Adhyaya 175: The Sanctity of the Kṛṣṇagaṅgā Pilgrimage-Ford and the Account of the Brahmin Vasu’s Daughter
Kṛṣṇagaṅgā-tīrtha-māhātmyaṃ tathā Vasu-brāhmaṇa-kanyā-vṛttāntaḥ
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Social-Ethical Narrative
ৱৰাহে পৃথিৱীক কৃ্ষ্ণগঙ্গা আৰু যমুনা (কালিন্দী) সংলগ্ন তীৰ্থ-সমূহৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে, য’ত নিয়মিত স্নান, স্মৰণ আৰু বিধিবদ্ধ আচাৰ-অনুষ্ঠান শুদ্ধিকৰণৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে। মথুৰা-কেন্দ্ৰিক পৰিসৰত ব্যাসৰ আশ্ৰম ঋতুভিত্তিক সমাবেশস্থল, য’ত পণ্ডিত তপস্বীসকলে শ্রৌত, স্মাৰ্ত আৰু পুৰাণীয় পৰম্পৰাৰ সংশয় নিৰসন কৰে। তাৰ পিছত পাঞ্চালৰ ব্ৰাহ্মণ বসু দুৰ্ভিক্ষত দক্ষিণলৈ গমন কৰি গৃহস্থ জীৱন গঢ়ে; পাছত তেওঁৰ কন্যাই ‘অর্ধচন্দ্ৰ’ সদৃশ অস্থি-বিসৰ্জন স্থলৰ পৰলোকীয় পুণ্যৰ কথা শুনি যাত্ৰাদলসহ মথুৰালৈ আহে। কন্যাৰ সৌন্দৰ্যই কাহিনীত মোড় আনে, কিয়নো ৰজাৰ শিৱ-মন্দিৰত চলি থকা নিৰন্তৰ ক্ৰিয়াৰ সৈতে জড়িত গণিকা-পৰিবেশত সি টানি নিয়া হয়; ইয়াৰ জৰিয়তে অসহায়তা, সামাজিক প্ৰভাৱ আৰু পবিত্ৰ স্থানৰ শাসন-ব্যৱস্থাৰ নৈতিক প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 175
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णगङ्गासमुद्भवम् ॥ यमुनास्रोतसि स्नात्वा कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: শুনা আৰু, হে সুন্দৰী, কৃষ্ণগঙ্গাৰ উৎপত্তিৰ বৃত্তান্ত। যমুনাৰ স্ৰোতত স্নান কৰি, মুনি কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস)য়ে…
Verse 2
ध्यात्वा मनसि गङ्गां तां कालिन्दीं पापहारिणीम् ॥ नित्यं च कर्म कुरुते तत्र तीर्थजलाप्लुतिम् ॥
সেই গঙ্গা—অর্থাৎ কালিন্দী, পাপহাৰিণী—মনতে ধ্যান কৰি, তেওঁ নিত্য তাত কৰ্ম সম্পাদন কৰে, আৰু তীৰ্থজলত অবগাহনো কৰে।
Verse 3
सोमवैकुण्ठयोर्मध्ये कृष्णाङ्गेति कथ्यते ॥ यत्रातप्यत स व्यासो मथुरायां स्थितोऽमलः ॥
সোম আৰু বৈকুণ্ঠৰ মাজত ‘কৃষ্ণাঙ্গ’ নামে এক স্থান বুলি কোৱা হয়। তাত মথুৰাত অৱস্থিত নিৰ্মল ব্যাসে তপস্যা কৰিছিল।
Verse 4
तत्राश्रमपदं दिव्यं मुनिप्रवरसेवितम् ॥ आगच्छन्ति सदा तत्र चातुर्मास्यमुपासितुम् ॥
তাত এক দিৱ্য আশ্ৰমস্থান আছে, যি শ্ৰেষ্ঠ মুনিসকলৰ সেৱাৰে শোভিত। চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত-উপাসনা কৰিবলৈ তেওঁলোকে সদায় তাত আহে।
Verse 5
मुनयो वेदतत्त्वज्ञा ज्ञानिनः संहितव्रताः ॥ श्रौतस्मार्त्तपुराणेषु सन्देहो यस्य कस्यचित् ॥
মুনিসকল—বেদ-তত্ত্বজ্ঞ, জ্ঞানত প্ৰবুদ্ধ, আৰু সংযমিত ব্ৰতত দৃঢ়—যিসকলৰ শ্ৰৌত, স্মাৰ্ত আৰু পুৰাণিক পৰম্পৰা বিষয়ে কিছুমান সন্দেহ উঠে, তেওঁলোকক উপদেশ দিয়ে।
Verse 6
व्यासोऽपनodayāmāsa नानावाक्यैः सताङ्गतिः ॥
