Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer upoddhāta-pāda, dentro del Śrāddha-kalpa, el capítulo duodécimo. Dijo Bṛhaspati: Con ser venerados una sola vez, los Pitṛs imperecederos quedan complacidos; son de esencia yóguica, magnánimos, sin mancha de pecado y de gran esplendor.

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

Tras la muerte, ellos otorgan el acceso al Svarga-loka y la abundante realización de deseos en la tierra; a quienes favorecen, les llega la liberación (mokṣa) de manera gradual.

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

Oh, amable, te relataré esos lagos y ríos, los tīrtha sagrados, las regiones, las montañas y los āśrama.

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

El Amarakantaka es siempre sagrado en los tres mundos; es el más excelso de los montes, lleno de mérito, servido por siddhas y ascetas del bosque.

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

Allí, en tiempos antiguos, el venerable Aṅgirā practicó una ascesis arduísima durante miles de años, por períodos de prayuta y arbuda.

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

Allí no llega la muerte, ni tampoco tienen paso los asuras y los rākṣasas; mientras la tierra sostenga, no hay temor ni Alakṣmī, la desventura.

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

Por su ascesis y su fulgor, aquel monte supremo resplandece; como el fuego Saṃvartaka que arde sin cesar en la cumbre de Mālyavat.

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

Son cosas suaves y fragantes, de brillo dorado y gratas a la vista. Se las conoce como “kushas apacibles” y circunvalan al Narmadā en pradakṣiṇā.

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

En tiempos antiguos, el venerable Aṅgiras contempló la escalera hacia el cielo. El de gran fulgor tomó, para el agnihotra, las mejores hierbas kuśa a fin de disponer el prastara.

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

Quien, siendo sabio, ofrezca aunque sea una sola vez los piṇḍa en el monte Marakaṇṭaṭaka con esas darbha, de él diré cuál es el fruto.

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

Ese śrāddha se vuelve imperecedero y acrecienta el gozo de los Pitṛ. Al alcanzar ese kṣetra, ellos también llegan siempre al estado de antardhāna (ocultación).

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

Allí se contempla también, en los días festivos, el sagrado estanque Jvālāsara. Y ese río tiene poder de volver “sin dardo” a los seres heridos, arrancando sus astillas y puntas.

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

Ese estanque sagrado se curva hacia el oriente y el sur, en el excelso lugar llamado Sunagottama; en la mitad occidental del país de Kalinga, en la cumbre del majestuoso monte Malyavat, se halla.

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

Oh, excelsos rishis: lo que en la tierra se proclama como el supremo “campo de realización” es aceptado por dioses y daityas; y sobre ello también Uśanā recitó un verso.

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

Dichosos en el mundo son aquellos que, al llegar a Amarakantaka, entregados a los antepasados, saciarán a los Pitṛs mediante el śrāddha.

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

Con poca austeridad alcanzarán la realización, sin duda. En Amarakantaka, aun una sola adoración a los dioses allí concede el cielo.

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

El monte Mahendra es sagrado, hermoso y frecuentado por Śakra. Quien asciende allí queda purificado, y el śrāddha realizado en ese lugar otorga fruto inmenso.

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

Al asentarse en la cumbre de Vailāta, se despierta la visión divina. Invencible para los seres, recorre la tierra como un dios.

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

Bañarse en Saptagodāvarī y en el bosque de austeridad de Gokarṇa otorga el fruto del Aśvamedha; y dar limosna allí concede un mérito aún mayor.

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

Al llegar al lugar llamado Dhūtapāpa, el hombre se purifica con el baño sagrado. Allí mismo Rudra, Mahēśvara, el dios de los dioses, practicó austeridades.

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

En Gokarṇa los dioses han puesto una señal de advertencia para los incrédulos. El no brahmán que recita la Sāvitrī (Gāyatrī) perece.

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

En la cumbre, morada de los deva-rishis, servida por Siddhas y Cāraṇas, quien asciende con el alma disciplinada parte de allí hacia Triviṣṭapa (el cielo).

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

Aquel paraje está engalanado con árboles divinos de sándalo y otras plantas. Sus aguas, impregnadas de fragancia de sándalo, palpitan y ondulan sin cesar.

