Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायंभुवस्य तु / धर्मज्ञौ सुमहावीर्यौ शतरूपा व्यजीजनत्

Así, en el Śrī Kūrma Purāṇa, en la Ṣaṭsāhasrī Saṃhitā, en el Pūrvabhāga, concluye el capítulo duodécimo. Dijo Sūta: De Svāyambhuva Manu, Śatarūpā engendró a Priyavrata y a Uttānapāda; ambos conocedores del dharma y dotados de gran heroísmo.

Verse 2

ततस्तूत्तानपादस्य ध्रुवो नाम सुतो ऽभवत् / भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम्

Entonces, a Uttānapāda le nació un hijo llamado Dhruva. Devoto del Señor Nārāyaṇa, alcanzó la morada suprema.

Verse 3

ध्रुवात् श्लिष्टिञ्च भव्यं च भार्या शम्भुर्व्यजायत / श्लिष्टेराधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रानकल्पषान्

De Dhruva, su esposa Śambhu engendró a Śliṣṭi y a Bhavya. Y de Śliṣṭi, Succhāyā concibió cinco hijos, todos puros y sin mancha en su conducta.

Verse 4

वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम्

Por indicación de Vasiṣṭha, la Diosa practicó austeridades sumamente arduas; y, adorando a Viṣṇu—el Purusha supremo—como Janārdana en Śālagrāma, lo complació.

Verse 5

रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् / नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्

Él es el vencedor de los enemigos; un brahmán-ṛṣi que somete huestes adversas; fiero como lobo y resplandeciente con fuerza de toro. Mas por dentro es puro: entregado a Nārāyaṇa y firme en guardar su propio dharma.

Verse 6

रिपोराधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् / सो ऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम् / प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः

De Ripu, Bṛhatī concibió a Cākṣuṣa, colmado de esplendor universal. Y él engendró a Cākṣuṣa Manu en Puṣkariṇī, la noble Vairaṇyā, hija de Prajāpati, nacida del magnánimo Vīraṇa.

Verse 7

मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः / कन्यायां सुमहावीर्या वैराजस्य प्रजापतेः

De Naḍvalā nacieron diez hijos—varones de gran esplendor. Y de la hija de Vairāja Prajāpati nacieron descendientes dotados de poderoso valor.

Verse 8

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् शुचिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चाभिमन्युकः

Ūru, Pūru, Śatadyumna—asceta, veraz en su palabra y puro—Agniṣṭut, Atirātra y Sudyumna, junto con Abhimanyu: tales son los nombres enumerados en este linaje.

Verse 9

ऊरोरजनयत् पुत्रान् षडाग्नेयी महाबलान् / अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

De su muslo, Agneyī—la consorte vinculada a Agni—dio a luz seis hijos de gran fuerza: Aṅga, Sumanas, Svāti, Kratu, Aṅgirasa y Śiva.

Verse 10

अङ्गाद् वेनो ऽभवत् पश्चाद् बैन्यो वेनादजायत / यो ऽसौ पृथुरिति ख्यातः प्रजापालो महाबलः

De Aṅga nació después Vena; y de Vena nació Bainya, quien es célebre como Pṛthu, el poderoso protector y gobernante del pueblo.

Verse 11

येन दुग्धा मही पूर्वं प्राजानां हितकारणात् / नियोगाद् ब्रह्मणः सार्धं देवेन्द्रेण महौजसा

Por él, en tiempos antiguos, la Tierra fue “ordeñada” para el bien de los seres—por mandato de Brahmā—junto con el resplandeciente y poderoso Indra, señor de los dioses.

Verse 12

वेनपुत्रस्य वितते पुरा पैतामहे मखे / सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरिः

En tiempos antiguos, cuando el hijo de Vena celebraba el sacrificio Paitāmaha, el propio Hari—tomando una forma forjada por su māyā—nació como el Sūta Paurāṇika, narrador de la tradición puránica.

