Adhyaya 28
Brāhmaṇya-प्रश्नः — The Inquiry into Attaining Brāhmaṇya (Mataṅga–Gardabhī Itihāsa)
Upa-parva: Varṇa–Brāhmaṇya Anuśāsana (Didactic unit on Brāhmaṇya, conduct, and eligibility)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma regarding the means by which a kṣatriya, vaiśya, or śūdra might attain brāhmaṇya—through great austerity (tapas), action (karma), or learning (śruta). Bhīṣma responds that brāhmaṇya is extremely difficult for the three other varṇas to obtain and introduces an ancient illustrative narrative: the dialogue between Mataṅga and a she-donkey (gardabhī). Mataṅga, described as possessing qualities comparable to a dvija, travels for ritual work; he repeatedly strikes a young donkey, prompting the mother to accuse him of being a caṇḍāla and to contrast this cruelty with the expected friendliness of a brāhmaṇa. Mataṅga challenges the accusation and asks how he is known as a caṇḍāla and why brāhmaṇya is denied to him; the gardabhī attributes his status to his birth circumstances. Mataṅga returns, confronts his father, resolves to perform severe austerities, and undertakes prolonged tapas in a forest. Indra (Purandara/Hari-vāhana) offers a boon, but when Mataṅga requests brāhmaṇya, Indra denies it, asserting that what is considered supremely pure among gods, asuras, and humans is not attainable for one born in a caṇḍāla womb, as represented in this chapter’s received passage.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भरतभूषण, पृथ्वी के पुण्यतीर्थों का नाम-क्रम और उनके व्रत-नियम पूछते हैं—कौन-से तीर्थ किस पाप का क्षय करते हैं और किस साधना से स्वर्ग/ब्रह्मलोक का द्वार खुलता है। → भीष्म ‘तीर्थवंश’ का उपदेश आरम्भ करते हैं—स्नान, उपवास, निराहार-व्रत, देव-ऋषि-पूजन, और विशिष्ट काल (विशेषतः माघ-प्रयाग) की महिमा बताते हुए यह भी संकेत करते हैं कि ब्रह्महत्या जैसे महापापों का प्रायश्चित्त भी तीर्थ-आचरण से संभव है; श्रोता के मन में प्रश्न उठता है कि क्या केवल तीर्थ-सेवन से पाप कट सकता है या आचरण-शुद्धि अनिवार्य है। → प्रायश्चित्त की चरम घोषणा: भृगुतुङ्ग-क्षेत्र के ‘महाह्रद’ आदि तीर्थों में लोभ-त्याग सहित स्नान कर त्रिरात्र-उपवास करने से ब्रह्महत्या से मुक्ति; और माघ-मास में प्रयाग-स्नान को अन्नदान से भी अधिक फलदायी बताकर तीर्थ-धर्म की सर्वोच्चता स्थापित करना। → भीष्म तीर्थ-सेवन को केवल यात्रा नहीं, बल्कि नियम, संयम, उपवास, देवता-ऋषि-वंदन और वैराग्य से संयुक्त साधना बताते हैं; वेदान्त-ज्ञ द्विज के लिए ‘जीवन नाशवान’ जानकर पूजन-व्रत से सिद्धि और सनातन ब्रह्मलोक-गमन का फल भी जोड़ा जाता है। → तीर्थ-क्रम आगे भी चलता है—अगले प्रसंग में और तीर्थ, उनके विशिष्ट विधान तथा दान-धर्म के सूक्ष्म भेद विस्तार से आने का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्महत्यारोंका कथनविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २४ ॥। ऑपनआक्राता (_ अर: 2 पञ्चविशो<€ ध्याय: विभिन्न तीर्थोंके माहात्म्यका वर्णन युधिषछिर उवाच तीर्थानां दर्शन श्रेय: स्नानं च भरतर्षभ । श्रवण च महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
যুধিষ্ঠির বললেন—হে ভরতশ্রেষ্ঠ, মহাপ্রাজ্ঞ! তীর্থদর্শন, তাতে স্নান এবং তীর্থমাহাত্ম্য শ্রবণ—এসবকে শ্রেয়স্কর বলা হয়। অতএব আমি তত্ত্বতঃ, যথার্থভাবে, তীর্থসমূহের যথাযথ বিবরণ শুনতে চাই।
Verse 2
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ । वक्तुमहसि मे तानि श्रोतास्मि नियतं प्रभो,भरतभूषण! इस पृथ्वीपर जो-जो पवित्र तीर्थ हैं, उन्हें मैं नियमपूर्वक सुनना चाहता हूँ। आप उन्हें बतलानेकी कृपा करें
যুধিষ্ঠির বললেন—হে ভরতশ্রেষ্ঠ! এই পৃথিবীতে যত যত পুণ্যদায়ক তীর্থ আছে, সেগুলি আমাকে বলুন। হে প্রভু! আমি নিয়মানুবর্তিতায়, একাগ্রচিত্তে, তা শুনব।