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

De allí nace un río llamado Tamraparni, que desde la gran región del sándalo se dirige al sur y llega al océano.

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

Cuando ese río Tamraparni se adentra en el gran océano, nacen caracolas y ostras; en ellas se forman las perlas.

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

Al traer esa agua unida a caracolas y perlas, quienes quedan libres de aflicción y enfermedad alcanzan Amaravati.

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

Según la śruti, las caracolas o las perlas nacidas del sándalo poseen tal mérito que liberan incluso a los antepasados que cometieron faltas.

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

En Candratīrtha, en Kumārī (Kanyakumari), en el lugar de confluencia junto al nacimiento del Kaverī, y también en los tīrthas del Śrīparvata y en el monte llamado Vaikṛta.

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

En el monte Auśīra hay un lugar donde, en un solo sitio, se ven juntos los árboles: palāśa, khadira, bilva, plakṣa, aśvattha y vikaṅkata.

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

Oh, los mejores de los dvija: sabed que este lugar es ‘atravesado por dos mandalas’; quien aquí deja el cuerpo, pronto llega a Amarāvatī.

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

En el tīrtha de Śrīparvata y en el monte Vaikṛta, las acciones rituales realizadas alcanzan su cumplimiento, aun en los tiempos de surgimiento y disolución (prabhava–apyaya).

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

Incluso las ofrendas mal realizadas para los Pitṛ allí se vuelven ofrendas bien hechas; Narmadā, la hija santa de los Pitṛ, es la mejor entre los ríos.

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

Allí donde las ofrendas del śrāddha, una vez dadas, se vuelven de fruto imperecedero—en el bosque sagrado de Māṭhara, servido por Siddhas y Cāraṇas.

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

Tras asentarse en aquel gran monte, parten por desaparición (antardhāna); y en el sagrado Vindhya se manifiesta un signo que revela el dharma y el adharma.

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

Los pecadores no ven esa corriente, pero los virtuosos la ven; allí se hace visible el pecado de ciertos autores de malas acciones.

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

En Kailāsa está el estanque de Mataṅga, destructor del pecado; tras bañarse en él, aun las aves que vuelan a su antojo alcanzan el cielo.

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

En el tīrtha de Śaurpāraka, en el monte Pālamañjara; en Pāṇḍukūpa junto al confín del mar, y también en la ribera de Piṇḍāraka.

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

En los lugares puros y sin pecado se alcanza un voto (saṃkalpa) imperecedero; así también, siempre, en Śrīvṛkṣa, en Citrakūṭa y en el camino de Jambū.

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

En el monte sagrado de Asita, el sabio maestro de yoga, y también en el tīrtha de Asitā, se declara que el śrāddha realizado siempre otorga fruto infinito.

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

En Puṣkara, el śrāddha es imperecedero y la austeridad da gran fruto; en Prabhāsa, a orillas del gran océano, se prescribe igualmente lo mismo.

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

En Devikā hay un pozo llamado “Vṛṣa”, frecuentado por los siddhas; con el mugido de las vacas, sus aguas saltan y brotan cada día.

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

Ese lugar es siempre frecuentado por los señores del yoga y expulsa todo pecado; a quien ofrezca allí el śrāddha, le diré cuál es su fruto.

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

Este śrāddha imperecedero, que concede todos los deseos, complace en verdad a los Pitṛ. Allí, la piedra llamada Jātaveda es la manifestación directa del Agni eterno.

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

Allí deben realizarse siempre los śrāddha y los ritos del fuego con fruto imperecedero. Quien entra en el fuego allí, se regocija en la cumbre del cielo.

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

Apaciguado por Agni, uno renace; por eso, lo ofrecido allí se vuelve imperecedero. Ese tīrtha es célebre como Daśāśvamedhika y como Pañcāśvamedhika.

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

El fruto de esos kratu se obtiene aquí tal como está prescrito; no hay duda. El tīrtha célebre llamado Hayaśiro concede dones de inmediato.

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

El śrāddha realizado allí es siempre imperecedero, y el oferente se regocija en el cielo. También en el lugar/relato de Sunda y Nisunda debe ofrecerse śrāddha, destructor de pecados.

