Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
সৰ্গ ৬ত অযোধ্যাৰ নাগৰিক-নৈতিক চিত্ৰ আৰু মহাৰাজ দশৰথৰ ৰাজধৰ্মময় পৰিচয় দিয়া হৈছে। আৰম্ভণিতে দশৰথক বেদবিদ্যাত নিপুণ, সৰ্বসংগ্ৰহ (প্ৰশাসনিক সামৰ্থ্য)সম্পন্ন, দূৰদৰ্শী, নগৰ-জনপদত প্ৰিয়, যুদ্ধকৌশলত উৎকৃষ্ট, যজ্ঞ-অনুষ্ঠানত নিষ্ঠাবান আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তেওঁৰ শাসন মনুৰ ৰক্ষামূলক শাসনৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত অযোধ্যাৰ সমৃদ্ধি আৰু শুচিতাৰ বৰ্ণনা আহে—নাগৰিকসকল অলংকৃত, সুসজ্জিত, পৰ্যাপ্ত উপকৰণে ভৰপূৰ আৰু দৃশ্যমান অভাৱৰ পৰা মুক্ত। এক শৃংখল নাকাৰাত্মক উক্তিৰে চুৰি, নিষ্ঠুৰতা, নাস্তিকতা, মিথ্যা, অযোগ্যতা আৰু সামাজিক বিশৃঙ্খলাৰ অনুপস্থিতি দেখুওৱা হৈছে; দানশীলতা, আহাৰত সন্তোষ আৰু কাম-ক্রোধ আদি বশে ৰখাৰ গুণ প্ৰশংসিত। ব্ৰাহ্মণসকল কৰ্তব্যনিষ্ঠ, বেদাঙ্গবিদ্যাত পাণ্ডিত্যসম্পন্ন, অধ্যয়ন আৰু দানত ৰত, আৰু দান গ্ৰহণ তথা গৃহস্থজীৱনত সংযমী বুলি কোৱা হৈছে। বৰ্ণসম্বন্ধ সুশৃঙ্খল—ক্ষত্ৰিয়সকলে ব্ৰাহ্মণক সন্মান কৰে, বৈশ্যসকল ক্ষত্ৰিয়ৰ অনুগামী, আৰু শূদ্ৰসকলে তিনিবৰ্ণৰ সেৱা কৰে। শেষত অযোধ্যাৰ সামৰিক-অৰ্থনৈতিক শক্তি—বীৰ যোদ্ধা, খ্যাত অঞ্চলৰ উৎকৃষ্ট ঘোঁৰা, আৰু প্ৰসিদ্ধ বংশৰ বলবান হাতী—উল্লেখ কৰি, ইন্দ্ৰসম ৰজাৰ অধীন অজেয়, সুদৃঢ় দুৰ্গবেষ্টিত নগৰীৰ প্ৰতিমূৰ্তি স্থাপন কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
অযোধ্যা নগৰীত দশৰথ নামৰ ৰজা বাস কৰিছিল—বেদবিদ, সকলো সঞ্চয়-সাধনত সমৃদ্ধ, দূৰদৰ্শী আৰু মহাতেজস্বী, পৌৰ আৰু জনপদবাসীৰ প্ৰিয়। ইক্ষ্বাকু বংশত অতিৰথ, যজ্ঞকাৰী, ধৰ্মপৰায়ণ আৰু সংযমী শাসক; মহর্ষিসদৃশ ৰাজর্ষি, ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত। বলৱান, শত্রুনাশক, মিত্ৰসাম্পন্ন আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী; ঐশ্বৰ্যত ইন্দ্ৰ আৰু কুবেৰ সদৃশ। যেনেকৈ মহাতেজস্বী মনু লোকৰ ৰক্ষা কৰিছিল, তেনেকৈ অযোধ্যাত বাস কৰি দশৰথ ৰজাই জগতক পালন কৰিছিল।
Verse 2
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ইক্ষ্বাকু বংশত দশৰথ অতিৰথ আছিল—যজ্ঞকাৰী, ধৰ্মপৰায়ণ আৰু ইন্দ্ৰিয়জিত; মহর্ষিসদৃশ ৰাজর্ষি ৰূপে ত্ৰিলোকত বিশ্ৰুত আছিল।
Verse 3
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
তেওঁ বলৱান আছিল, শত্ৰুনাশক, মিত্ৰসাম্পন্ন আৰু ইন্দ্ৰিয়জিত; ধন আৰু সঞ্চিত সম্পদত তেওঁ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) আৰু বৈশ্ৰৱণ (কুবেৰ)ৰ সমান আছিল।
Verse 4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
যেনেকৈ মহাতেজস্বী মনুৱে লোকসমূহক পৰিৰক্ষা কৰিছিল, তেনেকৈ অযোধ্যাত বাস কৰা ৰজা দশৰথে জগতক পালন কৰি ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
সত্যত অটল আৰু ত্ৰিবৰ্গক যথাবিধি অনুষ্ঠান কৰা সেই ৰজাই সেই শ্ৰেষ্ঠ নগৰীক ইন্দ্ৰই যেনেকৈ অমৰাৱতীক পালন কৰে তেনেকৈ পালন কৰিছিল।