Verse 3
भीष्म उवाच इममड्विरसा प्रोक्त तीर्थवंशं महाद्युते श्रोतुमर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्
ভীষ্ম বললেন—হে মহাতেজস্বী নৃপ! পূর্বকালে মহর্ষি অঙ্গিরা তীর্থসমূহের যে বংশাবলি-সম বিবরণ দিয়েছিলেন, তা শোনো; তোমার মঙ্গল হোক। তা শ্রবণ করলে তুমি উত্তম ধর্ম লাভ করবে।
Verse 4
तपोवनगतं विप्रमभिगम्य महामुनिम् । पप्रच्छाज्िरसं धीर॑ गौतम: संशितव्रत:
এক সময় তপোবনে অবস্থানরত ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ মহামুনি ধীর অঙ্গিরার নিকট কঠোর ব্রতপালনকারী মহর্ষি গৌতম গিয়ে তাঁকে প্রশ্ন করলেন।
Verse 5
अस्ति मे भगवन वक्षित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशय: । तत् सर्व श्रोतुमिच्छामि तन्मे शंस महामुने
গৌতম বললেন—ভগবন্, মহামুনে! তীর্থসম্বন্ধে আমার ধর্মবিষয়ক সংশয় আছে। আমি সেই সবই স্পষ্টভাবে শুনতে চাই; অনুগ্রহ করে আমাকে বলুন।
Verse 6
उपस्पृश्य फल कि स्यात्तेषु तीर्थेषु वै मुने । प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद् यथास्ति तथा वद
ভীষ্ম বললেন—হে মুনি! ঐ তীর্থগুলিতে স্নান করলে মৃত্যুর পরে কী ফল লাভ হয়? হে মহাপ্রাজ্ঞ, বিষয়টি যেমন সত্য তেমনই বলুন।
Verse 7
अजड्रिय उवाच सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्तामूर्मिमालिनीम् | विगाहा वै निराहारो निर्मलो मुनिवद् भवेत्
অজড্রিয় বললেন—হে মুনি! যে ব্যক্তি উপবাস করে চন্দ্রভাগা ও তরঙ্গমালিনী বিতস্তায় সাত দিন অবগাহন করে, সে মুনির ন্যায় নির্মল হয়।
Verse 8
काश्मीरमण्डले नद्यो या: पतन्ति महानदम् | ता नदी: सिन्धुमासाद्य शीलवान् स्वर्गमाप्तुयात्
অজড্রিয় বললেন—কাশ্মীর-মণ্ডলে যে যে নদী মহা নদী সিন্ধুতে পতিত হয়, সেই নদীগুলিতে ও সিন্ধুতে স্নান করে শীলবান ব্যক্তি মৃত্যুর পরে স্বর্গ লাভ করে।
Verse 9
पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् | देविकामिन्द्रमार्ग च स्वर्णबिन्दूं विगाह्ू च
অজড্রিয় বললেন—পুষ্কর, প্রভাস, নৈমিষ, সাগর-জলের পবিত্র স্নানস্থান; দেবিকা, ইন্দ্রমার্গ, স্বর্ণবিন্দু এবং ‘বিগাহু’ নামক তীর্থ—এসবেও গমন করা উচিত।
Verse 10
हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्नाभिवाद्य च
হিরণ্যবিন্দুকে উদ্দীপ্ত/উদ্বেলিত করে, পরে সংযতচিত্তে যথাবিধি প্রণাম করল।
Verse 11
इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौ
অজদ্রিয় বললেন—গন্ধমাদন পর্বতের নিকটে ইন্দ্রতোয়া নদীতে এবং কুরঙ্গ অঞ্চলের অন্তর্গত করতোয়া নদীতে যে ব্যক্তি সংযতচিত্ত ও শুদ্ধভাব নিয়ে স্নান করে, তারপর তিন রাত্রি উপবাস করে—সে অশ্বমেধ যজ্ঞের সমান ফল লাভ করে।
Verse 12
करतोयां कुरड्ले च त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति विगाहा[ प्रयत: शुचि:
কুরঙ্গ অঞ্চলের করতোয়া নদীতে যে ব্যক্তি শুচি ও সংযমী হয়ে স্নান করে এবং তিন রাত্রি উপবাস করে—সে অশ্বমেধ যজ্ঞের সমান ফল লাভ করে।
Verse 13
गड्जद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नीलपर्वते । तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत्,गंगाद्वार, कुशावर्त, बिल्वक तीर्थ, नील पर्वत तथा कनखलमें स्नान करके पापरहित हुआ मनुष्य स्वर्गलोकको जाता है
গঙ্গাদ্বার, কুশাবর্ত, বিল্বক তীর্থ, নীলপর্বত এবং কানখলে স্নান করলে মানুষ পাপমুক্ত হয়ে স্বর্গলোকে গমন করে।
Verse 14
अपां हृद उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् | ब्रह्मचारी जितक्रोध: सत्यसंधस्त्वहिंसक:
যে ব্যক্তি ব্রহ্মচারী, ক্রোধজয়ী, সত্যব্রতী ও অহিংস হয়ে ‘আপাং হৃদ’ (সলিলহদ) তীর্থে স্নান করে—সে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 15
यत्र भागीरथी गड्जा पतते दिशमुत्तराम् । महेश्वरस्य त्रिस्थाने यो नरस्त्वभिषिच्यते
যেখানে ভাগীরথী গঙ্গা উত্তরদিকে প্রবাহিত হয়—সেখানে মহেশ্বরের ত্রিস্থানে যে ব্যক্তি অভিষিক্ত হয়, সে শুদ্ধি ও উৎকর্ষ লাভ করে।
Verse 16
सप्तगड़े त्रिगड़े च इन्द्रमार्गे च तर्पपन्
