Sarga 74
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
बालकाण्ड
ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত বিশ্বামিত্ৰে ৰঘুবংশীয় ৰাজকুমাৰসকলক আশীৰ্বাদ দি উত্তৰ দিশৰ পৰ্বতমালা (হিমালয় অভিমুখে)লৈ গমন কৰে। তাৰ পাছত দশৰথে জনকৰ পৰা বিদায় লৈ অযোধ্যালৈ প্ৰত্যাৱর্তনৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। জনকে কিছুদূৰলৈকে সংগ দিয়ে আৰু কন্যাধন স্বৰূপে বিপুল দান প্ৰদান কৰে—গৰুৰ বৃহৎ পাল, উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰ, স্বৰ্ণ-ৰৌপ্য, মণি-মুক্তা, দাস-দাসী, আৰু চতুৰঙ্গ সেনা (হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ, পদাতিক)। ঋষিসকল আগত আগত চলি থাকোঁতে অশুভ পক্ষীৰ ক্ৰন্দন শোনা যায়, কিন্তু হৰিণে সোঁফালে শুভ গতি কৰে। মিশ্ৰ শকুনত উদ্বিগ্ন দশৰথে বশিষ্ঠক সুধে। বশিষ্ঠে ব্যাখ্যা কৰে—পক্ষীৰ ধ্বনি এক ভয়ংকৰ, দিৱ্য-ব্যৱস্থাৰ ঘটনাৰ সূচনা, আৰু হৰিণৰ গতি শান্তি-নিবাৰণৰ লক্ষণ; সেয়ে ৰজাই শোক ত্যাগ কৰিব লাগে। হঠাৎ ধূলিধুমুহা আৰু ঘোৰ অন্ধকাৰ নামি আহে; সূৰ্য আৱৃত হয়, ছাই সদৃশ ধূলিয়ে সেনাক ঢাকি ধৰে, বহুতে অচেতন হয়, কিন্তু দশৰথ, তেখেতৰ পুত্ৰসকল আৰু প্ৰধান ঋষিসকল স্থিৰ থাকে। সেই ভয়াবহ অন্ধকাৰত তেওঁলোকে ভাৰ্গৱ জামদগ্ন্য পৰশুৰামক দেখে—জটাধাৰী, তেজস্বী, ভয়ংকৰ, হাতে পৰশু আৰু বিদ্যুৎসম ধনু সহ শ্ৰেষ্ঠ বাণ; ত্ৰিপুৰঘ্ন শিৱৰ সদৃশ। ঋষিসকলে তেখেতৰ পূৰ্বৰ ক্ষত্ৰিয়-সংহাৰক ক্ৰোধ স্মৰণ কৰি আশংকিত হৈ অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰি কোমল বাক্যে সম্বোধন কৰে। পৰশুৰামে সন্মান গ্ৰহণ কৰি সোজাকৈ ৰাম দাশৰথীৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ ধৰে, যাৰ দ্বাৰা তপস্যাৰ অধিকাৰ, যুদ্ধধৰ্ম আৰু ধৰ্মীয় সংযমৰ আগন্তুক মুখামুখিৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः।आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ।।।।आशीर्भि: पूरयित्वा च कुमारांश्च सराघवान्।
ৰাতি পাৰ হোৱাত, মহামুনি বিশ্বামিত্ৰই ৰাঘৱ কুমাৰসকলক আশীৰ্বাদেৰে পৰিপূৰ্ণ কৰি, সেই দুজন ৰজাৰ পৰা বিদায় লৈ উত্তৰ পৰ্বতৰ দিশে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 2
विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।आपृष्ट्वाऽथ जगामाशु राजा दशरथ: पुरीम्।।।।
বিশ্বামিত্ৰ গ’ল পাছত, ৰজা দশৰথে মিথিলাধিপতি বৈদেহ জনকৰ পৰা বিদায় লৈ, শীঘ্ৰে নিজৰ পুৰী অযোধ্যালৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 3
गच्छन्तं तं तु राजानमन्वगच्छन्नराधिप:।।।।अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु।
ৰজা দশৰথ যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া বিদেহাধিপতি জনকে কিছু দূৰলৈকে তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল; তাৰ পাছত বিদেহসকলৰ নাথে নিজৰ কন্যাসকলৰ বাবে প্ৰচুৰ কন্যাধন দান কৰিলে।
Verse 4
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।।।
