Adhyaya 13

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः // १२// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः / योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণের বায়ুপ্রোক্ত মধ্যভাগের তৃতীয় উপোদ্ধাতপাদের শ্রাদ্ধকল্পে দ্বাদশ অধ্যায়। বৃহস্পতি বললেন—একবারও যথাবিধি পূজিত হলে অব্যয় পিতৃগণ প্রসন্ন হন; তাঁরা যোগাত্মা, মহাত্মা, নিষ্পাপ ও মহাতেজস্বী।

Verse 2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि / येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

দেহত্যাগের পর তাঁরা স্বর্গলোকপ্রাপ্তি এবং পৃথিবীতে বহু কামনার পূর্তি দান করেন; যাদের উপর তাঁরা অনুগ্রহ করেন, তাদের ক্রমে মোক্ষলাভ হয়।

Verse 3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा / तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

হে সৌম্য! আমি সেই সরোবর, নদী, পুণ্য তীর্থ, দেশ, পর্বত ও আশ্রমসমূহের বর্ণনা করব।

Verse 4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः / पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

অমরকণ্টক সর্বদা ত্রিলোকে পুণ্যময়; সে পর্বতশ্রেষ্ঠ, পবিত্র, এবং সিদ্ধ ও অরণ্যবাসীদের দ্বারা সেবিত।

Verse 5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च / तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

যেখানে প্রাচীনকালে ভগবান অঙ্গিরা সহস্র সহস্র বছর, প্রযুত ও অর্বুদ কাল ধরে অতি দুরূহ তপস্যা করেছিলেন।

Verse 6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् / न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

যেখানে মৃত্যুর গতি নেই, তেমনি অসুর ও রাক্ষসদেরও প্রবেশ নেই; যতদিন পৃথিবী স্থির থাকবে, সেখানে না ভয়, না অকল্যাণ।

Verse 7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः / शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

তার তপস্যা ও তেজে সেই শ্রেষ্ঠ পর্বত দীপ্তিমান হয়; যেমন মাল্যবান পর্বতের শিখরে সংবর্তক অগ্নি সদা জ্বলে।

Verse 8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः / शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

সেগুলি কোমল বস্তু, সুগন্ধময়, স্বর্ণাভ এবং মনোহর। ‘শান্ত কুশ’ নামে খ্যাত তারা নর্মদাকে প্রদক্ষিণ করে।

Verse 9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा / अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

প্রাচীনকালে ভগবান অঙ্গিরা স্বর্গে ওঠার সোপান দেখেছিলেন। মহাতেজস্বী তিনি অগ্নিহোত্রে প্রস্তারার্থে উৎকৃষ্ট কুশ গ্রহণ করেছিলেন।

Verse 10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते / दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

সেই দর্ভে যে জ্ঞানী ব্যক্তি মরকণ্টটক পর্বতে একবারও পিণ্ডদান করে, তার ফল আমি বলছি।

Verse 11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

সে শ্রাদ্ধ অক্ষয় হয় এবং পিতৃদের প্রীতি বৃদ্ধি করে। সেই ক্ষেত্র লাভ করে তারা সর্বদা অন্তর্ধানে গমন করে।

Verse 12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु / सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

সেখানে পুণ্য ‘জ্বালাসর’ও পর্বকালে দেখা যায়। আর সেই নদী শল্যযুক্ত প্রাণীদেরও শল্যহীন করে দেয়।

Verse 13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे / कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

সেই পুষ্করিণী পূর্ব-দক্ষিণাভিমুখে বক্রগতি; সুনগোত্তম স্থানে অবস্থিত। কলিঙ্গদেশের পশ্চিমার্ধে, বিভু মাল্যবত পর্বতের শৃঙ্গে তা বিরাজমান।

Verse 14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि / संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

হে ঋষিশ্রেষ্ঠগণ! পৃথিবীতে যে পরম সিদ্ধিক্ষেত্র বলে কথিত, তা দেব ও দৈত্য উভয়েরই সম্মত; সেই বিষয়ে উশনা-ঋষিও একটি শ্লোক উচ্চারণ করেছিলেন।

Verse 15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् / पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

লোকে তারা ধন্য, যারা অমরকণ্টকে পৌঁছে পিতৃভক্ত হয়ে শ্রাদ্ধে পিতৃগণকে তৃপ্ত করবেন।

Verse 16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः / सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

অল্প তপস্যাতেই তারা সিদ্ধি লাভ করবে—এতে সন্দেহ নেই। অমরকণ্টকে সেখানে একবার দেবপূজা করলেই স্বর্গলাভ হয়।

Verse 17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः / तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

মহেন্দ্র পর্বত পবিত্র, মনোরম এবং শক্রের দ্বারা সেবিত। সেখানে আরোহণ করলে মানুষ পবিত্র হয়, আর সেখানে করা শ্রাদ্ধ মহাফলদায়ক।

Verse 18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते / अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