সৎলোকৰ সঙ্গী ব্যাসে নানা বাক্যৰে (তেওঁলোকৰ) সন্দেহ দূৰ কৰিলে।
Verse 7
कालञ्जरे महादेवं तत्र तीर्थपतिं शिवम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव कृष्णगङ्गाफलं भवेत् ॥
কালঞ্জৰত মহাদেৱ—তাত তীৰ্থপতি শিৱ; যাঁৰ কেৱল দৰ্শনতেই কৃষ্ণগঙ্গাৰ ফল লাভ হয়।
Verse 8
तत्र स्थितो द्वादशाब्दव्रती सङ्गविवर्जितः॥ पक्षाहारी च फलभुग्दर्शे वै पौर्णमासिके॥
তাত অৱস্থিত হৈ তেওঁ বাৰ বছৰীয়া ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে, সংসাৰিক সঙ্গ ত্যাগ কৰি। তেওঁ পখৱাৰত মাত্ৰ এবাৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল, ফলাহাৰেই জীৱন নিৰ্বাহ কৰি, আৰু অমাৱস্যা- পূৰ্ণিমাৰ বিধি-অনুষ্ঠান পালন কৰিছিল।
Verse 9
गत्वा हिमालयं चासौ बदरीमभितो गतः॥ व्यासश्चर्यापरस्तत्र ध्यानयोगपरायणः॥
হিমালয়লৈ গৈ তেওঁ বদৰীৰ চাৰিওফালৰ অঞ্চললৈও আগবাঢ়িল। তাত ব্যাস—আচাৰ-নিয়মত নিষ্ঠ—ধ্যানযোগত একাগ্ৰ হৈ আছিল।
Verse 10
प्रत्यक्षं कृष्णतीर्थे तु पाञ्चाल्यकुलतन्तुना। पाञ्चाल्योऽथ द्विजः कश्चिन्नाम्ना वसुरिति श्रुतः॥
কৃষ্ণতীৰ্থত, পাঞ্চাল বংশৰ সূত্ৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সংযোগত, পাঞ্চালৰ এজন দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ আছিল; তেওঁৰ নাম বসু বুলি শুনা যায়।
Verse 11
दुर्भिक्षपीडितोऽत्यन्तं सभार्यो दक्षिणां गतः॥ शिवनद्याः दक्षिणे तु कूले स वरपत्तने॥
ভয়ংকৰ দুর্ভিক্ষত অতিশয় পীড়িত হৈ তেওঁ পত্নীসহ দক্ষিণলৈ গ’ল। শিৱা নদীৰ দক্ষিণ তীৰত, তেওঁ বৰপত্তনাত বসতি স্থাপন কৰিলে।
Verse 12
निवासमकरोत्तत्र ब्राह्मणीं वृत्तिमाश्रितः॥ तत्रस्थस्य तदा पञ्च पुत्राः कन्याभवम्स्तदा॥
তাত তেওঁ বাসস্থান স্থাপন কৰিলে আৰু ব্ৰাহ্মণোচিত জীৱিকা অৱলম্বন কৰিলে। তাত বাস কৰি থাকোঁতে, তেতিয়া তেওঁৰ পাঁচটা সন্তান জন্মিল—সেইসময়ত সকলো কন্যা আছিল।
Verse 13
ब्राह्मणाय च दत्ता सा धनधान्यसमन्विता॥ स द्विजः कालसम्पन्नः सभार्यस्तत्र संस्थितः॥
ধন-ধান্যৰে সমৃদ্ধ সেই কন্যাক এজন ব্ৰাহ্মণলৈ বিবাহ দিয়া হ’ল। সেই দ্বিজে সময়মতে পৰিপক্বতা লাভ কৰি, পত্নীসহ তাতেই স্থিত হৈ বাস কৰিলে।
Verse 14
कन्याऽस्थीनि तु सङ्गृह्य मथुरामाजगाम ह॥ श्रुत्वा पुराणे पतितमर्धचन्द्रेऽस्थिपातनम्॥
কন্যাৰ অস্থিসমূহ সংগ্ৰহ কৰি সি মথুৰালৈ আহিল। পুৰাণত অর্ধচন্দ্ৰ তীৰ্থত অস্থি নিক্ষেপৰ কথা সি শুনিছিল।
Verse 15
नित्यं स्वर्गे वसति स यस्यास्थि ह्यर्धचन्द्रके॥ तीर्थयात्राप्रसङ्गेन लोकैः प्रचलिता बहिः॥
যাৰ অস্থি অর্ধচন্দ্ৰ তীৰ্থত স্থাপন কৰা হয়, সি নিত্য স্বৰ্গত বাস কৰে বুলি কোৱা হয়। তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে এই কাহিনী লোকসমাজত বহুলভাৱে প্ৰচলিত হ’ল।
Verse 16