মিথিলেশ্বৰে বহু শতসহস্ৰ গৰু দান কৰিলে; লগতে শ্ৰেষ্ঠ কম্বল আৰু ক্ষৌমৰ কোটি-কোটি বস্ত্ৰ তথা ৰেশমী অম্বৰো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 5
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।1.74.4।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।1.74.5।।
কন্যাসকলৰ পিতাই দিৱ্যৰূপে শোভিত, সু-অলংকৃত দাস-দাসী আৰু অনুত্তম পৰিচাৰকসকল দান কৰিলে; লগতে হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিক সৈন্যও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 6
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च।।।।ददौ परमसंहृष्ट: कन्याधनमनुत्तमम्।
পৰম হৰ্ষিত হৈ তেওঁ অনুত্তম কন্যাধন দান কৰিলে—হিৰণ্য, শুদ্ধ সুবৰ্ণ, মুক্তা আৰু বিদ্ৰুম (প্ৰৱাল)ো প্ৰদান কৰিলে।
Verse 7
दत्त्वा बहु धनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्।।।।प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वर:।
বহু ধন দান কৰি আৰু ৰজাৰ অনুমতি লৈ, মিথিলেশ্বৰ মিথিলাৰ নিজৰ নিলয়ত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 8
राजाऽप्ययोध्याधिपतिस्सह पुत्रैर्महात्मभि:।ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुग:।।।।
অযোধ্যাৰ অধিপতি ৰাজা দশৰথো মহাত্মা পুত্ৰসকলৰ সৈতে যাত্ৰা কৰিলে; সকলো ঋষিক আগত ৰাখি, পিছে সৈন্য আৰু অনুচৰসহ অগ্ৰসৰ হ’ল।
Verse 9
गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम्।।।।घोरा: स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्तत:।
ঋষিসংঘ আৰু ৰাঘৱসকলৰ সৈতে আগবাঢ়ি যোৱা সেই নৰব্যাঘ্ৰক দেখি, বিভিন্ন ঠাইত পক্ষীবোৰে ঘোৰ আৰু অশুভ ধ্বনি উচ্চাৰণ কৰিছিল।
Verse 10
भौमाश्चैव मृगा स्सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्।।।।तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत।
ভূমিত বাস কৰা সকলো মৃগ প্ৰদক্ষিণ দিশে গতি কৰিছিল; সেয়া দেখি ৰাজশাৰ্দূল দশৰথে বশিষ্ঠক সুধিলে।
Verse 11
असौम्या: पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणा:।।।।किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
পক্ষীবোৰ অশুভ আৰু ভয়ংকৰ; তথাপি মৃগবোৰ প্ৰদক্ষিণে চলিছে। ই কি? মোৰ হৃদয় কঁপে, মন বিষাদত ডুবে।
Verse 12
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषि:।।।।उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम्।
ৰজা দশৰথৰ এই বাক্য শুনি মহাৰ্ষিয়ে মধুৰ বাণীৰে ক’লে: “ইয়াৰ ফল শুনা।”
Verse 13
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्।।।।मृगा: प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम्।
পক্ষীৰ মুখৰ পৰা ওলোৱা ক্ৰন্দন—দিব্য সংকেত যেন—ঘোৰ ভয় উপস্থিত কৰিছে; কিন্তু এই মৃগবোৰে বিপদ শমনৰ লক্ষণ দেখুৱাইছে, সেয়ে এই সন্তাপ ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 14