বৈলাট-শিখরে স্থিত হলে দিব্য দৃষ্টি প্রকাশ পায়। সে সকল জীবের অদম্য হয়ে দেবসম পৃথিবীতে বিচরণ করে।

Verse 19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने / अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

সপ্তগোদাবরী ও গোকর্ণের তপোবনে স্নান করলে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ হয়; আর সেখানে দান করলে তদপেক্ষা শ্রেষ্ঠ ফল হয়।

Verse 20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः / रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

ধূতপাপ-স্থলে পৌঁছে স্নান করলে মানুষ পবিত্র হয়। সেখানেই দেবদেব মহেশ্বর রুদ্র তপস্যা করেছিলেন।

Verse 21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् / अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

গোকর্ণে দেবতারা নাস্তিকদের জন্য এক সতর্ক-নিদর্শন স্থাপন করেছেন। যে অব্রাহ্মণ সাবিত্রী (গায়ত্রী) পাঠ করে, সে বিনষ্ট হয়।

Verse 22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते / आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

দেবর্ষিদের নিবাস-শৃঙ্গে, যা সিদ্ধ ও চারণদের দ্বারা সেবিত, সংযতচিত্তে যে আরোহন করে, সে সেখান থেকে ত্রিবিষ্টপ (স্বর্গ) লাভ করে।

Verse 23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् / आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

সে স্থান দিব্য চন্দনবৃক্ষ ও নানা পাদপে শোভিত। সেখানে চন্দন-গন্ধযুক্ত জলধারা সদা কাঁপে ও তরঙ্গিত হয়।

Verse 24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः / या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

সেই স্থান থেকে ‘তাম্রপর্ণী’ নামে এক নদী প্রবাহিত হয়, যা চন্দনের মহাখণ্ড থেকে দক্ষিণদিকে গিয়ে সাগরে মিলিত হয়।

Verse 25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ / शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

সেই তাম্রপর্ণী নদী মহাসমুদ্রে প্রবেশ করলে শঙ্খ ও শুক্তি জন্মায়, যাদের মধ্যে মুক্তা উৎপন্ন হয়।

Verse 26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् / आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

শঙ্খ ও মুক্তাযুক্ত সেই জল আনয়ন করলে, যারা মানসিক দুঃখ ও রোগ থেকে মুক্ত হয়, তারা অমরাবতী লাভ করে।

Verse 27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा / पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

শ্রুতি অনুযায়ী, চন্দনভূমি থেকে উৎপন্ন শঙ্খ বা মুক্তার পুণ্য এমন যে, পাপকারী পিতৃগণকেও তারা উদ্ধার করে।

Verse 28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये / श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

চন্দ্রতীর্থে, কুমার্যায় (কন্যাকুমারীতে), কাবেরীর উৎপত্তিস্থানের সঙ্গমে, এবং শ্রীপর্বতের তীর্থসমূহে ও বৈকৃত নামক গিরিশিখরে।

Verse 29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते / पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

ঔশীর পর্বতে যেখানে এক স্থানে একত্রে দেখা যায়—পলাশ, খাদির, বিল্ব, প্লক্ষ, অশ্বত্থ ও বিকঙ্কত বৃক্ষসমূহ।

Verse 30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः / अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

হে শ্রেষ্ঠ দ্বিজগণ! এ স্থানকে এভাবে ‘দ্বি-মণ্ডল-বিদ্ধ’ বলে জেনো; এখানে দেহ ত্যাগ করলে মানুষ দ্রুতই অমরাবতীতে গমন করে।

Verse 31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ / कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

শ্রীপর্বতের তীর্থে এবং বৈকৃত গিরিতে সম্পাদিত কর্ম, উদয় ও ক্ষয়—উভয় অবস্থাতেই—নিশ্চয় সিদ্ধ হয়।

Verse 32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत / पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

পিতৃদের উদ্দেশে যে কর্ম ভুলভাবে সম্পন্ন হয়, তাও সেখানে সৎপ্রয়োগে পরিণত হয়; পিতৃদের পুণ্যবতী কন্যা নর্মদা নদীগণের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।

Verse 33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत / माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

যেখানে শ্রাদ্ধে প্রদত্ত দান নিশ্চয়ই অক্ষয় ফলদায়ক হয়—মাঠরের সেই পুণ্য বনে, যেখানে সিদ্ধ ও চারণগণ সেবা করেন।

Verse 34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ / विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

তাঁরা সেই মহাগিরিতে অবস্থান করে অন্তর্ধান হয়ে গমন করেন; আর পুণ্য বিন্ধ্যগিরিতে ধর্ম ও অধর্মের পার্থক্য প্রদর্শনকারী দৃশ্য প্রকাশ পায়।

Verse 35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः / तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

পাপীরা সেই ধারা দেখতে পায় না, কিন্তু সাধুগণ ধারা দেখতে পান; সেখানে কিছু পাপকর্মকারীর পাপই প্রত্যক্ষ দেখা যায়।