Verse 13

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सलः / तं मां नित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोद्भूतं सनातनम्

Yo soy el expositor de todos los śāstras, el conocedor del Dharma y el que ama la virtud. Sabedme siempre, oh los mejores de los sabios, como el Primordial y Eterno, existente antes de toda manifestación.

Verse 14

अस्मिन् मन्वन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरिः

En este Manvantara, Vyāsa—el propio Kṛṣṇa-Dvaipāyana—con amor me hizo escuchar este Purāṇa; pues Hari es el Purusha supremo.

Verse 15

मदन्वये तु ये सूताः संभूता वेदवर्जिताः / तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया

Pero aquellos Sūtas nacidos en mi linaje y apartados del estudio védico—por mandato de Brahmā (Ajā)—tuvieron por sustento la recitación y la exposición de los Purāṇas.

Verse 16

स तु वैन्यः पृथुर्धोमान् सत्यसंधो जितेन्द्रियः / सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः

Aquel Vainya—Prithu—fue vasto en fama y esplendor, firme en la verdad y vencedor de sus sentidos; soberano universal de gran fulgor, guardó y protegió su propio dharma.

Verse 17

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणे ऽभवत् / गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः

Desde su niñez, poseyó una devoción inquebrantable a Nārāyaṇa. Al llegar al monte Govardhana, el dueño de sí practicó austeridades, habiendo vencido a los sentidos.

Verse 18

तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः / आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

Complacido por las austeridades del rey, el Bhagavān—portador de caracola, disco y maza—vino en persona; y el divino Dāmodara mismo habló al rey.

Verse 19

ध्रमिकौ रूपसंपन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ / मत्प्रसादादसंदिग्धं पुत्रौ तव भविष्यतः / एकमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

«Por Mi gracia, sin duda tendrás dos hijos: rectos en conducta, dotados de hermosura y los más excelsos entre todos los portadores de armas». Dicho esto, Hṛṣīkeśa volvió a Su propia naturaleza y morada divina.

Verse 20

वैन्यो ऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन् / अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने

Aun el rey Vainya, sosteniendo una devoción firme conforme a los preceptos védicos, protegió su reino con justicia, oh Madhusūdana (vencedor de Madhu).

Verse 21

अचिरादेव तन्वङ्गो भार्या तस्य सुचिस्मिता / खिखण्डनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत

Al poco tiempo, Sucismitā, la esposa de Tanvaṅga, de sonrisa pura y hermosa, dio a luz a Khikhaṇḍana y Havirdhāna, y también a una hija llamada Antardhānā.

Verse 22

शिखण्डनो ऽभवत् पुत्रः सुशील इति विश्रुतः / धार्मिको रूपसंपन्नो वेदवेदाङ्गपारगः

Tuvo un hijo llamado Śikhaṇḍana, célebre como “Suśīla” (el de buena conducta). Era justo, de hermosa figura, y plenamente versado en los Vedas y en sus ciencias auxiliares (Vedāṅgas).

Verse 23

सो ऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः / मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यां प्रति धर्मवित्

Habiendo estudiado debidamente los Vedas conforme a la regla, y permaneciendo firme en el dharma y en la disciplina ascética, aquel conocedor de la rectitud—por la conjunción de la buena fortuna—volvió su mente hacia el saṃnyāsa, la renuncia.

Verse 24

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः / जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम्

Tras acudir debidamente y servir a los tīrthas, los vados sagrados, y permaneciendo firme en el svādhyāya y la austeridad, una vez se dirigió a las alturas del Himavat, región frecuentada y atendida por los siddhas, los sabios consumados.

Verse 25

तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्धिप्रदं वनम् / अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्

Allí contempló un bosque llamado Dharmapada, que otorga la consumación del Dharma: accesible a los yoguis, pero inaccesible para quienes son hostiles a los conocedores de Brahman.

