Sarga 53
शबलाप्रार्थना–वसिष्ठप्रतिज्ञा (The Request for Śabalā and Vasiṣṭha’s Refusal)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৫৩ত বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমত হোৱা আতিথ্য-সেৱা—যি কামধেনু শবলা (ইচ্ছা-পূৰণকাৰী গাই)ৰ কৃপাৰে সম্ভৱ—দেখি বিশ্বামিত্ৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু কয় যে ৰজাৰ “ৰত্ন”সমূহৰ ওপৰত অধিকাৰ থাকে। তেওঁ শবলাক লাভ কৰিবলৈ প্ৰথমে এক লক্ষ গাইৰ বিনিময় প্ৰস্তাৱ দিয়ে; তাৰ পিছত ধন-সম্পদ আৰু ক্ষমতাৰ প্ৰস্তাৱ ক্ৰমে বৃদ্ধি কৰে—সোণাৰে অলংকৃত চৌদহ হাজাৰ হাতী, চাৰিটা শ্বেত ঘোড়াসহ আঠশ সোণৰ ৰথ, এগাৰ হাজাৰ উত্তম ঘোড়া, আৰু শেষত এক কোটি কুমাৰী গাইৰ সৈতে অসীম ৰত্ন আৰু সোণ। বশিষ্ঠে প্ৰতিবাৰেই অস্বীকাৰ কৰি কয়—শবলাই তেওঁৰ ৰত্ন, ধন আৰু জীৱন; ধৰ্মবান ব্যক্তিৰ পৰা যশ যেন পৃথক নহয়, তেনেদৰে শবলা তেওঁৰ পৰা অবিচ্ছেদ্য। তেওঁ এই অস্বীকৃতি যজ্ঞ-আধাৰিত যুক্তিৰে স্থাপন কৰে: হব্য-কব্য, অগ্নিহোত্ৰৰ পালন, বলি আৰু হোম, স্বাহা/বাষটৰ ফলপ্ৰাপ্তি—এই সকলো শবলাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ বুলি কোৱা হয়; বিদ্যাৰ শাখাসমূহৰ প্ৰবাহো তাতেই আশ্ৰিত। শেষত বিশ্বামিত্ৰৰ মন অশান্ত হয়, আৰু ৰাজকীয় অধিগ্ৰহণ (অৰ্থ-আধাৰিত সার্বভৌমত্ব) আৰু তপস্যা-যজ্ঞীয় অধিকাৰ (ধৰ্ম-আধাৰিত তত্ত্বাবধান)ৰ মাজত নৈতিক সংঘাত স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन।विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम्।।1.53.1।।
বসিষ্ঠে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, হে শত্রুসূদন, কামধেনু শবলাই প্ৰতিজনক যি যি ইচ্ছা আছিল, সেয়া সেয়াৰ মনোমত অনুসাৰে ঠিক তেনেকৈ যোগান ধৰিলে।
Verse 2
इक्षून्मधूं स्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासनान्।पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचां स्तथा।।1.53.2।।
ইক্ষু, মধু আৰু লাজ অনা হ’ল; সুন্দৰ পাত্ৰত মৈৰেয় মদ্যসহ, মহাৰ্হ পানীয় আৰু নানা প্ৰকাৰৰ ভক্ষ্যও অনা হ’ল।
Verse 3
उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशय: पर्वतोपमा:।मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च।।1.53.3।।नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च।भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रश:।।1.53.4।।
তাত উষ্ণ ভাতৰ ৰাশি পৰ্বতৰ দৰে আছিল; লগতে সুস্বাদু মিষ্টান্ন, সূপ আৰু দধিৰ ধাৰাৰ দৰে বোৱা কুল্যাও আছিল॥
Verse 4
उष्णाढ्यस्योदनस्यात्र राशय: पर्वतोपमा:।मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च।।1.53.3।।नानास्वादुरसानां च षाडबानां तथैव च।भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रश:।।1.53.4।।
নানাবিধ স্বাদুৰসযুক্ত, ষড়ৰসসমৃদ্ধ আহাৰে ভৰা পাত্ৰসমূহ কাষলৈকে পূৰ্ণ আছিল; লগতে সহস্ৰ সহস্ৰ গুড়ৰ মিঠাইও আছিল॥
Verse 5
सर्वमासीत्सुसन्तुष्ठं हृष्टपुष्टजनायुतम्।विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम्।।1.53.5।।
হে ৰাম! বশিষ্ঠে তৃপ্ত কৰা বিশ্বামিত্ৰৰ সমগ্ৰ বাহিনী অতি সন্তুষ্ট হ’ল; সুপোষিত আৰু হৃষ্ট জনসমূহেৰে সেয়া পৰিপূৰ্ণ আছিল॥
Verse 6
विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्ट: पुष्टस्तदाभवत् । सान्त:पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहित:।।1.53.6।।
তেতিয়া ৰাজৰ্ষি বিশ্বামিত্ৰ ৰজাও হৃষ্ট আৰু পুষ্ট হ’ল; অন্তঃপুৰৰ শ্ৰেষ্ঠ নাৰীসকলৰ সৈতে, ব্ৰাহ্মণ আৰু পুৰোহিতসকলসহ॥