Verse 36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी / स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

কৈলাসে মতঙ্গের যে পাপ-নাশিনী বাপী আছে, তাতে স্নান করে স্বেচ্ছাচারী পক্ষীরাও স্বর্গে গমন করে।

Verse 37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे / पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

শৌর্পারকের তীর্থে, পালমঞ্জর পর্বতে; সমুদ্রতটে পাণ্ডুকূপে, এবং পিণ্ডারক তটে তদ্রূপ।

Verse 38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् / श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

বিমল ও নিষ্পাপ স্থানে অক্ষয় সংকল্প লাভ হয়; শ্রীবৃক্ষ, চিত্রকূট ও জাম্বুমার্গেও নিত্য তদ্রূপ।

Verse 39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः / तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

ধীমান যোগাচার্য অসিতের পুণ্য পর্বতে, এবং অসিতা তীর্থেও, নিত্য শ্রাদ্ধের অনন্ত ফল বলা হয়েছে।

Verse 40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा / महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

পুষ্করে শ্রাদ্ধ অক্ষয় এবং তপস্যা মহাফলদায়ী; মহাসমুদ্রতটে প্রভাসেও তদ্রূপই নির্দেশ করা হয়েছে।

Verse 41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः / समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

দেবিকায় ‘বৃষ’ নামে এক কূপ আছে, যা সিদ্ধগণ সেবিত; গাভীর শব্দে তার জলধারা নিত্য উচ্ছ্বসিত হয়ে ওঠে।

Verse 42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

সে স্থান যোগেশ্বরদের দ্বারা সদা সেবিত এবং সর্বপাপনাশক; যে সেখানে শ্রাদ্ধ দান করে, তার ফল আমি বলছি।

Verse 43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् / जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

এই সর্বকামনা-দায়ী অক্ষয় শ্রাদ্ধ নিশ্চয়ই পিতৃগণকে তৃপ্ত করে। সেখানে ‘জাতবেদা’ শিলা সনাতন অগ্নিরই প্রত্যক্ষ স্বরূপ।

Verse 44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् / यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

সেখানে শ্রাদ্ধ ও অগ্নিকার্য সদা অক্ষয় ফলদায়কভাবে করা উচিত। যে সেখানে অগ্নিতে প্রবেশ করে, সে স্বর্গলোকে আনন্দ ভোগ করে।

Verse 45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् / दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

অগ্নিতে শান্ত হয়ে সে পুনর্জন্ম লাভ করে; তাই সেখানে প্রদত্ত দান অক্ষয় হয়। সেই তীর্থ ‘দশাশ্বমেধ’ এবং ‘পঞ্চাশ্বমেধ’ নামে প্রসিদ্ধ।

Verse 46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः / ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

সেই ক্রতুগুলির ফল যেমন নির্দিষ্ট, তেমনই এখানে—এতে সন্দেহ নেই। ‘হয়শিরো’ নামে প্রসিদ্ধ তীর্থটি তৎক্ষণাৎ বর প্রদানকারী।

Verse 47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते / श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

সেখানে করা শ্রাদ্ধ সদা অক্ষয়; দাতা স্বর্গে আনন্দ ভোগ করে। সুন্দ-নিসুন্দের স্থানে/প্রসঙ্গে শ্রাদ্ধ দান করাও উচিত—তা পাপনাশক।

Verse 48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च / जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

সেখানে সম্পাদিত শ্রাদ্ধ অক্ষয় ফলদায়ক বলা হয়েছে; জপ, হোম ও তপস্যাও। জতুঙ্গের শুভ তীর্থে সর্বদা পিতৃদের তर्पণ করা উচিত।

Verse 49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् / पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

যেখানে পর্বদিনে দেবলোকবাসীদের ছায়া নিত্য দেখা যায়; যেখানে পৃথিবীতে প্রদত্ত দান অক্ষয় হয়, এবং যেখানে বিরজা নামক বৃক্ষ আছে।

Verse 50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः / दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

সে স্থান যোগেশ্বরদের দ্বারা সদা সেবিত এবং সর্বপাপ দূরকারী। যে সেখানে শ্রাদ্ধ দান করে, তার ফল আমি বলছি।

Verse 51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा / अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

তার দ্বারা পিতৃগণ সाक्षাৎ সর্বদা পূজিত হন। সে এই লোকেও প্রভাবশালী হয় এবং মৃত্যুর পরে স্বর্গে মহিমান্বিত হয়।

Verse 52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा / तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

সাধারণত মদ্রবা নামের পুণ্যস্থান আছে এবং ‘শিব’ নামে এক হ্রদও আছে। সেখানে পবিত্র ‘ব্যাস-সরোবর’ এবং দিব্য ‘ব্রহ্ম-হ্রদ’ও আছে।

Verse 53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः / अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ঊর্জ্জন্ত নামে এই পুণ্য পর্বত, যেখানে যোগেশ্বরের পবিত্র আলয়। এখানেই মহাত্মা বশিষ্ঠেরও পুণ্য আশ্রম অবস্থিত।

