila janu bajra prahārā || muruchā gai bahori so jāgā | kapi bala bipula sarāhana lāgā || dhiga dhiga mama pauruṣa dhiga mohī | jauṁ taiṁ jiyata rahesi suradrohī || asa kahi lachimana kahuṁ kapi lyāyō | dekhi dasānana bisamaya pāyō || kaha raghubīra samujhu jiyaṁ bhrātā | tumha kṛtānta bhacchaka sura trātā || sunata bacana uṭhi baiṭha kṛpālā | gaī gagana so sakati karālā || puni kodaṇḍa bāna gahi dhāē | ripu sanmukha ati ātura āē ||

Como si se estabilizara, el mono no cayó a la tierra; se irguió de nuevo, recuperado, y ardió con feroz ira. Con un solo puño golpeó a su enemigo, que cayó como una montaña destrozada por un rayo. Desmayado, volvió en sí y comenzó a alabar el poder inmenso del mono. «¡Ay de mí, ay de mi hombría! Vergüenza sobre mí, si tú, enemigo de los dioses, permaneces con vida.» Así diciendo, llevó al mono ante Lakshman. Al verlo, el de diez cabezas quedó asombrado. Entonces Rama dijo: «Hermano, sabe esto en tu corazón: tú eres el devorador de la Muerte, el protector de los dioses.» Al oír estas palabras, el compasivo se levantó y se sentó erguido; y esa lanza terrible voló hacia el cielo. Luego, tomando arco y flecha, corrió y se paró ante el enemigo, ansioso por la batalla.

Verse 208 (छंद)

आतुर बहोरि बिभंजि स्यंदन सूत हति ब्याकुल कियो। गिर् यो धरनि दसकंधर बिकलतर बान सत बेध्यो हियो। सारथी दूसर घालि रथ तेहि तुरत लंका लै गयो। रघुबीर बंधु प्रताप पुंज बहोरि प्रभु चरनन्हि नयो।।

ātura bahori vibhaṁji syaṁdana sūta hati byākula kiyō | giryo dharani dasakaṁdhara bikalatara bāna sata bedhyō hiyō || sārathī dūsara ghāli ratha tehi turata laṅkā lai gayō | raghubīra baṁdhu pratāpa puṁja bahori prabhu carananhi nayō ||

En su urgencia, destrozó de nuevo el carro, derribó al auriga y sumió al enemigo en confusión. El de diez cuellos cayó sobre la tierra, cada vez más angustiado, el corazón traspasado por cien flechas. Otro auriga fue puesto rápidamente en el carro y lo llevó de inmediato a Lanka. Entonces el hermano del héroe de Raghu, encarnación de esplendor, se inclinó de nuevo a los pies del Señor.

Verse 209 (दोहा/सोरठा)

उहाँ दसानन जागि करि करै लाग कछु जग्य। राम बिरोध बिजय चह सठ हठ बस अति अग्य।।84।।

uhāṁ dasānana jāgi kari karai lāga kachu jagya | rāma birodha bijaya caha saṭha haṭha basa ati agya ||84||

Allí Ravana, habiendo recobrado el sentido, se dispuso a realizar cierto rito; el necio, preso de la obstinación y densa ignorancia, buscaba la victoria oponiéndose a Rama.

Verse 210 (चौपाई)

इहाँ बिभीषन सब सुधि पाई। सपदि जाइ रघुपतिहि सुनाई।। नाथ करइ रावन एक जागा। सिद्ध भएँ नहिं मरिहि अभागा।। पठवहु नाथ बेगि भट बंदर। करहिं बिधंस आव दसकंधर। प्रात होत प्रभु सुभट पठाए। हनुमदादि अंगद सब धाए।। कौतुक कूदि चढ़े कपि लंका। पैठे रावन भवन असंका।। जग्य करत जबहीं सो देखा। सकल कपिन्ह भा क्रोध बिसेषा।। रन ते निलज भाजि गृह आवा। इहाँ आइ बक ध्यान लगावा।। अस कहि अंगद मारा लाता। चितव न सठ स्वारथ मन राता।।

ihāṁ bibhīṣana saba sudhi pāī | sapadi jāi raghupati-hi sunāī || nātha karai rāvan eka jāgā | siddha bhaeṁ nahiṁ marihi abhāgā || paṭhavahu nātha begi bhaṭa baṁdara | karahiṁ bidhaṁsa āva dasakaṁdhara || prāta hota prabhu subhaṭa paṭhāe | hanumad-ādi aṅgada saba dhāe || kautuka kūdi caṛhe kapi laṅkā | paiṭhe rāvan bhavana asaṅkā || jagya karata jaba hīṁ so dekhā | sakala kapinha bhā krodha bisēṣā || ran te nilaja bhāji gṛha āvā | ihāṁ āi baka dhyāna lagāvā || asa kahi aṅgada mārā lātā | citava na saṭha svāratha mana rātā ||