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
সেই উত্তম নগৰত লোকসকল হৰ্ষিত আছিল—ধৰ্মাত্মা, বহুশ্ৰুত, নিজৰ ধনত সন্তুষ্ট, নিৰ্লোভ আৰু সত্যবাদী।
Verse 7
नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
সেই পুৰোত্তমত অল্প সঞ্চয় থকা কোনো গৃহস্থ নাছিল; কোনো অসিদ্ধাৰ্থও নাছিল—ঘৰে ঘৰে গৰু, ঘোঁৰা, ধন আৰু ধান্যৰ সমৃদ্ধি আছিল।
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
অযোধ্যাত ক’তোও কামবশ, কদৰ্য বা নৃশংস মানুহ দেখা নাযাইছিল; ন অবিদ্বান, ন নাস্তিক।
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
তাত সকলো পুৰুষ আৰু নাৰী ধৰ্মশীল আৰু সুসংযত আছিল; সদাচাৰ আৰু সদ্বৃত্তিৰে সমৃদ্ধ হৈ তেওঁলোক মহর্ষিসকলৰ দৰে নিৰ্মল আৰু পবিত্ৰ আছিল।
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
সেই নগৰত কুণ্ডলীবিহীন, শিৰোভূষণবিহীন বা মালাবিহীন কোনো লোক দেখা নাছিল; কোনো অল্পভোগী নাছিল, আৰু কোনো অশুচি, অনুলেপনবিহীন বা দেহত সুগন্ধবিহীনো নাছিল।
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
কোনো লোক অতিৃপ্ত হৈ ভোজন নকৰিছিল, কোনো অদাতা নাছিল; অঙ্গদ আৰু নিষ্ক (কণ্ঠাভৰণ)বিহীন, বা হাতৰ অলংকাৰবিহীন কোনো লোক দেখা নাছিল; আৰু আত্মসংযমহীনো কোনো নাছিল।
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
অযোধ্যাত পবিত্ৰ অগ্নি (অগ্নিহোত্ৰ আদি) পালন নকৰা বা যজ্ঞ নকৰা কোনো লোক নাছিল; কোনো নীচমনস্ক লোক নাছিল, চোৰো দেখা নাছিল, আৰু বৰ্ণসংকৰজনিত বিশৃঙ্খলাও তাত নাছিল।
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
ব্ৰাহ্মণসকল সদায় নিজৰ স্বকৰ্মত নিৰত, ইন্দ্ৰিয়জিত, দান আৰু অধ্যয়নত অনুৰাগী, আৰু পৰিগ্ৰহ—গ্ৰহণ আৰু সঞ্চয়ত সংযমী আছিল।
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
সেই সময়ত কোনো নাস্তিক নাছিল, কোনো মিছা কোৱা লোক নাছিল, আৰু কোনো অল্পশ্ৰুতও নাছিল; কোনো অসূয়াকাৰী নাছিল, কোনো অশক্তও নাছিল—সত্য জ্ঞানবিহীন কোনো ব্যক্তিকো দেখা নাযাইছিল।
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: ।न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
তাত ষড়ঙ্গ (বেদাঙ্গ) বিদ্যাত অপাৰঙ্গত কোনো লোক নাছিল; অব্ৰত কোনো নাছিল; সহস্ৰ দান নকৰা কোনো লোকো নাছিল; দীন, চিত্তবিক্ষিপ্ত বা ব্যথিত কোনো ব্যক্তিকো দেখা নাযাইছিল।
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
অযোধ্যাত শ্ৰীহীন বা ৰূপহীন কোনো পুৰুষ বা নাৰী পোৱা নাযাইছিল; আৰু ৰজাৰ প্ৰতি ভক্তিহীন কোনো ব্যক্তিকো তাত দেখা নাছিল।
Verse 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
চাৰি বৰ্ণৰ ভিতৰত অগ্ৰগণ্য তেওঁলোকে দেৱতাৰ পূজা কৰিছিল আৰু অতিথিৰ সৎকাৰ কৰিছিল; কৃতজ্ঞ, দানশীল, শূৰ আৰু পৰাক্ৰমে সমৃদ্ধ আছিল।
Verse 18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
সকলো পুৰুষ দীৰ্ঘায়ু আছিল, ধৰ্ম আৰু সত্যত আশ্ৰিত আছিল; সেই উত্তম নগৰত তেওঁলোকে পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু পত্নীসকলৰ সৈতে সদায় একেলগে বাস কৰিছিল।