Verse 54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः / आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ঋগ্, যজুঃ ও সাম—এদের শিরোভাগ থেকে ‘কপোত’ ও ‘পুষ্প’ নামে শাখা উৎপন্ন হল; আর আখ্য্যানকে পঞ্চম বেদ করে, এ সবই স্বয়ম্ভূ সৃষ্টি করলেন।

Verse 55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् / श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

এই তীর্থসমূহে গিয়ে এবং অগ্নির আশ্রয় গ্রহণ করে দ্বিজ পাপ থেকে মুক্ত হয়। এখানে শ্রাদ্ধের ফল অনন্ত, আর জপ, হোম ও তপস্যাও সিদ্ধ হয়।

Verse 56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् / ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

পুণ্ডরীক মহাতীর্থে পুণ্ডরীকের সমান ফল লাভ হয়। হে মহাপ্রাজ্ঞ! ব্রহ্মতীর্থে সর্বযজ্ঞের সমান ফল প্রাপ্ত হয়।

Verse 57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् / विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

সিন্ধু ও সাগরের মিলনস্থলে, এবং পঞ্চনদে স্নানে পাপক্ষয় হয়। বিরজায়ও তেমনই পুণ্য, আর মদ্রবা পর্বতেও।

Verse 58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः / महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

সপ্তনদে, বিশেষত মানসে, শ্রাদ্ধ দান করা উচিত; মহাকূট, অনন্ত ও ত্রিককুদ পর্বতেও তদ্রূপ।

Verse 59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् / अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

সন্ধ্যাবেলায় মহানদীতে এক মহা-অদ্ভুত বিষয় দেখা যায়—অশ্রদ্ধালুকে সে কাছে আসে না, কিন্তু ব্রতধারীর কাছে আসে।

Verse 60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः / तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

একজন একজনকে আশ্রয় করে তারা নিত্য সায়াহ্নের দিকে যায়; অতএব পিতৃদের অক্ষয় ফল কামনাকারীদের সেখানে সর্বদা শ্রাদ্ধ করা উচিত।

Verse 61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः / स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

যেখানে মানুষ কৃতাত্মা বা অকৃতাত্মা—যেমনই হোক—পরিচিত হয়, সেই তীর্থ ‘স্বর্গমার্গপ্রদ’ নামে খ্যাত এবং তৎক্ষণাৎ বরদায়ক।

Verse 62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः / अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

যে স্থানে সপ্তর্ষি তাঁদের চীর ত্যাগ করে স্বর্গে গিয়েছিলেন, সেই চীরগুলি আজও জলে ভাসমান/জলগত অবস্থায় দেখা যায়।

Verse 63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः / ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

সেই শ্রেষ্ঠ তীর্থে স্নান করলে মানুষ স্বর্গ লাভ করে। সেখানে নন্দীর প্রসিদ্ধ ধাম আছে, যা সিদ্ধগণ সেবিত।

Verse 64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते / दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

নন্দীশ্বরের সেই মূর্তি আচরণহীনদের চোখে ধরা দেয় না। কিন্তু সূর্যোদয়ে স্বর্ণময় যূপ ও তাদের দীপ্ত আভা দেখা যায়।

Verse 65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् / सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

তাদের প্রদক্ষিণা করে ভক্তরা আনন্দিত হয়ে স্বর্গে গমন করে। সমগ্র কুরুক্ষেত্রই সুতীর্থ, তবে এটি বিশেষত।

Verse 66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः / कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

মহাত্মা যোগেশ সনৎকুমারের এই পুণ্য কীর্তিত হয়—পিতৃদের তিল দান করলে চিরঅক্ষয় ফল লাভ হয়।

Verse 67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् / श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

অক্ষয় শ্রাদ্ধ সেই-ই বলা হয়েছে যা ধর্মরাজ দ্বারা সেবিত—অমাবস্যায় বিধি ও ক্রম অনুসারে প্রদত্ত শ্রাদ্ধ।

Verse 68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः / अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

কুরুক্ষেত্রে বিশেষভাবে উপস্থিত হয়ে যে সেখানে পিতৃদের অর্চনা করে, সেই পুত্র পিতৃঋণ থেকে মুক্ত হয়।

Verse 69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा / व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

সরস্বতীর বিনশন, প্লক্ষপ্রশ্রবণ, দৃষদ্বতীর ব্যাসতীর্থ এবং ত্রিপ্লক্ষ—এই তীর্থগুলির বিশেষ মাহাত্ম্য আছে।

Verse 70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता / शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

যে অক্ষয় ফলদায়ক শ্রাদ্ধ কামনা করে, সে ওঙ্কারপবনে শ্রাদ্ধ দান করুক; গঙ্গার শক্রাবতার তীর্থে এবং শ্রেষ্ঠ পর্বত মৈনাকেও।