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

Se declara que el śrāddha realizado allí otorga fruto imperecedero; también el japa, el homa y la ascesis. En el auspicioso tīrtha de Jatuṅga, que se ofrezca siempre tarpaṇa a los Pitṛs.

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

Allí, en los días de parva, se ve siempre la sombra de los moradores celestes; allí la dádiva ofrecida en la tierra se vuelve imperecedera, y allí se alza el árbol llamado Virajā.

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

Ese lugar es siempre frecuentado por los Yogēśvaras y expulsa todo pecado. A quien ofrezca allí el śrāddha, le declararé el fruto que obtiene.

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

Por ello, los Pitṛs quedan verdaderamente venerados siempre. En este mundo él se vuelve poderoso, y tras la muerte es honrado y engrandecido en el cielo.

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

Allí, por lo común, está el lugar santo llamado Madravā, y también el lago llamado Śiva. Allí se halla el sagrado estanque de Vyāsa y, asimismo, el divino Brahma-hrada.

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

El monte sagrado llamado Ūrjjanta es donde se halla la morada divina del Señor Yogēśvara. Aquí mismo está también el santo āśrama del gran Vasiṣṭha.

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

De la cima de Ṛg, Yajur y Sāma surgieron las ramas llamadas Kapota y Puṣpa; y tomando el Ākhyāna como quinto Veda, todo esto fue creado por Svayaṃbhū.

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

Al acudir a estos tīrtha y ampararse en el fuego sagrado (Agni), el dvija queda libre del pecado. Aquí el śrāddha da fruto infinito, y también prosperan el japa, el homa y la austeridad.

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

En el gran tīrtha de Puṇḍarīka se obtiene un fruto igual al de Puṇḍarīka. Oh sapientísimo, en Brahmatīrtha se alcanza un fruto equivalente al de todos los yajña.

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

En la confluencia del Sindhu con el océano, y también en Pañcanada, se consume el pecado. En Virajā hay igual mérito, y asimismo en el monte Madravā.

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

En Saptanada, y en especial en Manasa, debe ofrecerse el śrāddha; asimismo en Mahākūṭa, en Ananta y en el monte Trikakuda.

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

Al crepúsculo, en el gran río se contempla un prodigio: no se acerca al que carece de fe, pero sí al que mantiene su voto.

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

Apoyándose uno en otro, avanzan cada día hacia el atardecer; por ello, quienes buscan para los Pitṛ un fruto imperecedero deben ofrecer allí siempre el śrāddha.

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

Donde el hombre es reconocido como kṛtātmā o akṛtātmā, ese es el tīrtha llamado «Dador del camino al cielo», que concede dones al instante.

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

En el lugar donde los Saptarṣi dejaron sus vestiduras y ascendieron al cielo, esas vestiduras aún hoy se ven, yacen en el agua.

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

Quien se baña en ese tirtha supremo alcanza el cielo. Allí se halla el célebre santuario de Nandi, servido y venerado por los siddhas.

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

La imagen de Nandīśvara no se muestra a quienes carecen de recta conducta. Mas al alba se ven los yūpas de oro y el fulgor de sus resplandores.

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

Tras circunvalarlos en pradakṣiṇa, los devotos, llenos de gozo, parten al cielo. Todo Kurukṣetra es un tirtha excelente, pero éste en especial.

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

Se proclama la virtud del gran Sanatkumāra, señor del yoga: ofrecer sésamo a los pitṛ otorga un fruto siempre imperecedero.

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

Se dice que el śrāddha imperecedero es el que practica Dharmarāja: el śrāddha ofrecido en amāvasyā conforme al rito y al orden prescrito.

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

En Kurukshetra, de modo especial, quien se acerca y allí rinde culto a los Pitri, ese hijo queda libre de la deuda hacia los antepasados.

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

En el Sarasvati: Vinashana y Plaksha-prashravana; en el Drishadvati: el tirtha de Vyasa; y también Triplaksha, todos de especial santidad.

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

Quien anhela un śrāddha de fruto imperecedero debe ofrecerlo en Omkara-pavana; también en el tirtha de Shakravatara en el Ganges y en el excelso monte Mainaka.