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণ ব্ৰাহ্মণসকলৰ পথপ্ৰদৰ্শনত চলিছিল; বৈশ্যসকলে ক্ষত্ৰিয়সকলক অনুসৰণ কৰিছিল; আৰু শূদ্ৰসকলে স্বধৰ্মত নিৰত হৈ বাকী তিন বৰ্ণৰ সেবা কৰিছিল।
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
সেই ইক্ষ্বাকুনাথৰ দ্বাৰা সেই নগৰী অতি উত্তমভাৱে ৰক্ষিত আৰু শাসিত হৈছিল; যেনেকৈ পূৰ্বকালত বুদ্ধিমান মানৱেন্দ্ৰ মনুৱে তাক পালন কৰিছিল।
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
সেয়া যোদ্ধাসকলৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল—অগ্নিসদৃশ পৰাক্ৰমী, নিপুণ আৰু অদম্য, বিদ্যাশিক্ষাত সম্পূৰ্ণ প্ৰশিক্ষিত—যেন পৰ্বতৰ গুহা সিংহেৰে ভৰ্তি থাকে ॥1.6.21॥
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
সেয়া উত্তম অশ্বেৰে সুসজ্জিত আছিল—কাম্ভোজ দেশত জন্মা, বাহ্লীক দেশৰ শ্ৰেষ্ঠ ঘোঁৰা, আৰু বনায়ু তথা নদী-প্ৰদেশত উৎপন্ন—‘হৰি’ অশ্বসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ সদৃশ উৎকৃষ্ট বাজিকৈ ভৰ্তি আছিল ॥1.6.22॥
Verse 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
সেয়া বিন্ধ্য পৰ্বতত জন্মা আৰু হিমৱৎ অঞ্চলত উৎপন্ন মদমত্ত গজেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল—মদে উন্মত্ত, অতিবলৱান, আৰু পৰ্বতসদৃশ দেহধাৰী মাতঙ্গসকল ॥1.6.23॥
Verse 24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
তাত ঐৰাৱত বংশীয়, মহাপদ্ম কুলীয়, আৰু অঞ্জনা তথা বামনৰ পৰা উৎপন্ন—উচ্চকুলীন দ্বিপসকলেও ভৰ্তি আছিল ॥1.6.24॥
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
সেই পুৰী ভদ্ৰ, মন্দ্ৰ, মৃগ প্ৰকাৰৰ, আৰু ভদ্ৰ-মন্দ্ৰ, ভদ্ৰ-মৃগ, মৃগ-মন্দ্ৰ আদি মিশ্ৰজাতিৰ—নিত্য মদমত্ত, অচলসদৃশ নাগ (হস্তী)সকলৰে সদায় পৰিপূৰ্ণ আছিল ॥1.6.25॥
Verse 26
सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
সেই নগৰী পুনৰ দুয়ো যোজন পৰ্যন্ত বিস্তৃত হৈ, নিজৰ সত্যনামৰ অনুৰূপ দীপ্তিময় হৈ প্ৰকাশ পাইছিল; য’ত ৰজা দশৰথে বাস কৰি জগতৰ পালন কৰিছিল।
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
সেই মহাতেজস্বী মহান ৰজা দশৰথ—শত্ৰুসমূহক শমিত কৰা—চন্দ্ৰমা যেন নক্ষত্ৰসমূহৰ ওপৰত শাসন কৰে, তেনেদৰে সেই পুৰীক শাসন কৰিছিল।
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलांगृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलांशशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
সত্যনামা, দৃঢ় তোৰণ আৰু অৰ্গলা (কুণ্ডী)ৰে সুৰক্ষিত, বিচিত্ৰ গৃহেৰে সুসজ্জিত, শিৱ-শুভ, নৰসহস্ৰেৰে সংকুল অযোধ্যা পুৰীক শক্ৰসম মহীপতি দশৰথে দৃঢ়ভাৱে শাসন কৰিছিল।
Verse 29
সেই সময়ত তাত ন কোনো নাস্তিক আছিল, ন কোনো অনৃতবাদী; ন কোনো অল্পশ্ৰুত, ন কোনো অসূয়াক; ন কোনো অশক্ত, ন কোনো অবিদ্বান—এনে কোনো জন নাছিল।
Frequently Asked Questions
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.