অজদ্রিয় বললেন— ‘সপ্তগড় ও ত্রিগড় নামক তীর্থে এবং ইন্দ্রপথে তर्पণ ও তুষ্টিকর্ম সম্পাদন করে মানুষ দেবশক্তিদের প্রসন্ন করতে চায়।’
Verse 17
महाश्रम उपस्पृश्य योडग्निहोत्रपर: शुचि:
অজদ্রিয় বললেন— ‘মহাশ্রমে স্নান করে যে শুচি থাকে এবং নিত্য অগ্নিহোত্রে নিবিষ্ট থাকে, সে-ই সংযত পবিত্রতা ও ধর্মনিষ্ঠ আচরণের প্রতিমূর্তি।’
Verse 18
महाह्दद उपस्पृश्य भृगुतुज़ त्वलोलुप:
অজদ্রিয় বললেন— ‘মহাহ্রদে স্পর্শ-স্নান করে ভৃগুবংশীয় সেই ব্যক্তি, যিনি লোভশূন্য, অগ্রসর হলেন।’ এই পংক্তি জলের পবিত্র স্পর্শ ও নির্লোভতাকে সত্য তপস্যার লক্ষণ বলে নির্দেশ করে।
Verse 19
कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदक:,कन्याकूपमें स्नान करके बलाका तीर्थमें तर्पण करनेवाला पुरुष देवताओंमें कीर्ति पाता है और अपने यशसे प्रकाशित होता है
অজদ্রিয় বললেন— ‘কন্যাকূপে স্নান করে এবং বলাকা তীর্থে তर्पণ সম্পাদনকারী ব্যক্তি দেবলোকেও খ্যাতি লাভ করে এবং নিজ যশে দীপ্তিমান হয়।’
Verse 20
देवेषु लभते कीर्ति यशसा च विराजते,कन्याकूपमें स्नान करके बलाका तीर्थमें तर्पण करनेवाला पुरुष देवताओंमें कीर्ति पाता है और अपने यशसे प्रकाशित होता है
অজদ্রিয় বললেন— ‘যে কন্যাকূপে স্নান করে এবং বলাকা নামক তীর্থে তर्पণ করে, সে দেবসমাজে খ্যাতি লাভ করে এবং সৎকর্মজাত যশে দীপ্তিমান হয়।’
Verse 21
देविकायामुपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाहदे । अश्रिन्यां रूपवर्चस्कं प्रेत्य वै लभते नर:
দেবিকায় স্নান করে, তদ্রূপ সুন্দরিকা-কুণ্ডে এবং অশ্বিনী-তীর্থে স্নান করলে, মানুষ মৃত্যুর পরে পরজন্মে দেহসৌন্দর্য ও দীপ্ত তেজ লাভ করে।
Verse 22
महागड़्मुपस्पृश्य कृत्तिकाड्रारके तथा | पक्षमेकं निराहार: स्वर्गमाप्रोति निर्मल:,महागड़ा और कृतिकाज्ञारक तीर्थमें स्नान करके एक पक्षतक निराहार रहनेवाला मनुष्य निर्मल--निष्पाप होकर स्वर्गलोकमें जाता है
মহাগড়া এবং কৃত্তিকাড্রারক তীর্থে স্নান করে যে ব্যক্তি পনেরো দিন নিরাহার থাকে, সে নির্মল—নিষ্পাপ হয়ে স্বর্গলোক লাভ করে।
Verse 23
वैमानिक उपस्पृश्य किडकिणीकाश्रमे तथा । निवासे>प्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते,जो वैमानिक और किड्किणीकाश्रमतीर्थमें स्नान करता है, वह अप्सराओंके दिव्यलोकमें जाकर सम्मानित होता और इच्छानुसार विचरता है
যে ব্যক্তি বৈমানিক এবং কিডকিণীকাশ্রম তীর্থে স্নান করে, সে মৃত্যুর পরে অপ্সরাদের দিব্য লোকধামে সম্মানিত হয় এবং ইচ্ছামতো বিচরণ করতে পারে।
Verse 24
कालिकाश्रममासाद्य विपाशायां कृतोदक: । ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिसत्रं मुच्यते भवात्
যে ব্যক্তি কালিকাশ্রমে গিয়ে বিপাশা নদীতে বিধিপূর্বক জলকর্ম (তর্পণাদি) সম্পন্ন করে, ক্রোধ জয় করে ব্রহ্মচর্য পালন করে তিন রাত্রি সেখানে বাস করে—সে সংসারবন্ধন থেকে মুক্ত হয়।
Verse 25
आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत् पितृन् । तोषयित्वा महादेवं निर्मला: स्वर्गमाप्तुयात्
যে ব্যক্তি কৃত্তিকাদের আশ্রমে স্নান করে পিতৃদের তর্পণ করে এবং মহাদেবকে সন্তুষ্ট করে, সে পাপমুক্ত হয়ে স্বর্গলোক লাভ করে।
Verse 26
महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषित: शुचि: । त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत्
মহাপুর তীর্থে স্নান করে, শুচি থেকে তিন রাত্রি উপবাস করলে মানুষ চলমান ও অচল সকল প্রাণী এবং দ্বিপদ (মানুষ) থেকে উৎপন্ন ভয় ত্যাগ করে।
Verse 27
देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदक: । देवलोकमवाप्रोति सप्तरात्रोषित: शुचि:
দেবদারু বনে স্নান করে এবং বিধিমত জল-ক্রিয়া সম্পন্ন করলে মানুষ পাপমুক্ত হয়। যে শুচি থেকে সেখানে সাত রাত্রি বাস করে, সে দেবলোক লাভ করে।
Verse 28
जो देवदारुवनमें स्नान करके तर्पण करता है, उसके सारे पाप धुल जाते हैं तथा जो वहाँ सात राततक निवास करता है, वह पवित्र हो मृत्युके पश्चात् देवलोकमें जाता है ।।