Verse 26

तत्र मन्दाकिनी नाम सुपुण्या विमला नदी / पद्मोत्पलवनोपेता सिद्धाश्रमविभूषिता

Allí está el río llamado Mandākinī, sumamente meritorio y puro, adornado con arboledas de lotos y nenúfares, y embellecido por los āśramas de los siddhas, los sabios perfectos.

Verse 27

स तस्या दक्षिणे तीरे मुनीन्द्रैर्योगिभिर्वृतम् / सुपुण्यमाश्रमं रम्यमपश्यत् प्रीतिसंयुतः

Entonces, en la ribera meridional de aquel río, colmado de gozo, contempló un hermoso y supremamente santo āśrama, rodeado por señores sabios y yoguis.

Verse 28

मन्दाकिनीजले स्त्रात्वा संतर्प्य पितृदेवताः / अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्मोत्पलादिभिः

Tras bañarse en las aguas del Mandākinī y ofrecer oblaciones (tarpana) a los Pitṛs y a las deidades tutelares, debe luego adorar a Mahādeva con flores como el loto, el loto azul (utpala) y otras semejantes.

Verse 29

ध्यात्वार्कंसंस्थमीशानं शिरस्याधाय चाञ्जलिम् / संप्रेक्षमाणो भास्वन्तं तुष्टाव परमेश्वरम्

Habiendo meditado en Īśāna, el Señor que mora en el sol, y colocando las palmas unidas sobre su cabeza en señal de reverencia, contempló al Radiante y alabó al Supremo Señor, Parameśvara.

Verse 30

रुद्राध्यायेन गिरिशं रुद्रस्य चरितेन च / अन्यैश्च विविधैः स्तोत्रैः शांभवैर्वेदसंभवैः

Adoró a Girīśa (Śiva) recitando el Rudrādhyāya, relatando las hazañas de Rudra y también con muchos otros himnos diversos: alabanzas śaivas nacidas de los Vedas.

Verse 31

अथास्मिन्नन्तरे ऽपश्यत् तमायान्तं महामुनिम् / श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्

Entonces, en ese intervalo, vio acercarse a un gran sabio, llamado Śvetāśvatara, el más excelso entre los nobles seguidores de la senda Pāśupata (devotos de Śiva).

Verse 32

भस्मसंदिग्धसवाङ्गं कौपीनाच्छादनान्वितम् / तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम्

Todo su cuerpo estaba ungido con ceniza sagrada; vestía sólo un taparrabos; su ser, afinado y adelgazado por la austeridad; y llevaba el hilo sagrado, blanco y puro (yajñopavīta).

Verse 33

समाप्य संस्तवं शंभोरानन्दास्त्राविलेक्षणः / ववन्दे शिरसा पादौ प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

Al concluir su himno de alabanza a Śambhu, con los ojos velados por lágrimas de dicha, se postró y tocó con la cabeza los pies del Señor; luego, con las manos juntas, pronunció estas palabras.

Verse 34

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि यन्मे साक्षान्मुनीश्वरः / योगीश्वरो ऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः

Dichoso soy; en verdad he sido agraciado—pues hoy he contemplado directamente al Señor venerable de los sabios, al Bienaventurado Señor de los yoguis, el supremo entre todos los conocedores del Yoga.

Verse 35

अहो मे सुमहद्भाग्यं तपांसि सफलानि मे / किं करिष्यामि शिष्यो ऽहं तव मां पालयानघ

¡Ah, qué inmensa es mi fortuna! Mis austeridades han dado fruto de verdad. ¿Qué haré ahora? Soy tu discípulo; protégeme, oh Inmaculado, libre de pecado.

Verse 36

सो ऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् / शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्पषम्

Entonces, tras concederle su gracia, lo aceptó como discípulo: al rey, de ánimo apacible y conducta noble, pues sus pecados habían sido consumidos por la austeridad.

Verse 37

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः / ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम्

Habiéndose cumplido íntegramente y con rectitud la disciplina del saṃnyāsa, el sabio impartió entonces el aiśvara-jñāna, el conocimiento del Señor, y el voto (vrata) prescrito por su propia śākhā védica.