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

En el nacimiento del Yamunā uno se libera de todos los pecados; allí las aguas a veces son muy calientes y a veces muy frías: ésa es su señal.

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

Pushyā, hermana de Yama, la auspiciosa hija de Mārtaṇḍa: allí los Pitri han proclamado desde antiguo que el śrāddha es siempre de fruto imperecedero.

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

Al bañarse en el lago sagrado de Brahmatuṇḍa, el brāhmaṇa queda purificado al instante. En ese tīrtha, el śrāddha otorga fruto infinito; también el japa, el homa y la austeridad dan mérito.

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

El gran asceta Vasiṣṭha permaneció allí como un pilar, inmóvil. Aún hoy se ven allí árboles adornados como con joyas, de esplendor maṇi-barhaṇa.

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

Allí se ve una balanza que discierne dharma y adharma. Como si los vipra hubieran pesado y revelado el fruto supremo de los tīrtha.

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

La hija de los Pitṛ se llama Yogā, célebre como Gandhakālī. Nacida en el linaje de Parāśara, se dice que es la cuarta porción de Brahmā.

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

El sabio gran muni dividirá el Veda en cuatro. Y ella misma dará a luz a Vyāsa, el gran yogui y mahātmā.

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

Allí hay un lago llamado Acchodaka; de allí surgió Acchodā. Por la causa del niyoga, volvió a nacer en el linaje de los peces.

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

En su primer ashram sagrado, frecuentado por quienes obran mérito, incluso un śrāddha ofrecido una sola vez es proclamado de fruto ‘imperecedero’ (akṣaya).

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

La dádiva ofrecida en el río con firmeza de yoga y samādhi produce fruto al instante. En Kuberatuṅga y en el vado sagrado de Vyāsa también se la proclama destructora de pecados.

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

El śrāddha realizado en la santa Brahma-vedī es tenido por de fruto infinito. Los siddhas la sirven siempre, y los de alma consumada pueden contemplarla.

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

En la dirección noreste de la vedī, en Nandā, está el campo de siddhi llamado Anivartana, amado por los devas; quien lo alcanza ya no retorna.

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

En Mahālaya, el sabio Mahādeva dejó asentada su huella sagrada, por compasión hacia los bhūta y como señal ejemplar para los incrédulos.

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

En Virajā y en Mahālaya, desde antiguo se celebra el śrāddha imperecedero (akṣaya); asimismo en Nandā, en Virajā y del mismo modo en Mahālaya.

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

Aquí se salvan a sí mismos y hacen cruzar también a diez antepasados y a diez descendientes; en Kāka-hrada se obtiene un fruto que concede memoria de nacimientos, resplandece como oro y posee vigor inconmensurable.

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

El lago sagrado llamado Kaumāra está protegido por las capuchas de los nāga; quien se baña en el Kumāra-tīrtha alcanza Tridiva (el cielo).

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

En el templo de los dioses realizó una áspera penitencia, de pie sobre un solo pie; sin alimento durante un yuga divino, Umātuṅga (el amado de Umā) permaneció allí, fulgurante.

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

En Umātuṅga, Bhṛgotuṅga, Brahmatuṅga y Mahālaya, quien anhele fruto imperecedero debe ofrecer allí, cada día, los śrāddha.

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

En Śālagrāma, el śrāddha ofrecido por doquier es siempre imperecedero; allí se ve de modo manifiesto la mala acción de quienes no se han disciplinado.

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

Esa región es lugar de reprensión para los incultos y, más aún, de especial bienaventuranza para los virtuosos; allí están el sagrado Devahrada y el puro Nāgarāṭ de Brahmā.

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

El piṇḍa de los virtuosos es aceptado allí; el de los malvados, jamás. Como no puede comerse alimento entre serpientes que arden con excesivo fulgor.

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

El Dharma se ve de manera manifiesta en los dos tīrtha llamados Nata; y también en Kāravati, en Śāṇḍilyā y en la cueva sagrada de Vāmana.

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

Al acudir a estos lugares sagrados, el hombre queda purificado y su fe se vuelve imperecedera. El japa, el homa, la ascesis, la meditación y cualquier obra meritoria dan fruto de mérito.