যে দেবদারু বনে স্নান করে তर्पণ করে, তার সকল পাপ ধুয়ে যায়। যে শুচি থেকে সেখানে সাত রাত্রি বাস করে, সে পবিত্র হয়ে মৃত্যুর পরে দেবলোকে গমন করে। আর যে শরস্তম্ব, কুশস্তম্ব ও দ্রোণশর্মপদ নামক তীর্থগুলির ঝরনা ও জলপ্রপাতে স্নান করে, সে স্বর্গে অপ্সরাগণের দ্বারা সেবিত হয়।
Verse 29
चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले । विगाहा वै निराहारो राजलक्ष्म्या निषेव्यते
যে চিত্রকূটে মন্দাকিনীর জলে এবং জনস্থানে (গোদাবরীর) জলে স্নান করে উপবাস করে, সে রাজলক্ষ্মীর অনুগ্রহে সেবিত হয়।
Verse 30
श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उषित्वा चाभिषिच्य च । एकपक्ष निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत्,श्यामाश्रममें जाकर वहाँ स्नान, निवास तथा एक पक्षतक उपवास करनेवाला पुरुष अन्तर्धानके फलको प्राप्त कर लेता है
শ্যামার আশ্রমে গিয়ে, সেখানে বাস করে এবং বিধিমত অভিষেক-স্নান করে যে ব্যক্তি পক্ষকাল নিরাহার উপবাস করে, সে অন্তর্ধানের ফল লাভ করে।
Verse 31
कौशिकीं तु समासाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुप: । एकविंशतिरात्रेण स्वर्गमारोहते नर:,जो कौशिकी नदीमें स्नान करके लोलुपता त्यागकर इक्कीस रातोंतक केवल हवा पीकर रह जाता है वह मनुष्य स्वर्गको प्राप्त होता है
কৌশিকী নদীতে স্নান করে যে ব্যক্তি লোভ ত্যাগ করে একুশ রাত্রি কেবল বায়ু-ভক্ষণে থাকে, সে স্বর্গে আরোহণ করে।
Verse 32
मतड्वाप्यां यः स्नायादेकरात्रेण सिद्ध्यति । विगाहति हाुनालम्बमन्धकं वै सनातनम्
যে মটড্বাপী তীর্থে স্নান করে, সে এক রাত্রিতেই সিদ্ধি লাভ করে। আর যে প্রাচীন তীর্থ ‘আনালম্ব’—যা ‘অন্ধক’ ও ‘সনাতন’ নামেও খ্যাত—তাতে ডুব দেয়, সেও পবিত্র পুণ্য অর্জন করে।
Verse 33
नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रिय: । फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदक:
নৈমিষারণ্যের স্বর্গতীর্থে স্নান করে, ইন্দ্রিয়-সংযমী হয়ে, যে এক মাস ধরে পিতৃদের জলাঞ্জলি দেয়, সে পুরুষমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 34
गड्राह्दद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने । अश्वमेधमवाप्नोति तत्र मासं कृतोदक:,जो गड़ाह्द और उत्पलावनतीर्थमें स्नान करके एक मासतक वहाँ पितरोंका तर्पण करता है, वह अश्वमेधयज्ञका फल पाता है
গডাহ্রদ তীর্থে এবং উৎপলাবনে স্নান করে, যে সেখানে এক মাস ধরে পিতৃদের তर्पণ-জল অর্পণ করে, সে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 35
गड्ायमुनयोस्तीर्थे तथा कालग्जरे गिरौ । दशाश्वमेधानाप्रोति तत्र मासं कृतोदकः,गड़ा-यमुनाके सड्न्भमतीर्थमें तथा कालज्जरतीर्थमें एक मासतक स्नान और तर्पण करनेसे दस अश्वमेध-यज्ञोंका फल प्राप्त होता है
গডা ও যমুনার সঙ্গম-তীর্থে এবং কালগ্জর পর্বতে, যে সেখানে এক মাস ধরে স্নান ও তर्पণ-জল অর্পণ করে, সে দশ অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 36
षष्टिहद उपस्पृश्य चान्नदानाद् विशिष्यते । दशतीर्थसहस्त्राणि तिसत्र: कोट्यस्तथा परा:
ষষ্টিহদে জলস্পর্শে শুদ্ধ হয়ে যে অন্নদান করে, সে বিশেষ পুণ্যের অধিকারী হয়। বলা হয়, তার ফল দশ হাজার তীর্থস্নানের সমান, এবং তারও অতিরিক্ত তিন কোটি—এইভাবে অন্নদানকে শ্রেষ্ঠ ধর্মদান বলে প্রশংসা করা হয়েছে।
Verse 37
माघमासं प्रयागे तु नियत: संशितव्रत:
মাঘ মাসে প্রয়াগে আমি সংযত ছিলাম—দৃঢ় ও সুস্পষ্ট ব্রত পালন করে।
Verse 38
मरुद्गण उपस्पृश्य पितृणामाश्रमे शुचि:
মরুদ্গণ-তীর্থে জলস্পর্শে শুদ্ধ হয়ে সে পিতৃদের আশ্রমে পবিত্র অবস্থায় অবস্থান করল।
Verse 39
वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नर: । जो पवित्र भावसे मरुद्गण तीर्थ, पितरोंके आश्रम तथा वैवस्वततीर्थमें स्नान करता है, वह मनुष्य स्वयं तीर्थरूप हो जाता है || ३८ $ ।।
যে ব্যক্তি বৈবস্বত-তীর্থে, এবং ভাবস-তীর্থ, মরুদ্গণ-তীর্থ ও পিতৃদের আশ্রমে স্নান করে, সে নিজেই তীর্থস্বরূপ হয়ে ওঠে—তার উপস্থিতিই পবিত্র করে। আরও, যে ব্রহ্মসরোবর (পুষ্কর) গিয়ে ও ভাগীরথীতে স্নান করে সেখানে পিতৃদের তर्पণ করে এবং সেখানেই এক মাস নিরাহার থাকে, সে সোমলোক (চন্দ্রলোক) লাভ করে।
