Sarga 59

Verse 1

इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।

Mientras hablaba así Sumantra, el auriga y el mejor de los ministros, el rey dijo: «Dime de nuevo lo que falta».

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।

Al oír aquellas palabras, Sumantra, vencido por las lágrimas, volvió a relatar con mayor amplitud el mensaje enviado por Rama.

Verse 3

जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।

Oh gran rey, aquellos dos héroes, con las cabelleras enmarañadas y vestidos con corteza y fibras, cruzaron el Gaṅgā y avanzaron en dirección a Prayāga.

Verse 4

अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।

Lakṣmaṇa iba delante, guardando a Rāma, deleite del linaje de Raghu. Al verlos partir de aquel modo, entonces me volví atrás—impotente.

Verse 5

ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।

Cuando Rāma partió hacia el bosque y yo me volví, mis caballos no quisieron avanzar por el camino, derramando lágrimas ardientes.

Verse 6

उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।

Entonces, tras saludar a ambos príncipes con las manos juntas, subí al carro y partí, conteniendo también aquel dolor.

Verse 7

गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।

Junto con Guha, me quedé allí mismo muchos días, con la esperanza: «Quizá Rāma me llame de nuevo».

Verse 8

विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।

Oh gran rey, en todo tu reino—hasta los árboles, aunque cargados de flores, brotes y capullos—se han marchitado, oprimidos por la desgracia caída sobre Rāma.

Verse 9

उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।

Los ríos corren con aguas recalentadas; también los estanques y lagos están afectados; y los bosques y jardines tienen hojas encogidas y secas.

Verse 10

न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।

No se movían los seres, y ni siquiera las fieras vagaban ya. Aquel bosque, como abatido por el dolor por Rāma, quedó en silencio, sin el menor sonido.

Verse 11

लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।

Oh rey, los estanques de lotos tenían el agua turbia; las hojas del loto azul se hundían y se marchitaban; los lotos estaban abrasados y mustios; peces y aves acuáticas se ocultaban.

Verse 12

जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।

Las flores nacidas en el agua y las guirnaldas de flores nacidas en tierra—e incluso los frutos—hoy no resplandecen como antes; su fragancia es tenue y su brillo menguado.

Verse 13

अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।

Aquí los jardines de recreo están vacíos, y las aves se han desvanecido en su escondite. Oh el mejor de los hombres, ya no veo los parques tan hermosos como antes.

Verse 14

प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।

Cuando entré en Ayodhyā, nadie me dio la bienvenida. El pueblo, al no ver a Rāma, suspiraba una y otra vez.

Verse 15

देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।

Oh señor, al ver llegar aquí el carro real sin Rama, todo el pueblo reunido en el camino del rey se afligió, con el rostro empapado de lágrimas.

Verse 16

हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।

Desde mansiones, altos edificios de muchos pisos y palacios, las mujeres vieron llegar el carro; atormentadas por no ver a Rama, alzaron clamores de lamento: «¡Ay, ay!»

Verse 17

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।

Con sus grandes y claros ojos anegados por el torrente de lágrimas, las mujeres—heridas por una angustia más honda—se miraban unas a otras en silencio.

Verse 18

नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।

En aquella agonía no pude percibir ni la más mínima diferencia: entre enemigos, entre amigos y aun entre los indiferentes, el dolor parecía el mismo.

Verse 19

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

Su pueblo estaba sin alegría; aun los elefantes y los caballos carecían de brío. La ciudad parecía marchita por los clamores de aflicción y resonaba con hondos suspiros de desesperanza.

Verse 20

अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।

Oh gran rey, sin alegría y herida por el destierro de Rāma, Ayodhyā se me aparece como la misma Kausalyā, privada de su hijo.

Verse 21

सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।

Al oír las palabras del auriga, el rey, con la voz hondamente abatida y ahogada por las lágrimas, dijo estas palabras a Sumantra.

Verse 22

कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।

Instigado por Kaikeyī, de intención y alianzas pecaminosas, no busqué consejo ni confirmación junto a los ancianos consejeros versados en el arte del gobierno.

Verse 23

न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।

Sin consultar a amigos, ni a ministros, ni a los prudentes ciudadanos, en mi confusión cometí este acto: apresuradamente y por causa de una mujer.

Verse 24

भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।

Ciertamente, por la fuerza del destino ha llegado esta gran calamidad, oh auriga; como si viniera, de improviso, a traer la ruina de este mismo linaje.

Verse 25

सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।

Oh auriga, si alguna vez te hice siquiera el más pequeño bien, llévame pronto ante Rāma; mi aliento vital me apremia hacia la muerte.

Verse 26

यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।

Si aun ahora mi mandato pudiera hacer volver a Rāghava, que así sea; pues sin Rāma no podré vivir ni siquiera un instante.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

O si el de poderosos brazos ya se ha alejado, súbeme tú mismo al carro y llévame pronto a la vista de Rāma.

Verse 27

अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।

O si el de poderosos brazos ya se ha alejado, súbeme tú mismo al carro y llévame pronto a la vista de Rāma.

Verse 28

वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।

¿Dónde está aquel gran arquero de dientes bien formados, el hermano mayor de Lakṣmaṇa? Si aún vivo, ¡ojalá pudiera verlo claramente, junto con Sītā!

Verse 29

लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।

Si no contemplo a Rāma—de ojos rojizos, de brazos poderosos, adornado con pendientes de gemas—iré al reino de Yama, morada de la muerte.

Verse 30

अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।

¿Qué dolor podría ser mayor que éste: que yo, caído en tal estado, aún no vea a Rāghava, deleite del linaje de Ikṣvāku?

Verse 31

हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।

¡Ay, Rāma! ¡Ay, hermano menor de Rāma! ¡Ay, Vaidehī, pobre asceta sufriente! No sabéis que, por el dolor, muero como quien no tiene amparo.

Verse 32

स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।

Así, el rey, con la mente totalmente abatida por aquel dolor, se hundió en un mar de pena imposible de cruzar y habló.

Verse 33

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Este «mar de aflicción» tiene la vasta extensión del dolor por Rāma, y su orilla lejana es la separación de Sītā. Sus olas y remolinos son mis suspiros, y sus aguas se agitan y enturbian con la espuma de las lágrimas.

Verse 34

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Los bancos de peces son mis brazos que se agitan; su gran bramido son mis clamores. Mi cabello desgreñado es su alga, y Kaikeyī es su boca de baḍabā: el fuego devorador, de rostro de yegua, del océano.

Verse 35

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

Su origen es el torrente impetuoso de mis lágrimas; sus grandes cocodrilos son las palabras de la jorobada. Su orilla son los dones de la reina cruel, y su vasta extensión es el destierro de Rāma.

Verse 36

रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।

¡Ay, Kauśalyā! Estoy hundido en este océano de pena; sin Rāghava no puedo cruzarlo con vida, oh reina mía.

Verse 37

अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।

«¡Qué funesto! Aquí estoy, anhelando ver a Rāghava, y no logro verlo junto con Lakṣmaṇa». Lamentándose así, el rey ilustre cayó de inmediato sobre el lecho, desvanecido.

Verse 38

इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।

Mientras el rey se lamentaba y perdía el sentido—su pena por Rāma volviéndose aún más lastimosa y duplicada—la reina, madre de Rāma, al oír sus palabras, fue presa del temor una vez más.