Verse 38

अशेषवेदसारं तत् पशुपाशविमोचनम् / अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्

Esa disciplina es la esencia de todos los Vedas; es la liberación del alma atada de sus ataduras. Es célebre como el āśrama final, y ha sido practicada incluso por Brahmā y las demás deidades.

Verse 39

उवाच शिष्यान् संप्रेक्ष्य ये तदाश्रमवासिनः / ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्

Mirando a los discípulos que moraban en aquel āśrama—brāhmaṇas, kṣatriyas y vaiśyas, entregados al voto de brahmacarya—les dirigió la palabra.

Verse 40

मया प्रवर्तितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः / समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम्

Habiendo estudiado aquí la śākhā sagrada puesta en marcha por mí, los yoguis permanecen en recogimiento, adorando a Mahādeva y meditando en Śiva como el Niṣkala, el Absoluto sin partes y sin atributos.

Verse 41

इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया / अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया

Aquí mora Mahādeva, gozoso junto a Umā; el Bienaventurado Señor, Īśa, habita en este lugar por compasión hacia Sus devotos.

Verse 42

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम् / आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया

Aquí, en tiempos antiguos, Nārāyaṇa mismo—sustentador del universo entero—adoró a Mahādeva, deseando el bienestar y el bien de todos los mundos.

Verse 43

इहैव देवमीशानं देवानामपि दैवतम् / आराध्य महतीं सिद्धिं लेभिरे देवदानवाः

Aquí mismo, los dioses y los Dānavas alcanzaron una gran siddhi al adorar a Īśāna—el Señor, la Divinidad incluso de los dioses.

Verse 44

इहैव मुनयः पूर्वं मरीच्याद्या महेश्वरम् / दृष्ट्वा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम्

Aquí mismo, en tiempos antiguos, los sabios—Marīci y los demás—al contemplar a Maheśvara, obtuvieron, por el poder de la ascesis, un conocimiento intemporal.

Verse 45

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र तपोयोगसमन्वितः / तिष्ठ नित्यं मया सार्धं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

Por eso, oh el mejor de los reyes, dotado de austeridad y disciplina yóguica, permanece siempre unido a mí; entonces alcanzarás la perfección espiritual (siddhi).

Verse 46

एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम् / आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये

Dicho esto, el más excelso de los brāhmaṇas, tras meditar en Pinākin (Śiva, portador del arco Pināka), impartió debidamente el gran mantra, para el cumplimiento de su propósito.

Verse 47

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम् / अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः संप्रवर्तितम्

La recitación sagrada que comienza con «Agni…», puesta en marcha por los ṛṣi, es un rito santo que apacigua todos los pecados, encierra la esencia del Veda y otorga la liberación (mokṣa).

Verse 48

सो ऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः / साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतो ऽभवत्

Al oír esas palabras, el rey virtuoso, colmado de fe, se convirtió verdaderamente en devoto de Pāśupati (Śiva) y, desde entonces, se entregó al estudio y la práctica disciplinada de los Vedas.

Verse 49

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गः कन्दमूलफलाशनः / शान्तो दान्तो जितक्रोधः संन्यासविधिमाश्रितः

Con todo el cuerpo cubierto de bhasma, alimentándose de bulbos, raíces y frutos, sereno, disciplinado y vencedor de la ira, se acogió a la regla prescrita del saṃnyāsa (renuncia).

Verse 50

हविर्धानस्तथाग्नेय्यां जनयामास सत्सुतम् / प्राचीनबर्हिषं नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगम्

Havirdhāna, asimismo, engendró en Agneyī un noble hijo llamado Prācīnabarhiṣ, consumado maestro del Dhanurveda, la ciencia del arco.

Verse 51

प्राचीनबर्हिर्भागवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः / समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत्

El ilustre Prācīnabarhiṣ, el más excelso entre quienes portan toda clase de armas, engendró diez hijos en la hija del Océano.