Verse 40
एकमासं निराहार: सोमलोकमवाप्लुयात्,जो ब्रह्मसरोवर (पुष्करतीर्थ) और भागीरथी गड़ामें स्नान करके पितरोंका तर्पण करता और वहाँ एक मासतक निराहार रहता है उसे चन्द्रलोककी प्राप्ति होती है
অজদ্রিয়া বললেন—যে পুষ্করের ব্রহ্মসরোবর ও ভাগীরথীতে স্নান করে পিতৃদের তर्पণ করে এবং সেখানেই এক মাস নিরাহার থাকে, সে সোমলোক (চন্দ্রলোক) লাভ করে।
Verse 41
उत्पातके नर: स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदक: । द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत्,उत्पातक तीर्थमें स्नान और अष्टावक्र तीर्थमें तर्पण करके बारह दिनोंतक निराहार रहनेसे नरमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है
উৎপাতক তীর্থে স্নান করে এবং অষ্টাবক্র তীর্থে জল-অর্ঘ্য (তর্পণ) নিবেদন করে যে ব্যক্তি বারো দিন নিরাহার থাকে, সে নরমেধ যজ্ঞের সমতুল্য পুণ্য লাভ করে।
Verse 42
अभ्मपृष्ठे गयायां च निरविन्दे च पर्वते । तृतीयां क्रौज्चपद्यां च ब्रह्म॒हत्यां विशुध्यते
গয়ায় অশ্মপৃষ্ঠে পিতৃদের উদ্দেশে পিণ্ডদান করে, পরে নিরবিন্দ পর্বতে পিণ্ডদান করে, এবং তৃতীয়বার ক্রৌঞ্চপদী নামক তীর্থে পিণ্ড অর্পণ করলে, মানুষ ব্রহ্মহত্যার মতো মহাপাপ থেকেও সম্পূর্ণ শুদ্ধ হয়।
Verse 43
कलविड्क उपस्पृश्य विद्याच्च बहुशो जलम् | अग्ने: पुरे नर: स्नात्वा अग्निकन्यापुरे वसेत्
কলভিড্ক তীর্থে শুদ্ধিস্নান করে এবং বারবার জল দ্বারা আচমন-শুদ্ধি করলে বহু তীর্থে স্নানের সমান পুণ্য লাভ হয়। আর অগ্নেঃপুরে স্নানকারী ব্যক্তি অগ্নিকন্যাপুরে বাস লাভ করে।
Verse 44
करवीरपुरे स्नात्वा विशालायां कृतोदकः । देवह्द उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते,करवीरपुरमें स्नान, विशालामें तर्पण और देवह्दमें मज्जन करनेसे मनुष्य ब्रह्मरूप हो जाता है
করবীরপুরে স্নান করে, বিশালায় জল-অর্ঘ্য (তর্পণ) নিবেদন করে এবং দেবহ্রদে নিমজ্জন করলে মানুষ ব্রহ্মভাবপ্রাপ্ত হয়ে দীপ্তিমান হয়।
Verse 45
पुनरावर्तनन्दां च महानन्दां च सेव्य वै | नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिरहिंसक:
যে ব্যক্তি সর্বপ্রকার হিংসা ত্যাগ করে, ইন্দ্রিয়সংযমী হয়ে, আবর্তনন্দা ও মহানন্দা তীর্থে বিধিপূর্বক গমন-সেবা করে—সে অহিংস, দান্ত পুরুষ স্বর্গের নন্দনবনে অপ্সরাদের দ্বারা সেবিত হয়।
Verse 46
उर्वशीं कृत्तिकायोगे गत्वा चैव समाहित: । लौहित्ये विधिवत् स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत्
কৃত্তিকা নক্ষত্রের শুভ যোগে যে একাগ্রচিত্তে উর্বশী-তীর্থে গমন করে এবং পরে লৌহিত্য-তীর্থে বিধিপূর্বক স্নান করে, সে পুণ্ডরীক যজ্ঞের সমতুল্য পুণ্যফল লাভ করে।
Verse 47
रामह्द उपस्पृश्य विपाशायां कृतोदकः । द्वादशाहं निराहार: कल्मषादू विप्रमुच्यते,रामहद (परशुराम-कुण्ड)-में स्नान और विपाशा नदीमें तर्पण करके बारह दिनोंतक उपवास करनेवाला पुरुष सब पापोंसे छूट जाता है
রামহ্রদে স্নান করে এবং বিপাশা নদীতে বিধিপূর্বক জল-ক্রিয়া (তর্পণ) সম্পন্ন করে যে ব্যক্তি বারো দিন নিরাহার থাকে, সে সকল কল্মষ (পাপ) থেকে মুক্ত হয়।
Verse 48
महाह्द उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नर: । एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत्,महाहृदमें स्नान करके यदि मनुष्य शुद्ध चित्तसे वहाँ एक मासतक निराहार रहे तो उसे जमदग्निके समान सदगति प्राप्त होती है
মহাহ্রদে স্নান করে যদি কেউ শুদ্ধচিত্তে সেখানে এক মাস নিরাহার থাকে, তবে সে জমদগ্নির ন্যায় সদ্গতি লাভ করে।
Verse 49
विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसक: । विनयात्तप आस्थाय मासेनैकेन सिध्यति
যে ব্যক্তি অহিংসাব্রতী ও সত্যসংকল্প হয়ে বিন্ধ্য পর্বতে গিয়ে দেহকে কষ্ট সহ্য করে, এবং বিনয়ের সঙ্গে তপস্যার আশ্রয় নেয়, সে এক মাসের মধ্যেই সিদ্ধি লাভ করে।
Verse 50
नर्मदायामुपस्पृश्य तथा शूर्पारकोदके । एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते,नर्मदा नदी और शूर्परिक क्षेत्रके जलमें स्नान करके एक पक्षतक निराहार रहनेवाला मनुष्य दूसरे जन्ममें राजकुमार होता है