Aquí Vibhishana se enteró de todo y fue de inmediato a informar al Señor de Raghu. «Señor, Ravana realiza un rito; si se completa, el desdichado no morirá.» El Señor respondió: «Envía rápidamente a los monos guerreros, que destruyan todo antes de que el de diez cuellos termine.» Al amanecer, el Señor envió a sus campeones; Hanuman y los demás, con Angada, todos corrieron. Saltando con audaz fervor, los monos escalaron Lanka y entraron en el palacio de Ravana sin temor. Cuando lo vieron ocupado en el rito, una furia especial los poseyó. «Huyó de la batalla con vergüenza y vino a casa, y aquí se sienta en meditación como grulla.» Diciendo esto, Angada lo pateó; pero el canalla, con la mente hundida en el egoísmo, ni siquiera levantó la vista.

Verse 211 (चौपाई)

चले बान सपच्छ जनु उरगा। प्रथमहिं हतेउ सारथी तुरगा।। रथ बिभंजि हति केतु पताका। गर्जा अति अंतर बल थाका।। तुरत आन रथ चढ़ि खिसिआना। अस्त्र सस्त्र छाँड़ेसि बिधि नाना।। बिफल होहिं सब उद्यम ताके। जिमि परद्रोह निरत मनसा के।। तब रावन दस सूल चलावा। बाजि चारि महि मारि गिरावा।। तुरग उठाइ कोपि रघुनायक। खैंचि सरासन छाँड़े सायक।। रावन सिर सरोज बनचारी। चलि रघुबीर सिलीमुख धारी।। दस दस बान भाल दस मारे। निसरि गए चले रुधिर पनारे।। स्त्रवत रुधिर धायउ बलवाना। प्रभु पुनि कृत धनु सर संधाना।। तीस तीर रघुबीर पबारे। भुजन्हि समेत सीस महि पारे।। काटतहीं पुनि भए नबीने। राम बहोरि भुजा सिर छीने।। प्रभु बहु बार बाहु सिर हए। कटत झटिति पुनि नूतन भए।। पुनि पुनि प्रभु काटत भुज सीसा। अति कौतुकी कोसलाधीसा।। रहे छाइ नभ सिर अरु बाहू। मानहुँ अमित केतु अरु राहू।।

cale bāna sapaccha janu uragā | prathamahĩ hateu sārathī turagā || ratha bibhaṃji hati ketu patākā | garjā ati antara bala thākā || turata āna ratha caṛhi khisiānā | astra sastra chāṃṛesi bidhi nānā || biphala hohiṃ saba udyama tāke | jimi paradroha nirata manasā ke || taba rāvaṇa dasa sūla calāvā | bāji cāri mahi māri girāvā || turaga uṭhāi kopi raghunāyaka | khaiṃci sarāsana chāṃṛe sāyaka || rāvaṇa sira saroja bana-cārī | cali raghubīra silīmukha dhārī || dasa-dasa bāna bhāla dasa māre | nisari gae cale rudhira panāre || stravata rudhira dhāyu balavānā | prabhu puni kṛta dhanu sara saṃdhānā || tīsa tīra raghubīra pabāre | bhujanhi sameta sīsa mahi pāre || kāṭatahĩ puni bhae nabīne | rāma bahori bhujā sira chīne || prabhu bahu bāra bāhu sira hae | kaṭata jhaṭiti puni nūtana bhae || puni-puni prabhu kāṭata bhuja sīsā | ati kautukī kosalādhīsā || rahe chāi nabha sira aru bāhū | mānahuṃ amita ketu aru rāhū ||

Las flechas volaban como serpientes aladas. En el primer embate mató al auriga y a los caballos. Destrozó el carro, derribó estandarte y bandera; sin embargo el enemigo rugía, aunque interiormente sus fuerzas flaqueaban. Al instante, enloquecido, montó otro carro y arrojó armas y proyectiles de mil maneras. Pero todos sus esfuerzos fueron en vano, como los planes de una mente entregada a la traición. Entonces Ravana lanzó diez lanzas y derribó los cuatro corceles. Raghunatha, iracundo, levantó los caballos, tensó su arco y disparó sus flechas. Raghuvira avanzó con flechas afiladas, y las cabezas de loto de Ravana fueron asaltadas. Diez flechas hirieron diez frentes; la sangre corría en torrentes. Sangrando, el poderoso se abalanzó; el Señor de nuevo colocó flecha en el arco. Raghuvira envió treinta saetas y derribó cabezas y brazos juntos sobre la tierra. Apenas cortados, brotaban de nuevo; Rama volvió a cercenar cabezas y brazos. Una y otra vez el Señor de Kosala, maravilloso en su poder deportivo, seguía cortándolos. Cabezas y brazos llenaban y oscurecían el cielo, como si innumerables Rahus y Ketus hubieran aparecido.