तेन सार्थेन सा कन्या मथुरायां जगाम च॥ कनिष्ठा भगिनी तेषां बालरण्डा बभूव ह॥
সেই সাৰ্থ (কাৰৱাঁ)ৰ সৈতে সেই কন্যাও মথুৰালৈ গ’ল। তেওঁলোকৰ কনিষ্ঠা ভগ্নী অল্প বয়সতে বিধৱা হ’ল।
Verse 17
सुरूपा सुकुमाराङ्गी नीलकुञ्चितमूर्द्धजा॥ कदलीकाण्डसङ्काशे तस्या ऊरू सुमांसले॥
সেই কন্যা সুৰুপা, সুকোমল অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গযুক্ত, আৰু ক’লা কুঞ্চিত কেশধাৰী আছিল। তাইৰ উৰু দুটা মাংসল আৰু সুগঠিত, কদলী-কাণ্ডৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 18
सुश्लिष्टाङ्गुलिपादा तु नखास्ताम्रोज्ज्वलाः शुभाः ॥ गम्भीरा दक्षिणावर्त्ता नाभिस्त्रिवलिशोभिता ॥
তাইৰ আঙুলি আৰু পদযুগল সুসংলগ্ন আছিল; নখসমূহ শুভ, তাম্ৰবৰ্ণ দীপ্তিত উজ্জ্বল। তাইৰ নাভি গভীৰ, দক্ষিণাৱর্ত, আৰু ত্ৰিবলিৰ সৌন্দৰ্যে শোভিত আছিল।
Verse 19
सुनखी स्वक्षिणी सुभ्रूः सुप्रमाणा सुभाषिणी ॥ तेन तेनैव सम्पूर्णरूपेण च तिलोत्तमा ॥
তাইৰ নখ সুন্দৰ, চকু মনোহৰ আৰু ভ্ৰূযুগল মনোমুগ্ধকৰ; দেহৰ প্ৰমাণ উত্তম আৰু বাক্য মধুৰ। সকলো দিশতে তাই তিলোত্তমাৰ দৰে, সম্পূৰ্ণ ৰূপে পৰিপূৰ্ণ দেখা গৈছিল।
Verse 20
यं यं पश्यति चार्वङ्गी यस्तां चैव प्रपश्यति ॥ स स चित्र इव न्यस्तो विचेता जायते नरः ॥
যাক যাক সেই সুন্দৰাঙ্গী নাৰী চায়—আৰু যিয়ে তাইক পুনৰ চায়—সেই পুৰুষ চিত্ৰৰ দৰে স্থিৰ হৈ পৰে, বিবেক-বোধ হেৰুৱায়।
Verse 21
एवंविधा तत्र तत्र तीर्थस्नानपरायणा ॥ दृष्टा वेश्यसमूहेन प्रागल्भ्येन तदा क्वचित् ॥
এইৰূপা হৈ তাই কেতিয়াবা তেতিয়াবা তীৰ্থস্নানত নিবিষ্ট আছিল। কোনো এক সময়ত দুঃসাহসী আচৰণৰ এক দল গণিকাই তাইক লক্ষ্য কৰিলে।
Verse 22
कान्यकुब्जाधिपो राजा क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥ तस्य सत्रं सर्वकाले देवगर्त्तेश्वरे शिवे ॥
কান্যকুব্জৰ অধিপতি ৰজা ক্ষত্ৰধৰ্মত সুপ্ৰতিষ্ঠিত আছিল। তেওঁৰ বাবে দেবগর্ত্তেশ্বৰ—শিৱ—ৰ তীৰ্থত সদায় চলি থকা এক সত্র (অবিৰত যজ্ঞ-দান) আছিল।
Verse 23
प्रवर्त्तते सुवित्ताढ्य प्रेक्षणीयं मनोरमम् ॥ वादित्राणि च गीतानि शक्रस्य भवने यथा ॥
সেয়া যাত্ৰা অতি শোভাৰে আগবাঢ়িল—ধন-সম্পদে সমৃদ্ধ, মনোৰম আৰু দৰ্শনীয়। তাত বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু গীত আছিল, যেন শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ প্ৰাসাদত।
Verse 24
तस्य देवस्य या वेश्यास्ताभिः सा प्रतिलोभिता ॥
সেই দেৱতাৰ গৃহস্থালীৰ বেশ্যাসকলৰ দ্বাৰা তাই লোভ দেখুৱাই প্ৰলোভিত কৰা হ’ল।
Verse 25
गीतनृत्यादिषु रता तासां धर्ममुपागता ॥ अल्पैस्तु दिवसैः साध्वी असाध्वीभिः परिवृता ॥
গীত-নৃত্য আদি বিষয়ত আসক্ত হৈ তাই তেওঁলোকৰ আচাৰ-ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে। অল্প কিছুমান দিনতে সেই সাধ্বী নাৰী অসাধ্বী আচৰণৰ নাৰীৰে পৰিবেষ্টিত হ’ল।