নর্মদায় এবং শূর্পারক-ক্ষেত্রের জলে স্নান করে যে ব্যক্তি পনেরো দিন (এক পক্ষ) নিরাহার থাকে, সে পরজন্মে রাজপুত্র হয়।
Verse 51
जम्बूमार्गे त्रिभिमसि: संयत: सुसमाहित: । अहोरात्रेण चैकेन सिद्धि समधिगच्छति
অজদ্রিয় বললেন— যে ব্যক্তি ইন্দ্রিয়সংযমী ও সুসমাহিতচিত্ত হয়ে জাম্বূমার্গে তিন মাস স্নান করে, সে সিদ্ধি লাভ করে। এমনকি সেই সংযম ও একাগ্রতায় সেখানে এক দিন-রাত্রি স্নান করলেও সে একই সিদ্ধি অর্জন করে।
Verse 52
कोकामुखे विगाह्याथ गत्वा चाञज्जलिकाश्रमम् | शाकभक्षश्षीरवासा: कुमारीविन्दते दश
কোকামুখ তীর্থে স্নান করে, তারপর অঞ্জলিকাশ্রম-তীর্থে গিয়ে যে কিছু কাল শাকভক্ষণ করে ও চীরবস্ত্র ধারণ করে বাস করে, সে কন্যাকুমারী তীর্থ দশবার সেবনের ফল লাভ করে।
Verse 53
वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत् कदाचन । यस्य कन्याह्दे वासो देवलोक॑ स गच्छति
যার কন্যাহ্রদে বাস হয়, সে কখনও বৈবস্বত (যম)-এর সদনে যায় না। মৃত্যুর পরে সে দেবলোকে গমন করে।
Verse 54
प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहित: । सिध्यते तु महाबाहो यो नरो जायतेडमर:
হে মহাবাহো! যে ব্যক্তি একাগ্রচিত্তে অমাবস্যার এক রাত্রি প্রভাস তীর্থে নিয়মপালন করে থাকে, সে সেই এক রাত্রিতেই সিদ্ধি লাভ করে; এবং মৃত্যুর পরে অমরগণের (দেবতাদের) মধ্যে জন্ম পায়।
Verse 55
उज्जानक उपस्पृश्य आर्टिषेणस्य चाश्रमे । पिड़ायाश्षाश्रमे स्नात्वा सर्वपापै: प्रमुच्यते
উজ্জানক তীর্থে শুদ্ধিস্পর্শ করে, তারপর আর্টিষেণের আশ্রমে এবং পিড়ার আশ্রমে স্নান করলে মানুষ সর্বপাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 56
कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् | अश्वमेधमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर:
যে ব্যক্তি কুল্যায় স্নান করে অঘমর্ষণ মন্ত্র জপ করে এবং সেখানে তিন রাত্রি উপবাসসহ অবস্থান করে, সে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 57
पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नर: । अग्निष्टोममवाप्रोति प्रभातां शर्वरीं शुचि:
যে ব্যক্তি পিণ্ডারক তীর্থে স্নান করে সেখানে এক রাত্রি অবস্থান করে, সে প্রভাতে শুচি হয়ে অগ্নিষ্টোম যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 58
तथा ब्रह्मुसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् | पुण्डरीकमवाप्नोति उपस्पृश्य नर: शुचि:,धर्मारण्यसे सुशोभित ब्रह्मसर तीर्थमें जाकर वहाँ स्नान करके पवित्र हुआ मनुष्य पुण्डरीकयज्ञका फल पाता है
তদ্রূপ ধর্মারণ্যে শোভিত ব্রহ্মসর তীর্থে গিয়ে সেখানে স্নান করে শুচি হওয়া ব্যক্তি পুণ্ডরীক যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 59
मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्यामुपास्य च | काम॑ जित्वा च वै मासं सर्वयज्ञफलं लभेत्,मैनाक पर्वतपर एक महीनेतक स्नान और संध्योपासन करनेसे मनुष्य कामको जीतकर समस्त यज्ञोंका फल पा लेता है
মৈনাক পর্বতে এক মাস স্নান ও সন্ধ্যা-উপাসনা করে এবং কামকে জয় করলে মানুষ সকল যজ্ঞের ফল লাভ করে।
Verse 60
कालोदकं नन्दिकुण्डं तथा चोत्तरमानसम् | अभ्येत्य योजनशताद्ू भ्रूणहा विप्रमुच्यते
শত যোজন দূর থেকে এসে কালোদক, নন্দিকুণ্ড ও উত্তরমানস তীর্থে স্নানকারী ব্যক্তি, ভ্রূণহত্যাকারী হলেও, সেই পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 61
नन्दीश्वरस्य मूर्ति तु दृष्टवा मुच्येत किल्बिषै: । स्वर्गमार्गे नरः स्नात्वा ब्रह्मलोक॑ स गच्छति
নন্দীশ্বরের মূর্তি মাত্র দর্শন করলেই মানুষ পাপমুক্ত হয়। আর ‘স্বর্গমার্গ’ নামক তীর্থে স্নান করলে সে ব্রহ্মলোকে গমন করে।
Verse 62
विख्यातो हिमवान् पुण्य: शड्करश्वशुरो गिरि: । आकर: सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवित:
পুণ্য হিমবান পর্বত জগতে সুপ্রসিদ্ধ; তিনিই শঙ্করের শ্বশুর-পর্বত। তিনি সর্বরত্নের আকর এবং সিদ্ধ ও চারণদের দ্বারা সেবিত।