Verse 71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते / अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

যমুনার উৎসস্থলে (স্নান-দান করলে) মানুষ সর্বপাপ থেকে মুক্ত হয়; সেখানে জল কখনও অতিগরম, কখনও অতিশীতল—এটাই তার লক্ষণ।

Verse 72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा / तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

যমের ভগিনী, শুভ মার্তণ্ড-কন্যা পুষ্যা—সেই স্থানে পিতৃগণ পূর্বেই বলেছেন যে শ্রাদ্ধ সর্বদা অক্ষয় ফল দেয়।

Verse 73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः / तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

ব্রহ্মতুণ্ড হ্রদে স্নান করলে ব্রাহ্মণ তৎক্ষণাৎ পবিত্র হন। সেই তীর্থে করা শ্রাদ্ধ অনন্ত ফল দেয়, আর জপ, হোম ও তপস্যাও ফলপ্রদ হয়।

Verse 74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः / अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

মহাতপস্বী বশিষ্ঠ সেখানে স্থাণুর মতো অচল হয়ে অবস্থান করেছিলেন। আজও সেখানে মণিময় বর্হণযুক্ত বৃক্ষ দেখা যায়।

Verse 75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी / यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

সেখানে ধর্ম ও অধর্ম নির্ণয়কারী তুলা দেখা যায়। যেমন ব্রাহ্মণদের দ্বারা মাপা হলে তীর্থগুলির শ্রেষ্ঠ ফল প্রকাশ পায়।

Verse 76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता / चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

পিতৃদের কন্যা ‘যোগা’ গন্ধকালী নামে প্রসিদ্ধ। পরাশর-কুলে জন্ম নেওয়া তিনি ব্রহ্মার চতুর্থ অংশ বলে কথিত।

Verse 77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः / महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

প্রজ্ঞাবান মহামুনি বেদকে চার ভাগে বিভক্ত করবেন। যিনি মহাযোগী মহাত্মা ব্যাসকে জন্ম দেবেন।

Verse 78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः / मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

সেখানে ‘অচ্ছোদক’ নামে এক পবিত্র সরোবর আছে; সেখানেই অচ্ছোদার উদ্ভব। নিয়োগের কারণেই তিনি মৎস্যযোনিতে পুনর্জন্ম লাভ করেন।

Verse 79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते / दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

তার প্রথম পুণ্য আশ্রমে, যেখানে পুণ্যকর্মীরা সেবা করে, একবারও অর্পিত শ্রাদ্ধকে ‘অক্ষয়’ ফলদায়ক বলা হয়েছে।

Verse 80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् / कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

নদীতে যোগ-সমাধি স্থির করে দান করলে তা তৎক্ষণাৎ ফল দেয়। কুবেরতুঙ্গ ও ব্যাসতীর্থেও তা পাপনাশক বলে কথিত।

Verse 81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते / सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

পুণ্যময় ব্রহ্মবেদীতে সম্পন্ন শ্রাদ্ধকে অনন্ত ফলদায়ক বলা হয়। সিদ্ধগণ নিত্য তা সেবা করেন, আর কৃতাত্মারা তা দর্শন করেন।

Verse 82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि / सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

বেদীর ঈশান (পূর্বোত্তর) দিকে নন্দায় ‘অনিবর্তন’ নামে সিদ্ধিক্ষেত্র আছে, যা দেবগণ সেবিত। সেখানে পৌঁছালে আর প্রত্যাবর্তন হয় না।

Verse 83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

মহালয়ে ধীমান মহাদেব পদচিহ্ন স্থাপন করেছেন—ভূতগণের প্রতি অনুকম্পার জন্য এবং নাস্তিকদের জন্য নিদর্শনরূপে।

Verse 84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये / नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

বিরজায় এবং মহালয়ে পূর্ব থেকেই অক্ষয় শ্রাদ্ধ হয়; নন্দায়, বিরজায় এবং তদ্রূপ মহালয়েও।

Verse 85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् / काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

এখানে তারা নিজেকে উদ্ধার করে এবং দশ পূর্বপুরুষ ও দশ পরবর্তী বংশধরকেও পার করে দেয়; কাকহ্রদে জন্মস্মৃতি দানকারী, স্বর্ণসম দীপ্ত, অপরিমেয় তেজযুক্ত ফল লাভ হয়।

Verse 86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् / कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

কৌমার নামে সেই পুণ্য সরোবর নাগদের ফণায় রক্ষিত; কুমারতীর্থে স্নান করলে মানুষ ত্রিদিব (স্বর্গ) লাভ করে।

Verse 87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् / निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

দেবালয়ে তিনি এক পায়ে দুঃসাধ্য তপস্যা করলেন; নিরাহার থেকে দিব্য যুগকাল উমাতুঙ্গ (উমার প্রিয়) জ্বলন্ত তেজে স্থিত রইলেন।