Verse 26
एवं वसति सा बाला देवस्यास्य परिग्रहा ॥ यथासुखं समेताभिर्विहरन्ती दिने दिने ॥
এইদৰে সেই বালিকা সেই দেৱতাৰ সেই গৃহস্থালীৰ সৈতে সংলগ্ন হৈ তাত বাস কৰিলে। সেই সখীসকলৰ সৈতে মিলি দিনে দিনে যথাসুখে বিচৰণ কৰি থাকিল।
Verse 27
त्रिकालदर्शी शुद्धात्मा सिद्धत्वं प्राप्नुयात्प्रभुः॥ तस्याश्रमपदस्थस्य यद्दृष्टं ज्ञानचक्षुषा ॥
শুদ্ধাত্মা, ত্ৰিকালদৰ্শী প্ৰভু সিদ্ধিত্ব অৱস্থা লাভ কৰিব পাৰে। আশ্ৰমপদত অৱস্থিত হৈ, জ্ঞানচক্ষুৰে তেওঁ যি দেখিলে, সেয়াই এতিয়া বৰ্ণিত হ’ব।
Verse 28
क्षामोदरी समकुक्षिः पीनोन्नतपयोधरा ॥ कम्बुग्रीवा संवृतास्या सुदती स्वधराहनुः
তাই আছিল ক্ষীণ-কটিদেশী, উদৰ সমান আৰু সুগঠিত, আৰু স্তন পূৰ্ণ তথা উন্নত। তাইৰ গ্ৰীৱা শঙ্খসদৃশ, মুখ সুগঠিত, দাঁত সুন্দৰ আৰু হনু দৃঢ় আছিল।
Inside Adhyaya 175
How it unfolds
- Where it opens
Varāha continues teaching Pṛthivī by mapping a Mathurā-centered sacred landscape where the Kṛṣṇagaṅgā and Yamunā (Kālindī) function as purifying waters, and where tīrtha-benefit is explicitly tied to disciplined conduct (snāna, smaraṇa, vrata). Vyāsa’s āśrama is introduced as a seasonal hub for learned ascetics who clarify doubts across śrauta, smārta, and purāṇic norms.
- Central event
The discourse shifts from tīrtha-māhātmya to a social case narrative: the Pāñcāla Brahmin Vasu migrates south during famine, establishes a precarious household, and later his daughter joins a pilgrimage group to Mathurā after hearing claims about post-mortem merit—especially bone-immersion at a site described as ‘ardhacandra’-like. Her beauty becomes a narrative pivot as she is drawn into a courtesan milieu operating near a king’s ongoing satra/rite at a Śiva shrine (Devagartteśvara), exposing how merit-economies and pleasure-economies can intersect around sacred institutions.
- Climax resolution
The chapter’s tension peaks in the juxtaposition: on one side, the tīrtha is presented as reliably purifying when approached with restraint and recollection; on the other, the pilgrimage setting is shown as socially porous, where vulnerable persons can be captured by influence networks (veśyā-circuits) adjacent to ritual patronage. The implied resolution is normative rather than purely plot-based: sacred benefit is safeguarded by regulated vows, careful company (saṅga), and governance/ethics around shrine economies—otherwise the same sacred corridor becomes a site of moral risk.