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

Quien guarda el brahmacarya y practica la devoción al maestro durante cien años—tales son los ríos primordiales y excelsos; su baño libera del pecado. Allí mismo, con solo contemplar la Kumāradhārā, el pecado se desvanece.

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

Allí mismo aún puede verse el asiento de meditación de Vyāsa. Ese peñasco se halla cerca de Kāntipurā, en dirección noreste.

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

Allí hay una laguna sagrada (puṣkariṇī) custodiada por las huestes kirāta. El brāhmaṇa que se baña en ella una sola vez alcanza deseos perdurables.

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

Invisible para todos los seres, recorre la tierra como un dios.

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

El gran tīrtha de Kaśyapa es conocido como ‘Kālasarpi’. Quien anhele fruto imperecedero, ofrezca allí siempre los ritos de śrāddha.

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

Aun en el bosque de Devadāru se ve esta señal de la corriente: los pecados de las almas virtuosas aparecen sacudidos y lavados.

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

En Prayāga, junto a la Bhāgīrathī, se proclama un fruto siempre imperecedero; y también en Kālañjara, Daśārṇā, Naimiṣa y Kurujāṅgala.

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

En la ciudad de Vārāṇasī también debe ofrecerse el śrāddha con esmero. Allí mora siempre el Yogēśvara; por eso, lo ofrecido allí es imperecedero.

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

Al acudir a estos tīrthas, uno queda colmado de mérito pūrta, y el śrāddha se vuelve verdaderamente imperecedero. Japa, homa y meditación: cualquier acto virtuoso da fruto.

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

En Lauhitya, en Vaitaraṇī y también en Svargavedī, esa Diosa se manifiesta en la orilla del océano, conocida por muchos nombres sagrados.

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

En Gayā, en el lago llamado Dharmavṛṣṭa y en el lago de Brahmā, y también en Gṛdhravaṭa de Gayā, el śrāddha ofrecido otorga un fruto inmenso.

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

Allí cae nieve por todas partes hasta cinco yojanas; el bosque del santo āśrama de Bharata es recordado como sumamente meritorio.

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

Allí se ve por todos los hombres el bosque del sabio Mataṅga; es un ejemplo establecido que muestra la esencia total del Dharma para este mundo.

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

Ese sagrado bosque de Daṇḍaka, frecuentado por quienes obran con mérito, alberga el tīrtha llamado Viśalyā, cuyo darśana se obtiene de inmediato.

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

Quienes obran el pecado, apegados a medidas y a diversos śāstra, se agitan como en delirio, presos de su afán.

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

En el pāda de la tithi Tṛtīyā, en el maṇḍala de Nirādhā, en el Gran Lago de Kauśikī, el śrāddha ofrecido otorga fruto inmenso.

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

Sobre el lomo de Muṇḍa, el sabio Mahādeva posó su pie; tras muchos deva-yuga, practicó una ascesis intensa, ardua de cumplir.

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

Aquí, aun en poco tiempo, el hombre entregado al dharma desecha pronto el pecado, como la serpiente su vieja piel.

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

Esto complace a los siddha y es terrible para los pecadores; lo custodian enormes serpientes pavorosas, que relamen con la lengua.

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

El tīrtha llamado ‘Kanakanandī’ es célebre en el mundo. Se halla al norte de Muṇḍapṛṣṭa y es servido por las huestes de los brahmarṣis.

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

Quien se baña allí asciende al cielo con su propio cuerpo. Y el śrāddha ofrecido allí se proclama siempre de fruto imperecedero.

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

Tras bañarse allí, el hombre se libera de las tres deudas sagradas y redime su cuerpo. Luego, bañándose en el lago Mānasa, debe realizar el śrāddha.

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

En la orilla de ese lago se alza el gran santuario de aquel Deva. Quien sube allí y recita japa, se vuelve siddha y desde allí va al cielo.

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

Al ir al Mānasa del norte, se obtiene una siddhi suprema. Al bañarse en ese lago excelso, se contempla una gran maravilla.

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

La bienaventurada Ganga, caída del cielo, resplandece en el firmamento. Ella es la Diosa que recorre los tres caminos, la pura nacida del pie de Vishnú.