तेषां संवदतां तत्र वायु: प्रादुर्बभूव ह।।।।कम्पयन् पृथिवीं सर्वां पातयंश्च द्रुमांच्छुभान्।
তেওঁলোকে তাত কথোপকথন কৰি থাকোঁতেই হঠাৎ ভয়ংকৰ বতাহ উঠিল; ই সমগ্ৰ পৃথিৱীক কঁপাই তুলিলে আৰু সুন্দৰ বৃক্ষসমূহ উভালি পেলালে।
Verse 15
तमसा संवृतस्सूर्य स्सर्वा न प्रबभुर्दिश।।।।भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम्।
তমসে সূৰ্য আৱৃত হ’ল আৰু সকলো দিশা আর উজ্জ্বল নাছিল। ভস্মেৰে সকলো ঢাকি পৰাত সেই সেনাবল মূঢ় আৰু স্তম্ভিত যেন দেখা গ’ল।
Verse 16
वसिष्ठश्चर्षयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।।।।संसज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम्।
তেতিয়া বশিষ্ঠ আৰু আন ঋষিসকল, আৰু ৰজা পুত্ৰসকলসহ, তাত যেন সম্পূৰ্ণ চেতনাত স্থিৰ হৈ থাকিল; আন সকলো তাত অচেতন হৈ পৰিল।
Verse 17
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्।भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्।ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।।।
সেই ঘোৰ তমসাত, ভস্মেৰে ঢকা যেন দেখা দিয়া সেনাদলৰ মাজত, ৰজাই ভীম-সদৃশ জটামণ্ডলধাৰী ভাৰ্গৱ জামদগ্ন্য পৰশুৰামক দৰ্শন কৰিলে—ৰাজাসকলক দমন কৰা বীৰক। তেওঁ কৈলাস পৰ্বতৰ দৰে দুৰ্ধর্ষ, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে অসহ্য; তেজেৰে জ্বলি উঠা, সাধাৰণ লোকৰ বাবে দৃষ্টিগোচৰ কৰাই দুৰ্নিৰীক্ষ্য। কাঁধত পৰশু ঝুলাই, বিদ্যুৎ-গুচ্ছ সদৃশ ধনু ধৰি, শ্ৰেষ্ঠ শৰ হাতত গ্ৰহণ কৰি, ত্ৰিপুৰঘ্ন শিৱৰ দৰে তেওঁ দণ্ডায়মান আছিল।
Verse 18
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
সেই ভয়ংকৰ অন্ধকাৰত সেনা যেন ভস্মে ঢকা হোৱা দৰে লাগিল। তেতিয়া দশৰথে জটামণ্ডলধাৰী, ভীমাকাৰ, জমদগ্নি-পুত্ৰ ভাৰ্গৱ পৰশুৰামক—ৰাজাসংহাৰকক—দেখিলে। তেওঁ কাইলাস পৰ্বতৰ দৰে অদম্য, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে অসহ্য; তেজে জ্বলি উঠা—সাধাৰণ লোকৰ বাবে চাবলৈও দুষ্কৰ। কাঁধত পৰশু ঝুলাই, বিজুলীৰ গুচ্ছৰ দৰে দীপ্ত ধনু আৰু শ্ৰেষ্ঠ বাণ ধৰি, ত্ৰিপুৰঘ্ন শিৱৰ দৰে প্ৰভাৱশালী হৈ দেখা দিলে।
Verse 19
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
সেই কাইলাস পৰ্বতৰ দৰে অদম্য, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে অসহ্য; তেজে জ্বলি উঠা—সাধাৰণ লোকৰ বাবে চাবলৈও দুষ্কৰ আছিল।
Verse 20
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
সেই ভয়ংকৰ অন্ধকাৰত সেনা যেন ভস্মে ঢকা হোৱা দৰে লাগিল। তেতিয়া দশৰথে জটামণ্ডলধাৰী, ভীমাকাৰ, জমদগ্নি-পুত্ৰ ভাৰ্গৱ পৰশুৰামক—ৰাজাসংহাৰকক—দেখিলে। তেওঁ কাইলাস পৰ্বতৰ দৰে অদম্য, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে অসহ্য; তেজে জ্বলি উঠা—সাধাৰণ লোকৰ বাবে চাবলৈও দুষ্কৰ। কাঁধত পৰশু ঝুলাই, বিজুলীৰ গুচ্ছৰ দৰে দীপ্ত ধনু আৰু শ্ৰেষ্ঠ বাণ ধৰি, ত্ৰিপুৰঘ্ন শিৱৰ দৰে প্ৰভাৱশালী হৈ দেখা দিলে।
Verse 21
तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकम्।वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणा:।।।।सङ्गता मुनयस्सर्वे सञ्जजल्पुरथो मिथ:।