Verse 88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

উমাতুঙ্গ, ভৃগুতুঙ্গ, ব্রহ্মতুঙ্গ ও মহালয়ে যে নিত্য অক্ষয় ফল কামনা করে, সে সেখানে নিয়মিত শ্রাদ্ধ দান করুক।

Verse 89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः / दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

শালগ্রামে সর্বত্র প্রদত্ত শ্রাদ্ধ সদা অক্ষয়; সেখানে অসংযতচিত্ত লোকদের দুষ্কৃত্য প্রত্যক্ষ দেখা যায়।

Verse 90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः / तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

সে স্থান অশিষ্টদের জন্য দণ্ডস্থান, আর শিষ্টদের জন্য বিশেষ কল্যাণকর; সেখানে ব্রহ্মার পবিত্র দেবহ্রদ ও নির্মল নাগরাট্ বিদ্যমান।

Verse 91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा / अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

সৎজনের পিণ্ড সেখানে গৃহীত হয়, অসৎজনের কখনও নয়; যেমন অতিদীপ্ত সাপের মাঝে অন্ন ভক্ষণ করা যায় না।

Verse 92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः / कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

‘নতা’ নামের দুই তীর্থে ধর্ম প্রত্যক্ষ দেখা যায়; তেমনি কারবতী, শাণ্ডিল্যা এবং বামনের গুহাতেও।

Verse 93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च / जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

এই তীর্থগুলিতে গমন করলে মানুষ পবিত্র হয় এবং তার শ্রদ্ধা অক্ষয় হয়। জপ, হোম, তপ, ধ্যান ও যে-কোনো সুকৃত কর্ম—সবই পুণ্যফলদায়ক হয়।

Verse 94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः / एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् / कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

যে ব্রহ্মচর্য ধারণ করে এবং শতবর্ষ গুরু-ভক্তি পালন করে—এমনই আদ্য শ্রেষ্ঠ নদীগুলি, যাদের স্নানে পাপমোচন হয়। সেখানে কুমারধারার দর্শনমাত্রেই পাপ বিনষ্ট হয়।

Verse 95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते / शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

সেখানেই ব্যাসদেবের ধ্যানাসন আজও দেখা যায়। কান্তিপুরের নিকটে পূর্বোত্তর দিকে সেই শৈল অবস্থিত।

Verse 96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता / यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

সেখানে কিরাতগণের দ্বারা রক্ষিত এক পুণ্য পুষ্করিণী আছে। তাতে একবার স্নান করলেই ব্রাহ্মণ চিরস্থায়ী কাম্যফল লাভ করে।

Verse 97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

সে সকল জীবের অদৃশ্য হয়ে দেবতার ন্যায় পৃথিবীতে বিচরণ করে।

Verse 98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

কাশ্যপের মহাতীর্থ ‘কালসৰ্পি’ নামে প্রসিদ্ধ। যে নিত্য অক্ষয় ফল কামনা করে, সে সেখানে শ্রাদ্ধ দান করুক।

Verse 99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् / निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

দেবদারু-বনেও ধারার এই নিদর্শন আছে—সুকৃতাত্মাদের পাপ সেখানে ঝরে গিয়ে দূর হয় বলে দেখা যায়।

Verse 100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते / कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

ভাগীরথীর প্রয়াগে নিত্য অক্ষয় ফল বলা হয়েছে; তেমনি কালঞ্জর, দশার্ণা, নৈমিষ ও কুরুজাঙ্গলেও।

Verse 101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः / तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

বারাণসী নগরীতেও যত্নসহকারে শ্রাদ্ধ দান করা উচিত। সেখানে যোগেশ্বর সদা বিরাজমান; তাই সেখানে দান অক্ষয় হয়।

Verse 102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च / जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

এই তীর্থগুলিতে গমন করলে মানুষ পূর্ত-পুণ্যে সমৃদ্ধ হয়, আর শ্রাদ্ধও অক্ষয় হয়। জপ, হোম, ধ্যান—যে কোনো সুকৃত কর্মই ফলপ্রদ হয়।

Verse 103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च / सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

লৌহিত্য, বৈতরণী ও স্বর্গবেদী—এই সকল স্থানে সেই দেবী সমুদ্রতটে নানা নামে দর্শন দেন।

Verse 104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा / गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

গয়ায় ধর্মবৃষ্টি নামক সরোবর, ব্রহ্মসরোবর এবং গয়ার গৃধ্রবটে প্রদত্ত শ্রাদ্ধ মহাফলদায়ক।

Verse 105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् / भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

সেখানে চারদিকে পাঁচ যোজন পর্যন্ত তুষারপাত হয়; ভরত-মুনির পবিত্র আশ্রমের সেই অরণ্য সর্বাধিক পুণ্যময় বলে স্মৃত।

Verse 106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः / स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

সেখানে মতঙ্গ ঋষির বন সকল মানুষের দৃষ্টিগোচর; তা এই লোকের জন্য ধর্মের সর্বস্বের প্রতিষ্ঠিত নিদর্শন।