Verse 212 (छंद)

जनु राहु केतु अनेक नभ पथ स्त्रवत सोनित धावहीं। रघुबीर तीर प्रचंड लागहिं भूमि गिरन न पावहीं।। एक एक सर सिर निकर छेदे नभ उड़त इमि सोहहीं। जनु कोपि दिनकर कर निकर जहँ तहँ बिधुंतुद पोहहीं।।

janu rāhu ketu aneka nabha patha stravata sonita dhāvahīṃ | raghubīra tīra pracaṇḍa lāgahĩ bhūmi girana na pāvahīṃ || eka-eka sara sira nikara chede nabha uṛata imi sohahīṃ | janu kopi dinakara kara nikara jahāṃ-tahāṃ bidhuntuda pohahīṃ ||

Como si muchos Rahus y Ketus corrieran por el camino del cielo, derramando sangre. Heridos por las flechas feroces de Raghuvira, no podían siquiera caer a la tierra. Racimos de cabezas, cada una atravesada por una saeta, volaban por los cielos y resplandecían así. Como si, en ira, Rahu asaltara los rayos del sol por todas partes, el devorador de la luna se desplazaba de un lugar a otro.

Verse 213 (दोहा/सोरठा)

जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर तिमि तिमि होहिं अपार। सेवत बिषय बिबर्ध जिमि नित नित नूतन मार।।92।।

jimi jimi prabhu hara tāsu sira timi timi hohiṃ apāra | sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nūtana māra ||92||

Cuantas veces el Señor cortaba sus cabezas, tantas veces brotaban sin fin. Así aumentan los placeres sensuales cuando se indulgen, trayendo siempre nuevos golpes, día tras día.

Verse 214 (चौपाई)

दसमुख देखि सिरन्ह कै बाढ़ी। बिसरा मरन भई रिस गाढ़ी।। गर्जेउ मूढ़ महा अभिमानी। धायउ दसहु सरासन तानी।। समर भूमि दसकंधर कोप्यो। बरषि बान रघुपति रथ तोप्यो।। दंड एक रथ देखि न परेऊ। जनु निहार महुँ दिनकर दुरेऊ।। हाहाकार सुरन्ह जब कीन्हा। तब प्रभु कोपि कारमुक लीन्हा।। सर निवारि रिपु के सिर काटे। ते दिसि बिदिस गगन महि पाटे।। काटे सिर नभ मारग धावहिं। जय जय धुनि करि भय उपजावहिं।। कहँ लछिमन सुग्रीव कपीसा। कहँ रघुबीर कोसलाधीसा।।

dasamukha dekhi siranha kai bāṛhī | bisarā marana bhaī risa gāṛhī || garjeu mūṛha mahā abhimānī | dhāyu dasahu sarāsana tānī || samara bhūmi dasakaṃdhara kopyo | baraṣi bāna raghupati ratha topyo || daṃḍa eka ratha dekhi na pareū | janu nihāra mahuṃ dinakara dureū || hāhākāra suranha jaba kīnhā | taba prabhu kopi kāramuka līnhā || sara nivāri ripu ke sira kāṭe | te disi bidisa gagana mahi pāṭe || kāṭe sira nabha māraga dhāvahĩ | jaya jaya dhuni kari bhaya upajāvahĩ || kahaँ lachimana sugrīva kapīsā | kahaँ raghubīra kosalādhīsā ||

Al ver multiplicarse sus cabezas, el de diez rostros olvidó la muerte; su ira se intensificó. Aquel necio, lleno de gran arrogancia, rugió y cargó, tensando sus diez arcos. En el campo de batalla, el de diez cuellos enfureció y, descargando flechas, golpeó el carro del Señor de Raghu. Ni un solo poste del carro podía verse, como si el sol se hubiera desvanecido en la niebla. Cuando los dioses alzaron un clamor de alarma, el Señor, airado, empuñó su arco. Desviando los proyectiles, cortó las cabezas del enemigo; llenaron el cielo en todas direcciones. Las cabezas cercenas corrían por el firmamento, clamando '¡Victoria! ¡Victoria!' y sembrando terror. ¿Dónde están ahora Lakshmana, Sugriva, el señor de los monos? ¿Dónde está Raghuvira, el soberano de Kosala?