Verse 63
शरीरमुत्सूजेत् तत्र विधिपूर्वमनाशके । अध्रुवं जीवित ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विज:
সেখানে বিধিপূর্বক অনশনে দেহ ত্যাগ করা উচিত। যে বেদান্তনিষ্ঠ দ্বিজ জীবনকে অনিত্য জেনে এমন করে।
Verse 64
अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा । ततः सिद्धो दिवं गच्छेद् ब्रह्मलोक॑ सनातनम्
সেখানে দেবতাদের পূজা করে এবং মুনিদের প্রণাম করে, সে সিদ্ধ হয়ে স্বর্গে গমন করে ও সনাতন ব্রহ্মলোক লাভ করে।
Verse 65
काम॑ क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमावसेत् । न तेन किज्विन्न प्राप्त तीर्थाभिगमनाद् भवेत्
যে কাম, ক্রোধ ও লোভ জয় করে তীর্থে বাস করে, তীর্থযাত্রার পুণ্যে তার কাছে কোনো কিছুই অপ্রাপ্য থাকে না।
Verse 66
यान्यगम्यानि तीर्थाणि दुर्गाणि विषमाणि च | मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमीक्षया
যে সকল তীর্থ দর্শনের আকাঙ্ক্ষা রাখে, সে দুর্গম ও অসম ভূভাগে অবস্থিত যে তীর্থে দেহে যেতে পারে না, সকল তীর্থের স্মরণ-পর্যালোচনার দ্বারা মনেই সেখানে গমন করুক।
Verse 67
इदं मेध्यमिदं पुण्यमिदं स्वर्ग्यमनुत्तमम् । इदं रहस्यं वेदानामाप्लाव्यं पावनं तथा
অজদ্রিয় বললেন—এটি শুদ্ধিদায়ক, এটি পুণ্যদায়ক, এটি স্বর্গলাভের অনুত্তম উপায়। এটি বেদের গূঢ় রহস্য—স্নানের ন্যায় অন্তঃকরণকে ধুয়ে দেয়, এবং পবিত্র করে।
Verse 68
यह तीर्थ-सेवनका कार्य परम पवित्र, पुण्यप्रद, स्वर्गकी प्राप्तिका सर्वोत्तम साधन और वेदोंका गुप्त रहस्य है। प्रत्येक तीर्थ पावन और स्नानके योग्य होता है ।।
তীর্থসেবনের এই বিধান পরম পবিত্র, পুণ্যপ্রদ, স্বর্গলাভের শ্রেষ্ঠ উপায় এবং বেদের গূঢ় রহস্য; প্রত্যেক তীর্থই পবন ও স্নানযোগ্য। এই তীর্থ-মাহাত্ম্য দ্বিজদের, আত্মকল্যাণকামী সাধুজনের, সুহৃদদের এবং শাসনানুগত শিষ্যের কানে গোপনে জপে শোনানো উচিত।
Verse 69
दत्तवान् गौतमस्यैतदड्लिरा वै महातपा: । अज्धिरा: समनुज्ञात: काश्यपेन च धीमता,सबसे पहले महातपस्वी अड्जिराने गौतमको इसका उपदेश दिया। अ्-िराको बुद्धिमान् काश्यपजीसे इसका ज्ञान प्राप्त हुआ था
মহাতপস্বী অঙ্গিরা সর্বপ্রথম এই উপদেশ গৌতমকে প্রদান করেছিলেন। আর অঙ্গিরা নিজে জ্ঞানী কাশ্যপের অনুমোদনসহ এই জ্ঞান লাভ করেছিলেন।
Verse 70
महर्षीणामिदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् | जपंश्चाभ्युत्थित: शश्चन्निर्मल: स्वर्गमाप्रुयात्
এই কাহিনি মহর্ষিদের জপ-পাঠের যোগ্য এবং পবিত্র বিষয়সমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ পবিত্র। যে শুচি হয়ে সতর্ক ও উদ্যমসহ নিত্য এর জপ করে, সে পাপমুক্ত হয়ে স্বর্গ লাভ করে।
Verse 71
इदं यश्चापि शूणुयाद् रहस्यं त्वड्धिरोमतम् | उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातीश्व संस्मरेत्,जो अज्िरामुनिके इस रहस्यमय मतको सुनता है, वह उत्तम कुलमें जन्म पाता और पूर्वजन्मकी बातोंको स्मरण करता है
যে এই গূঢ় উপদেশ—পরম কল্যাণকর পরামর্শরূপে—শ্রদ্ধাভরে শ্রবণ করে, সে উত্তম কুলে জন্ম লাভ করে এবং পূর্বজন্মসমূহ স্মরণ করার শক্তি পায়।
Verse 93
विबोध्यते विमानस्थ: सो5प्सतेभिरभिष्ठत: । पुष्कर
সে দিব্য বিমানে আসীন হয়ে অপ্সরাগণের পরিবেষ্টনে জাগ্রত হয়। পুষ্কর, প্রভাস, নৈমিষারণ্য, সাগরোদক, দেবিকা, ইন্দ্রমার্গ ও স্বর্ণবিন্দু—এই তীর্থসমূহে স্নানকারী ব্যক্তি বিমানে আরোহণ করে স্বর্গে গমন করে; আর অপ্সরারা তার স্তব করতে করতে সেখানে তাকে জাগিয়ে তোলে।
Verse 106
कुशेशयं च देवं त॑ धूयते तस्य किल्बिषम् । जो मनुष्य मन और इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए हिरण्यविन्दु तीर्थमें स्नान करके वहाँके प्रमुख देवता भगवान् कुशेशयको प्रणाम करता है, उसके सारे पाप धुल जाते हैं
যে ব্যক্তি মন ও ইন্দ্রিয়সমূহ সংযমে রেখে হিরণ্যবিন্দু তীর্থে স্নান করে এবং সেখানে অধিষ্ঠাতা দেব ভগবান কুশেশয়কে প্রণাম করে, তার সকল পাপ ধুয়ে যায়।
Verse 156
एकमासं निराहार: स पश्यति हि देवता: । जहाँ उत्तर दिशामें भागीरथी गंगा गिरती हैं और वहाँ उनका स्रोत तीन भागोंमें विभक्त हो जाता है