Verse 107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् / यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

যে পুণ্য দণ্ডকারণ্য পুণ্যকর্মীদের দ্বারা সেবিত, তাতেই ‘বিশল্যা’ নামে তীর্থের তৎক্ষণাৎ দর্শন মেলে।

Verse 108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा / उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

তুলা-মান ও নানা শাস্ত্রে আসক্ত পাপকর্মী লোকেরা মোহাবিষ্ট হয়ে উন্মত্তের ন্যায় আচরণ করে।

Verse 109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

তৃতীয়া তিথির পাদে, নিরাধা-মণ্ডলে, কৌশিকীর মহাহ্রদে অর্পিত শ্রাদ্ধ মহাফল প্রদান করে।

Verse 110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

মুণ্ডপৃষ্ঠে ধীমান মহাদেব পদ স্থাপন করেছিলেন; বহু দেবযুগ ধরে তিনি তীব্র, অতি দুষ্কর তপস্যা করেছিলেন।

Verse 111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

এখানে অল্প সময়ের মধ্যেই ধর্মপরায়ণ মানুষ পাপ দ্রুত ত্যাগ করে, যেমন সাপ জীর্ণ খোলস ফেলে দেয়।

Verse 112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् / लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

এটি সিদ্ধদের প্রীতিজনক এবং পাপীদের জন্য ভয়ংকর; জিহ্বা লেলিহান মহাঘোর মহাসর্পেরা একে রক্ষা করে।

Verse 113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् / उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

‘কনকনন্দী’ নামে এই তীর্থ জগতে প্রসিদ্ধ। এটি মুণ্ডপৃষ্ঠের উত্তরদিকে অবস্থিত এবং ব্রহ্মর্ষিগণের দ্বারা সেবিত।

Verse 114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः / दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

সেখানে স্নান করলে মানুষ নিজের দেহসহ স্বর্গে গমন করে। সেখানে প্রদত্ত শ্রাদ্ধও চিরকাল অক্ষয় ফলদায়ক বলে ঘোষিত।

Verse 115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् / मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

সেখানে স্নান করে মানুষ তিন ঋণ থেকে মুক্ত হয়ে দেহের পরিশোধ সাধন করে। তারপর মানস সরোবরেতে স্নান করে শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করা উচিত।

Verse 116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् / आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

সেই সরোবরের তীরে সেই দেবতার মহৎ মন্দির আছে। সেখানে আরোহণ করে যে জপ করে, সে সিদ্ধ হয়ে সেখান থেকে স্বর্গে গমন করে।

Verse 117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् / स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

উত্তর মানসে গিয়ে মানুষ অনুত্তম সিদ্ধি লাভ করে। সেই শ্রেষ্ঠ সরোবরেতে স্নান করলে মহা আশ্চর্য দৃশ্য দেখা যায়।

Verse 118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते / गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

স্বর্গ থেকে অবতীর্ণ মহাভাগ্যা গঙ্গা অন্তরিক্ষে বিরাজমান। তিনি ত্রিপথগামিনী দেবী, বিষ্ণুর পদ থেকে নিঃসৃত পবিত্রা।

Verse 119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् / जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

সেখানে আকাশে সূর্যের ন্যায় দীপ্ত এক তোরণ দেখা যায়। তা পবিত্র জাম্বূনদ-স্বর্ণময়, যেন প্রসারিত স্বর্গদ্বার।

Verse 120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका / पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

তারপর সে আবার প্রবাহিত হয়ে সকল সাগরের মণ্ডলস্বরূপ হয়। সে সকল প্রাণীকে পবিত্র করে, বিশেষত ধর্মজ্ঞদের।

Verse 121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे / सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

শুভ মানসসরোবর থেকে উৎপন্ন চন্দ্রভাগা ও সিদ্ধু—এই দিব্য শ্রেষ্ঠ সিন্ধুনদ পশ্চিম সাগরে গমন করে।

Verse 122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

হিমবান নামে পর্বত নানাবিধ ধাতুতে অলংকৃত। তার বিস্তার বহু সহস্র যোজন পর্যন্ত প্রসারিত।

Verse 123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता / तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

সেখানে সিদ্ধ ও চারণদের ভিড়ে পরিপূর্ণ, দেবর্ষিগণের সেবিত এক মনোরম পুষ্করিণী আছে; নামের দ্বারা তার নাম ‘সুষুম্ণা’।

Verse 124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति / श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

সেই পুষ্করিণীতে স্নানকারী দশ হাজার বছর জীবিত থাকে; আর সেখানে অর্পিত শ্রাদ্ধ অনন্ত ফলদায়ক, মহাপুণ্যের উদয় ঘটায়।

Verse 125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् / सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

শ্রাদ্ধে সে সর্বদা দশ পূর্বপুরুষ ও দশ পরবর্তী বংশধরকে উদ্ধার করে; হিমবান সর্বত্র পুণ্যময়, আর গঙ্গা সর্বদিক থেকে পবিত্র।