Verse 52

प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितैजसः / अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः

Aquellos Pracetas fueron reyes renombrados, celebrados por su fulgor. Habiendo estudiado debidamente su propia tradición védica, se entregaron por completo, tomando a Nārāyaṇa como refugio y meta suprema.

Verse 53

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः / दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणः सुतः

De los diez Pracetas, por medio de Māriṣā, nació el Prajāpati Dakṣa, el muy afortunado, quien antaño había sido hijo de Brahmā.

Verse 54

स तु दक्षो महेशेन रुद्रेण सह धीमता / कृत्वा विवादं रुद्रेण शप्तः प्राचेतसो ऽभवत्

Pero Dakṣa, tras entrar en disputa con el sabio Mahādeva—Rudra—fue maldecido por Rudra, y desde entonces llegó a ser (conocido como) Prācetasa.

Verse 55

समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः / दृष्ट्वा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

Cuando Dakṣa llegó a la morada de la Diosa, Mahādeva—Hara en persona—al ver los honores ofrecidos conforme al rito, rindió él mismo la debida reverencia a Dakṣa.

Verse 56

तदा वै तमसाविष्टः सो ऽदिकां ब्रह्मणः सुतः / पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम्

Entonces, dominado por tamas—la oscuridad del extravío—ese hijo de Brahmā, buscando una adoración que no le correspondía, se marchó airado a su casa.

Verse 57

कदाचित् स्वगृहं प्राप्तां सतीं दक्षः सुदुर्मनाः / भर्त्रा सह विनिन्द्यैनां भर्त्सयामसा वै रुषा

Una vez, cuando Satī llegó a la casa de su padre, Dakṣa—profundamente afligido—la injurió junto con su esposo y, lleno de ira, la reprendió con dureza.

Verse 58

अन्ये जामातरः श्रेष्ठा भर्तुस्तव पिनाकिनः / त्वमप्यसत्सुतास्माकं गृहाद् गच्छ यथागतम्

«Hay otros yernos más dignos; y tu esposo es el propio Pinākin (Śiva). Tú también, hija que nos deshonra, sal de nuestra casa y vuelve por donde viniste.»

Verse 59

तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शङ्करप्रिया / विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना

Al oír esas palabras, la diosa—amada de Śaṅkara—reprendió a su padre Dakṣa y, por su propio poder interior, consumió su cuerpo en el fuego.

Verse 60

प्रणम्य पशुभर्तारं भर्तारं कृत्तिवाससम् / हिमवद्दुहिता साभूत् तपसा तस्य तोषिता

Tras postrarse ante Paśupati, Señor de los seres—Śiva, el Maestro que viste la piel—la hija de Himavat (Pārvatī) llegó a ser su consorte, pues lo complació mediante la austeridad (tapas).

Verse 61

ज्ञात्वा तद्भागवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः / शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तद्गृहम्

Al saberlo, el bienaventurado Rudra—Hara, quien disipa la aflicción de los que se refugian—llegó airado a la casa de Dakṣa y maldijo a Dakṣa.

Verse 62

त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः / स्वस्यां सुतायां मूढात्मा पुत्रमुत्पादयिष्यसि

Oh brahmán, tras abandonar este cuerpo, aunque nacido en un noble linaje kṣatriya, tú—con la mente extraviada—engendrarás un hijo en tu propia hija.

Verse 63

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कालासपर्वतम् / स्वायंभुवो ऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसो ऽभवत्

Dicho esto, Mahādeva (Śiva) partió hacia el monte Kālāsa. Y con el paso del tiempo, Dakṣa—aunque nacido como Svāyambhuva—se manifestó de nuevo como Prācetasa.

Verse 64

एतद् वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु / विसर्गं दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्

Así os he relatado por completo la emanación de la creación vinculada a Svāyambhuva Manu, la sucesión hasta Dakṣa; para quienes la escuchan, se vuelve destructora de pecados.