উত্তর দিকে যেখানে ভাগীরথী গঙ্গা অবতীর্ণ হয়ে তার স্রোত তিন ভাগে বিভক্ত হয়, সেখানে মহেশ্বর দেবের ‘ত্রিস্থান’ নামক তীর্থ আছে। যে ব্যক্তি এক মাস নিরাহার থেকে সেখানে স্নান করে, সে দেবতাদের প্রত্যক্ষ দর্শন লাভ করে।
Verse 166
सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः । सप्तगड़, त्रिगड़ और इन्द्रमार्गमें पितरोंका तर्पण करनेवाला मनुष्य यदि पुनर्जन्म लेता है तो उसे अमृत भोजन मिलता है (अर्थात् वह देवता हो जाता है।)
অজড্রিয়া বললেন—যে ব্যক্তি সপ্তগড়, ত্রিগড় ও ইন্দ্রমার্গে পিতৃগণের তर्पণ করে, সে যদি পুনর্জন্মও গ্রহণ করে, তবু সে সুধা (অমৃত) ভোজনের অধিকার লাভ করে; অর্থাৎ দেবত্ব প্রাপ্ত হয়।
Verse 173
एकमासं निराहार: सिद्धि मासेन स व्रजेत् । महाश्रम तीर्थमें स्नान करके प्रतिदिन पवित्र भावसे अग्निहोत्र करते हुए जो एक महीनेतक उपवास करता है, वह उतने ही समयमें सिद्ध हो जाता है
যে ব্যক্তি পূর্ণ এক মাস নিরাহার থাকে, সে সেই মাসের মধ্যেই সিদ্ধি লাভ করে। বিশেষত, মহাশ্রম-তীর্থে স্নান করে প্রতিদিন পবিত্র ভাব নিয়ে অগ্নিহোত্র সম্পাদন করতে করতে যে এক মাস উপবাস পালন করে, সে সেই সময়ের মধ্যেই পরিপূর্ণতা অর্জন করে।
Verse 186
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्म॒हत्यया | जो लोभका त्याग करके भृगुतुड्ग-क्षेत्रके महाहदद नामक तीर्थमें स्नान करता है और तीन राततक भोजन छोड़ देता है, वह ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हो जाता है
তিন রাত্রি উপবাস করলে ব্রহ্মহত্যার পাপ থেকে মুক্তি মেলে। যে ব্যক্তি লোভ ত্যাগ করে ভৃগুতুঙ্গ-ক্ষেত্রের ‘মহাহ্রদ’ নামক তীর্থে স্নান করে এবং তিন রাত্রি আহার বর্জন করে, সে ব্রহ্মহত্যার পাপ থেকে নিষ্কৃতি পায়।
Verse 366
समागच्छन्ति माध्यां तु प्रयागे भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! षष्टिहदद नामक तीर्थमें स्नान करनेसे अन्नदानसे भी अधिक फल प्राप्त होता है। माघ-मासकी अमावास्याको प्रयागराजमें तीन करोड़ दस हजार अन्य तीर्थोंका समागम होता है
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, মাঘ মাসে প্রয়াগে পবিত্র স্রোতসমূহ মিলিত হয়। ভরতকুলশ্রেষ্ঠ! ‘ষষ্টিহদ’ নামক তীর্থে স্নান করলে অন্নদানের চেয়েও অধিক ফল লাভ হয়। মাঘের অমাবস্যায় প্রয়াগরাজে তিন কোটি দশ হাজার অন্যান্য তীর্থের সমাগম ঘটে—এমনই শোনা যায়।
Verse 373
स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मल: स्वर्गमाप्तुयात् । भरतश्रेष्ठ) जो नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करते हुए माघके महीनेमें प्रयागमें स्नान करता है वह सब पापोंसे मुक्त होकर स्वर्गमें जाता है
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, সেখানে স্নান করলে মানুষ নির্মল হয়ে স্বর্গ লাভ করে। যে ব্যক্তি নিয়মপূর্বক উত্তম ব্রত পালন করে মাঘ মাসে প্রয়াগে স্নান করে, সে সকল পাপ থেকে মুক্ত হয়ে স্বর্গে গমন করে।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sankat between ethical character (e.g., compassion, restraint) and inherited status: whether brāhmaṇya should be accessible through tapas, conduct, and learning, or treated as categorically restricted by birth as the exemplum concludes.
The narrative uses a concrete incident of harm and accusation to argue that social identity claims are policed through both behavior and genealogy, while also preserving an ethical ideal that a brāhmaṇa ought to be maitri-oriented and non-cruel; the chapter records the tension rather than resolving it into a single universally applicable rule.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter’s meta-function is exemplificatory (itihāsa-udāharaṇa), positioning the Mataṅga story as interpretive evidence within Bhīṣma’s larger instructional archive on dharma.