Verse 126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः / एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

সমুদ্রে গমনকারী নদীগুলি এবং সমুদ্রসমূহ—সবই সর্বদিক থেকে পুণ্যময়; এভাবেই অন্যান্য তীর্থেও জ্ঞানী ব্যক্তি শ্রাদ্ধ সম্পন্ন করবে।

Verse 127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च / शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

স্নান করে, হোম করে এবং দান দিয়ে সে নিশ্চয়ই পবিত্র হয়—পর্বতের ঢাল, শৃঙ্গ, গিরিখাত ও গুহাতেও।

Verse 128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च / पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

উপহ্বর-নিতম্বে, তেমনি প্রস্রবণে; নদীনদীর বালুচরে এবং তাদের উৎপত্তিস্থানেও।

Verse 129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च / सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

মহাসমুদ্রতটে, গোরুর গোশালায়, সঙ্গমস্থলে ও বনে; ভালোভাবে মসৃণ-লেপা, দৃঢ় ও সুগন্ধ স্থানে।

Verse 130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च / कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

গোময়ে লেপা ও নির্জন গৃহেও; এইসব স্থানে বিধিমতে নিত্য শ্রাদ্ধ করা উচিত।

Verse 131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया / एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

পূর্ব-দক্ষিণ দিকে গিয়ে, সকল কামনা সিদ্ধির উদ্দেশ্যে; এভাবে এই সকল স্থানে অলসতা ত্যাগ করে শ্রাদ্ধ করুক।

Verse 132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् / त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

এই স্থানগুলিতেই মেধাবী ব্যক্তি ব্রাহ্মী সিদ্ধি লাভ করে; ত্রৈবর্ণ কর্তৃক বিধিত, ধর্মে ও বর্ণাশ্রমাচারে রত স্থানে।

Verse 133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् / तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

কৌপস্থান ত্যাগ করলে পিতৃপূজার ফল লাভ হয়। শ্রদ্ধাবান ও একাগ্র বীর তীর্থসমূহ অনুসরণ করে।

Verse 134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् / तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

পাপকারীও শুদ্ধ হতে পারে, তবে শুভকর্মকারী তো আরও কত বেশি। সে তির্যক্ যোনিতে যায় না এবং কুদেশে জন্মায় না।

Verse 135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति / अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

ব্রাহ্মণ স্বর্গলাভ করে এবং মোক্ষের উপায়ও পায়। কিন্তু যে অশ্রদ্ধালু, পাপায়ু ও নাস্তিক, তার সংশয় ছিন্ন হয় না।

Verse 136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः / गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

যুক্তিবাদে আসক্ত এই পাঁচজন তীর্থফলের ভাগী হয় না। গুরু-তীর্থেই পরম সিদ্ধি; সেটাই তীর্থসমূহের সর্বোচ্চ পদ।

Verse 137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् / उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

অতএব ধ্যানই পরম তীর্থ—সনাতন ব্রহ্মতীর্থ। উপবাসের চেয়েও শ্রেষ্ঠ ধ্যান, যা ইন্দ্রিয়সমূহকে নিবৃত্ত করে।

Verse 138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः / प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

উপবাসে সংযত প্রাণকে বারংবার স্থির করে প্রাণ-অপানকে বশে আনো, এবং ইন্দ্রিয়গুলিকেও বশগামী করো।

Verse 139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् / प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

বুদ্ধিকে মনে সংযত করে সকলের প্রত্যাহার করাই ‘প্রত্যাহার’; একে নিঃসন্দেহে মোক্ষের উপায় জেনে রাখো।

Verse 140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् / अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

ইন্দ্রিয়ের মন ভয়ংকর, তা বুদ্ধি প্রভৃতিকে উল্টে দেয়; কিন্তু অনাহার ক্ষয়প্রাপ্ত হয়—অতএব অনশনকে তপস্যা বলে জেনো।

Verse 141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते / क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

বুদ্ধি ও মনের সংযমে অন্য বুদ্ধি জন্মায় না; যখন সকল দোষ ক্ষীণ হয় এবং ইন্দ্রিয়গুলিও ক্ষীণ হয়ে যায়।

Verse 142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः / कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

শুদ্ধ আত্মা অনন্ত অগ্নির ন্যায় সম্পূর্ণ শান্তিতে নিবৃত্ত হয়; সে কারণ, গুণ এবং ব্যক্ত-অব্যক্ত—সবকিছুর ঊর্ধ্বে সর্বতোভাবে উঠে যায়।

Verse 143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् / तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः / न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

যোগবিদ যোগের দ্বারা সেই ক্ষেত্রজ্ঞকে তাদের মধ্যে নিয়োজিত করেন। তার ব্যক্ত-অব্যক্ত সর্বত্রই না গতি আছে, না কোনো স্থান। সে না সৎ, না অসৎ; সৎ-অসৎও নয়—কোনো অবস্থায় স্থিত নয়।