Geographical context
Yamunā (Kālindī) river system; Kṛṣṇagaṅgā; Mathurā; Somavaikuṇṭha (as a named intermediate region); Kālañjara (mountain/region) with a Mahādeva/Śiva shrine; Himālaya; Badarī (Badarikāśrama region); Śivanadī (a river named in the narrative); Varapattana (a settlement on the southern bank of Śivanadī); Kānyakubja (Kanyakubja/Kannauj); Devagartteśvara (Śiva shrine).
Tirtha focus
- Primary TirthaKṛṣṇagaṅgā–Yamunā (Kālindī) tīrtha complex near Mathurā
- Associated RegionMathurā–Yamunā corridor (with narrative extensions to Kālañjara and southern Śivanadī settlements)
- Pilgrimage MeritDisciplined bathing (snāna) combined with remembrance (smaraṇa) and regulated vows is framed as strongly purifying; the narrative also attributes post-mortem benefit to asthi-prakṣepa (bone-immersion) at the specified ford/spot, while warning implicitly that merit is not ‘automatic’ without right conduct and safe social context.
Ritual instructions
- Primary RitualTīrtha-snāna with smaraṇa and vrata-regulation (including periodic observances)
- BenefitPurification through regulated snāna and smaraṇa; reinforcement of dharmic stability via vow-discipline; post-mortem uplift associated with proper immersion rites—tempered by the chapter’s caution that social and ethical safeguards are integral to realizing tīrtha-benefit.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic tīrtha-māhātmya blended with cautionary social-ethical instruction; authoritative and advisory, with an embedded exemplum (case narrative) to sharpen the norm.
The emotional journey
- Dominant RasaMiśra (śānta with undercurrents of karuṇa and bībhatsa/saṃvega)
- Emotional ProgressionReverent confidence in tīrtha power → contemplative order (Vyāsa’s hermitage and regulated observance) → anxiety and compassion amid famine and migration → moral unease as sacred space intersects with exploitation → sober reaffirmation that discipline, remembrance, and ethical safeguards are the true protectors of merit.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHigh for the Mathurā–Yamunā corridor (well-connected modern pilgrimage circuit). The Kṛṣṇagaṅgā as named in the text may be a localized/older toponym within the broader Yamunā sacred geography; on-ground identification may require consultation with local tīrtha-purohits and regional māhātmya traditions. Kālañjara/Devagartteśvara references suggest an extended itinerary rather than a single-site visit.
- Best SeasonCāturmāsya period for observing the chapter’s seasonal frame (traditionally during the monsoon months), with practical travel often easier in the post-monsoon to winter window; align visits with darśa/paurṇamāsī if following lunar observance.
- Modern Location NameMathura–Vrindavan region on the Yamuna (Uttar Pradesh); Kālañjara (Kalijar/Kalinjar area, Uttar Pradesh) for the mountain-region reference; Kannauj (Kānyakubja) for the royal toponym.
- Related FestivalKārttika snāna season on the Yamunā; Śivarātri for Śiva-shrine emphasis; local Mathurā/Vrindavan cycles (e.g., Janmāṣṭamī) as context for heightened tīrtha traffic.
Frequently Asked Questions
The chapter frames tīrtha practice as requiring disciplined conduct—ritual bathing, mental recollection, and regulated vows—while also implying a social ethic: sacred institutions and pilgrimage settings can become sites of moral risk, especially for the vulnerable, when pleasure economies (e.g., courtesan networks) intersect with ritual patronage. The text thus juxtaposes ascetic regulation with a cautionary social narrative.
Cāturmāsya (the four-month observance) is explicitly mentioned as a recurring period when ascetics gather. The narrative also notes lunar timing: darśa and paurṇamāsī (new-moon and full-moon observances) in connection with regulated intake (phalāhāra) and periodic practice.
Although not couched in explicit ecological theory, the text treats rivers (Yamunā/Kālindī, Kṛṣṇagaṅgā) and tīrthas as shared terrestrial resources whose benefits depend on disciplined, repeatable practices (snāna, smaraṇa, vrata). This implicitly promotes a stewardship model: sacred waters function as regulated commons, sustained through norms of restraint and seasonal observance rather than indiscriminate use.
Kṛṣṇadvaipāyana Vyāsa is central as an authoritative sage associated with Mathurā, Himālaya, and Badarī. A Brahmin identified as Pāñcālya (from Pāñcāla lineage/region) named Vasu appears in the social narrative. A ruler titled the king of Kānyakubja is also referenced, linked to an ongoing satra at Devagartteśvara (Śiva).
Ask anything about Adhyaya 175 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