তেওঁক ভীমসদৃশ, অগ্নিৰ দৰে জ্বলি থকা ভাৰ্গৱ ৰামক দেখি, বসিষ্ঠ-প্ৰমুখ জপ-হোমত পৰায়ণ বিপ্ৰ মুনিসকল সকলোৱে একত্ৰিত হৈ পৰস্পৰে নিম্নস্বৰে পৰামৰ্শ কৰি কথা পাতিলে।
Verse 22
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।।।
পিতৃবধৰ অমৰ্ষত এতিয়াও ক্ৰোধিত হৈ সি কি পুনৰ ক্ষত্ৰিয়সকলক নিঃশেষ কৰিবলৈ মন কৰিছে? পূৰ্বে ক্ষত্ৰবধ কৰি তাৰ মন্যু আৰু জ্বৰ নাশ হৈছিল; সেয়ে পুনৰ ক্ষত্ৰধৰ্ম উচ্ছেদ কৰাটো নিশ্চয় তাৰ অভিপ্ৰায় নহয়।
Verse 23
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।1.74.22।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।1.74.23।।
কন্যাসকলৰ পিতাই দিৱ্যৰূপে শোভিত, সু-অলংকৃত দাস-দাসী আৰু অনুত্তম পৰিচাৰকসকল দান কৰিলে; লগতে হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিক সৈন্যও প্ৰদান কৰিলে।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽर्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्।ऋषयो राम रामेति वचो मधुरमब्रुवन्।।।।
এইদৰে কৈ, ঋষিসকলে ভীমদৰ্শন ভাৰ্গৱৰ বাবে অৰ্ঘ্য লৈ, মধুৰ বাক্যৰে সম্বোধন কৰি ক’লে— “ৰাম, ৰাম।”
Verse 25
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्।रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत।।।।
ঋষিসকলে দিয়া সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি, প্ৰতাপৱান জমদগ্নিপুত্ৰ ৰামে দাশৰথি ৰামক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Inside Sarga 74
Voices in this sarga
- Daśaratha
- Vasiṣṭha
- Ṛṣis (assembled sages)
- Paraśurāma (Rāma Jāmadagnya)
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sensitive response to fear and uncertainty: Daśaratha confronts contradictory omens and must choose between panic and disciplined inquiry; the sages then manage a potentially violent encounter by honoring Paraśurāma with arghya and measured speech, prioritizing restraint and protocol.
Vasiṣṭha’s counsel models nimitta-vicāra without fatalism: unsettling signs may indicate a powerful event, yet one should not abandon steadiness. The sarga also teaches that ritualized respect and calm address can de-escalate confrontation even when immense power is present.
Mithilā and Ayodhyā frame the political geography of departure and return; Viśvāmitra’s movement toward the northern mountains gestures to the Himālaya cultural horizon. Culturally, the sarga highlights kanyādhana (marriage-gift economy) and arghya (hospitality to ascetics) as formal instruments of alliance and social order.
Ask anything about Sarga 74 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.