Verse 7
सामात्यो मन्त्रिसहितस्सभृत्य: पूजितस्तदा।युक्त: परमहर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत्।।1.53.7।।
তেতিয়া আমাত্য, মন্ত্ৰী আৰু ভৃত্যসকলসহ পূজিত হৈ, পৰম হৰ্ষেৰে যুক্ত সেই ৰজাই বশিষ্ঠক এই বাক্য ক’লে॥
Verse 8
पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन् पूजार्हेण सुसत्कृत:।श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद।।1.53.8।।
হে ব্ৰাহ্মণ, পূজাৰ্হ তুমি; তুমি মোক বিধিমতে পূজা কৰি সুসত্কৃত কৰিছা। হে বাক্যবিশাৰদ, শুনা—মই মোৰ অনুৰোধ প্ৰকাশ কৰিম।
Verse 9
गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम।रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च प्रार्थिव:।।1.53.9।।तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज।
শতসহস্ৰ গৰুৰ বিনিময়ত মোৰ শবলা মোক দিয়া হওক। হে ভগৱন, ই এক ৰত্ন; আৰু ৰজা ৰত্ন-অন্বেষী। সেয়ে হে দ্বিজ, ধৰ্মতঃ শবলাক মোক দিয়া—ই মোৰ অধিকাৰ।
Verse 10
एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तम:।विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम्।।1.53.10।।
বিশ্বামিত্ৰে এইদৰে কোৱাৰ লগে লগে, ধৰ্মাত্মা আৰু মুনিসত্তম ভগৱান বসিষ্ঠে সেই মহীপতিক প্ৰতি উত্তৰ দিলে।
Verse 11
नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम्।राजन् दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य च ।।1.53.11।।
হে ৰাজন, মই শবলা গাইখন নেদিম—ন শতা-সহস্ৰ গাইৰ বিনিময়ত, ন শত কোটি গাইৰ বিনিময়ত; আৰু ন ৰূপাৰ ৰাশিৰ বিনিময়তো নহয়।
Verse 12
न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिन्दम ।शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा।।1.53.12।।
হে অৰিন্দম! মোৰ সান্নিধ্যৰ পৰা শবলাক পৰিত্যাগ কৰা উচিত নহয়; আত্মসংযমী ধৰ্মাত্মা পুৰুষৰ সৈতে যিদৰে কীৰ্তি অবিচ্ছিন্ন থাকে, তেনেদৰে শাশ্বতী শবলা মোৰ বাবে অবিভাজ্য।
Verse 13
अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च।आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च।।1.53.13।।
এই শবলাৰ ওপৰতে দেৱতালৈ হব্য আৰু পিতৃলোকলৈ কব্য, জীৱনযাত্ৰাৰ উপায়, অগ্নিহোত্ৰ কৰ্ম, আৰু বলি-হোম—এই সকলো নিৰ্ভৰ কৰে।
Verse 14
स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधा स्तथा।आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशय:।।1.53.14।।
হে ৰাজর্ষি! ‘স্বাহা’ আৰু ‘বষট্’ উচ্চাৰণ, আৰু নানা বিদ্যাও ইয়াত তাইৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল; এই সকলো শবলাৰ অধীন—সন্দেহ নাই।
Verse 15
सर्वस्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा।कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव।।1.53.15।।
সত্যকৈ কওঁ—শবলাই মোৰ সৰ্বস্ব আৰু সদায় মোক সন্তোষ দিয়া; সেয়ে, হে ৰাজন, বহু কাৰণত মই শবলাক তোমাক নেদিম।
Verse 16
वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्तत:।संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारद:।।1.53.16।।
বসিষ্ঠে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, বাক্যত নিপুণ বিশ্বামিত্ৰ অতি ক্ৰোধে অধিক উগ্ৰ হৈ তৎক্ষণাৎ প্ৰত্যুত্তৰ ক’লে।
Verse 17
हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान्।ददामि कुञ्जरांस्तेषां सहस्राणि चतुर्दश।।1.53.17।।
মই তেওঁলোকক চৌদ হাজাৰ হাতী দান কৰোঁ—সুৱৰ্ণ কক্ষ্যা আৰু গ্ৰীৱাভূষণেৰে সজ্জিত, আৰু সোনাৰ অঙ্কুশেৰে অলংকৃত।
Verse 18
हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम्।ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान्।।1.53.18।।
আৰু মই তোমাক কিঙ্কিণীৰ ঝংকাৰৰে শোভিত, চাৰি শ্বেত অশ্বেৰে যুক্ত, আঠশ সুৱৰ্ণ ৰথ দান কৰোঁ।
Verse 19
हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम्।सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत।।1.53.19।।
হে সুৱ্ৰত মুনিবৰ! উত্তম দেশত জন্মা, শ্ৰেষ্ঠ কুলজাত, মহাবলৱান এঘাৰ হাজাৰ অশ্ব মই তোমাক দান কৰোঁ।
Verse 20
नानावर्णविभक्तानां वयस्स्थानां तथैव च ।ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम।।1.53.20।।
নানা বৰ্ণে বিভক্ত, যৌৱনস্থ গাইৰ এক কোটি মই দান কৰোঁ; শবলা গাইখন মোক দিয়া হওক।
Verse 21
यावदिच्छसि रत्नं वा हिरण्यं वा द्विजोत्तम।तावद्ददामि तत्सर्वं शबला दीयतां मम।।1.53.21।।
হে দ্বিজোত্তম! তুমি যিমান ৰত্ন বা সোণ ইচ্ছা কৰা, সিমান সকলো—সম্পূৰ্ণকৈ—মই তোমাক দিম; শবলা গাইখন মোক দিয়া হওক।
Verse 22
एवमुक्तस्तु भगवान् विश्वामित्रेण धीमता। न दास्यामीति शबलां प्राह राजन् कथञ्चन।।1.53.22।।
ধীমান বিশ্বামিত্ৰে এনেদৰে ক’লে, ভগৱানে উত্তৰ দিলে: “হে ৰাজন! শবলা গাইখন মই কোনোপধ্যেই, কেতিয়াও দিম নোৱাৰোঁ।”
Verse 23
एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम्।एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम्।।1.53.23।।
কাৰণ এইয়েই মোৰ ৰত্ন, এইয়েই মোৰ ধন; এইয়েই মোৰ সৰ্বস্ব, এইয়েই মোৰ জীৱন।
Verse 24
दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणा:।एतदेव हि मे राजन् विविधाश्च क्रियास्तथा।।1.53.24।।
হে ৰাজন! তাইৰ দ্বাৰাই মোৰ দৰ্শ আৰু পূৰ্ণমাস কৰ্ম সম্পন্ন হয়; যথোচিত দক্ষিণাসহ যজ্ঞসমূহ আৰু তদুপৰি নানা বিধ পবিত্ৰ ক্ৰিয়াও সিদ্ধ হয়।
Verse 25
अदोमूला: क्रियास्सर्वा मम राजन्न संशय:।बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम्।।1.53.25।।
হে ৰাজন! নিঃসন্দেহে মোৰ সকলো ক্ৰিয়াৰ মূল তাইতেই নিহিত। ইমান কথা কৈ কি লাভ? ইচ্ছা-পূৰণকাৰিণী কামধেনুক মই দিম নোৱাৰোঁ।
Inside Sarga 53
Voices in this sarga
- Vasiṣṭha
- Viśvāmitra
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether sacred, ritual-enabling property (Śabalā/Kāmadhenu) can be claimed or purchased through royal power and wealth. Viśvāmitra frames the cow as a “jewel” subject to kingly right, while Vasiṣṭha asserts an ethical boundary: Śabalā is integral to his ritual life and cannot be alienated by exchange, even for vast material compensation.
The dialogue teaches that dharma is not reducible to price or force: some goods are constitutive of spiritual duty and social order. Vasiṣṭha’s argument makes ritual stewardship a form of responsibility rather than ownership-for-sale, and it critiques artha-driven entitlement when it overrides the integrity of yajña and learned tradition.
The sarga emphasizes cultural institutions rather than a single geography: the āśrama space of Vasiṣṭha, the etiquette of atithi-satkāra (hospitality), and the Vedic sacrificial system (agnihotra, dārśa–pūrṇamāsa, havya/kavya, svāhā/vāṣaṭ). These serve as the chapter’s primary “landmarks” for mapping epic culture.
Ask anything about Sarga 53 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.