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

Allí en el cielo se ve un pórtico semejante al sol. Es sagrado, hecho de oro jāmbūnada, como si fuera la amplia puerta del cielo.

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

Luego vuelve a fluir, como formando el círculo de todos los mares. Ella purifica a todos los seres, y en especial a los conocedores del dharma.

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

La Chandrabhāgā y el Sindhu, nacidos del auspicioso lago Mānas, el divino y excelso río Sindhu, van hacia el océano occidental.

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

El monte llamado Himavān está adornado con diversos minerales. Su extensión se despliega por muchos miles de yojanas.

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

Allí, colmado de Siddhas y Cāraṇas, y servido por las huestes de los deva-ṛṣis, hay un hermoso estanque sagrado llamado, por su nombre, Suṣumnā.

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

Quien se baña en ella vive diez mil años; y el śrāddha ofrecido allí se vuelve de fruto infinito, causa de un gran despertar de mérito.

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

En el śrāddha, él libera siempre a diez antepasados y a diez descendientes; el Himavān es meritorio en todas partes, y el Gaṅgā es sagrado por doquier.

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

Los ríos que van al océano y los océanos mismos son meritorios por doquier; así también, en otros tīrthas, el sabio debe llevar a cabo el śrāddha.

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

Tras bañarse, ofrecer el homa y dar dāna, él se vuelve ciertamente puro—también en laderas y cumbres de montes, en desfiladeros y en cuevas.

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

En las laderas de los barrancos y también en los manantiales; en los arenales de los ríos y asimismo en sus lugares de origen.

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

En la orilla del gran océano, en el establo de las vacas, en las confluencias y en los bosques; en lugares bien alisados y enlucidos, firmes y fragantes.

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

También en casas apartadas, enlucidas con estiércol de vaca; en tales lugares debe realizarse el śrāddha cada día conforme al rito.

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

Yendo hacia la dirección del sudeste, con el deseo de cumplir todos los anhelos; así, en todos esos lugares, que se haga el śrāddha sin negligencia.

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

En estos mismos lugares el sabio alcanza la perfección brahmī; lugares prescritos para las tres varṇas, donde se ama el dharma y la observancia del varṇāśrama.

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

Al abandonar el kaupasthāna se alcanza el fruto del culto a los antepasados. El héroe, con śraddhā y mente recogida, sigue los tīrtha sagrados.

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

Aun quien ha cometido pecado puede purificarse; ¡cuánto más quien obra con virtud! No va a un vientre animal ni nace en tierra indigna.

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

El vipra alcanza el cielo y halla también el medio para la liberación. Mas el que carece de śraddhā, vive en pecado y es nāstika, no corta su duda.

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

Estos cinco, aferrados al razonamiento causal, no participan del fruto del tīrtha. En el guru-tīrtha está la realización suprema: la cumbre de todos los tīrtha.

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

Por ello, la meditación es el tīrtha supremo: el eterno Brahma-tīrtha. Más alta que el ayuno es la meditación, que retrae los sentidos.

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

Con los prāṇa ligados por el ayuno, una y otra vez somete prāṇa y apāna, y haz que los sentidos también queden bajo dominio.

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

Al contener la buddhi en la mente y retirar todo, sabe que eso es pratyāhāra; sin duda, es un medio para la liberación (mokṣa).

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

La mente de los sentidos es terrible y trastorna incluso la buddhi y lo demás; pero el no comer (anāhāra) se debilita: sabe que el ayuno (anaśana) es austeridad (tapas).

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

En el dominio de buddhi y mente no nace otra buddhi; cuando se consumen todas las faltas y también se apaciguan los sentidos.

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

El ātman purificado se aquieta por completo como un fuego sin fin; trasciende enteramente las causas, los guṇa y lo manifiesto y lo no manifiesto.

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

El conocedor del Yoga, por el Yoga, dispone al Kṣetrajña entre esos principios. Para Él no hay movimiento ni morada, en lo manifiesto y en lo inmanifiesto por doquier. No es ser ni no-ser; tampoco ser-no-ser: no está fijado en estado alguno.