Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
बालकाण्ड
এই সৰ্গত শ্ৰুত পৰম্পৰা আৰু কাব্য-ৰচনাৰ মাজৰ পদ্ধতিগত সেতু প্ৰকাশ পায়। নাৰদ মুনিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ কাহিনী শুনি ধৰ্মাত্মা বাল্মীকি অধিক স্পষ্টতাৰ বাবে আচমন কৰি কুশাসনত বহি, কৰযোৰে তপস্যা আৰু ধৰ্মৰ আশ্ৰয়ে ঘটনাক্ৰম অনুসন্ধান কৰে। যোগদৃষ্টিৰে তেওঁ ৰাম, সীতা, লক্ষ্মণ, দশৰথ আৰু ৰাজ্যখনক অমলক ফল যেন হাতৰ তলুৱাত ধৰা পৰাৰ দৰে স্পষ্টকৈ দেখে—তেওঁলোকৰ বাক্য, হাস্য, অভিপ্ৰায় আৰু কৰ্মফল পৰ্যন্ত। এই সত্য ‘দেখি’ বাল্মীকি ধৰ্মক কেন্দ্ৰ কৰি কাম আৰু অৰ্থকো সমন্বয় কৰা, ৰত্নসমৃদ্ধ সাগৰৰ দৰে কাণ-মন আনন্দিত কৰা মহাকাব্য ৰচনাৰ বাবে প্ৰস্তুত হয়। তাৰ পিছত সৰ্গত ৰামায়ণৰ মুখ্য ঘটনাসমূহৰ বিস্তৃত সংক্ষিপ্তসাৰ দিয়া হয়—ৰামৰ জন্ম আৰু গুণ, বনবাস, মিত্ৰতা-সহায়, লংকা অভিযান, যুদ্ধ, অভিষেক, আৰু উত্তৰাকাণ্ডত বৰ্ণিত পৰৱৰ্তী ঘটনাসমূহ—ইয়াৰ দ্বাৰা ই এক অন্তৰ্নিহিত বিষয়সূচী আৰু কাব্যৰ ব্যাপ্তিৰ ঘোষণা ৰূপে কাম কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः ॥१॥
ধৰ্মাত্মা বাল্মীকিয়ে জ্ঞানীৰ পৰা ধৰ্মসংহিত সেই সমগ্ৰ বৃত্তান্ত শুনি, সেই মহাত্মাৰ জীৱনবৃত্তান্ত অধিক স্পষ্টভাৱে পুনৰ অন্বেষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलिः ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥२॥
শুদ্ধিৰ বাবে বিধিমতে জল আচমন কৰি, মুনি পূৰ্বমুখ দৰ্ভাসনত স্থিৰ হৈ বহিল; কৃতাঞ্জলি হৈ, তপোবলজনিত ধৰ্মৰ দ্বাৰা ৰামকথাৰ প্ৰাচীন গতি অন্বেষণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verses 3-4
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वतः ॥३॥हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ॥४॥
ধৰ্ম আৰু তপোবলৰ প্ৰভাৱত মহর্ষিয়ে যিদৰে সত্যতে ঘটিছিল, ঠিক সেইদৰেই স্পষ্টকৈ দৰ্শন কৰিলে—ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতা; ৰজা দশৰথ তেওঁৰ ৰাণীসকল আৰু সমগ্ৰ ৰাজ্যসহ; আৰু তাত যি যি ঘটিছিল—তেওঁলোকৰ গতি, প্ৰচেষ্টা, হাঁহি আৰু বাক্যসহ সকলো আচৰণ।
Verse 5
स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ॥५॥
আৰু সেই সময়ত বনত বিচৰণ কৰা সত্যসন্ধ ৰামে—পত্নীক তৃতীয় সহচৰী কৰি—যি যি লাভ/অভিজ্ঞতা কৰিছিল, সেই সকলোও তেওঁ অনুবীক্ষণ কৰিলে।
Verse 6
ततः पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थितः ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ॥६॥
তাৰ পাছত যোগত স্থিত সেই ধৰ্মাত্মা ঋষিয়ে, পুৰাকালত তাত যি ঘটিছিল সেয়া সকলো, হাতৰ তলুৱাত থকা আমলখি ফলৰ দৰে স্পষ্টকৈ দেখিলে।
Verses 7-8
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युतिः ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यतः ॥७॥कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥८॥
ধৰ্মৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ সত্য যথাৰ্থকৈ দেখি সেই মহাদ্যুতিমান ঋষি, অভিৰাম ৰামৰ চৰিত ৰচনাত প্ৰবৃত্ত হ’ল—ৰত্নসদৃশ গুণে পূৰ্ণ সমুদ্ৰৰ দৰে, অৰ্থ আৰু কামক সমন্বয় কৰি, ধৰ্ম আৰু পুৰুষাৰ্থৰ উৎকৰ্ষ বিস্তাৰ কৰা, প্ৰতিজন শ্ৰোতাক আনন্দ দিয়া।
Verse 9
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ॥९॥
মহর্ষি নাৰদে পূৰ্বে যিদৰে ক’লে, তেনেদৰেই ভগৱান ঋষিয়ে ৰঘুবংশৰ পবিত্ৰ চৰিত—শ্ৰীৰামকথাক কেন্দ্ৰ কৰি—ৰচনা কৰিলে।
Verse 10
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥१०॥
(নাৰদে) ৰামৰ জন্ম, তেওঁৰ অতি মহান বীৰ্য, সকলোৰে প্ৰতি অনুকূলতা, লোকপ্ৰিয়তা, ক্ষমাশীলতা, সৌম্যতা আৰু সত্যনিষ্ঠ শীলৰ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 11
नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥११॥
তেওঁ বিশ্বামিত্ৰৰ সৈতে ৰামৰ সমাগম, বহুতো অদ্ভুত আৰু বিচিত্ৰ কাহিনী, জানকীৰ সৈতে বিবাহ আৰু মহাধনুৰ ভেদনো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 12
रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥१२॥
তেওঁ ৰাম–পৰশুৰামৰ বিবাদ, দশৰথনন্দন ৰামৰ উত্তম গুণসমূহ, ৰামৰ অভিষেকৰ প্ৰস্তুতি, আৰু কৈকেয়ীৰ দুষ্ট মনোভাৱো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 13
विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥१३॥
তেওঁ ৰাঘৱৰ অভিষেকত হোৱা বিঘ্ন, ৰাঘৱৰ বনবাস, ৰজাৰ শোকবিলাপ, আৰু শেষত তেওঁৰ পৰলোকাশ্ৰয় (পৰলোকগমন)ৰ কথাও ক’লে।
Verse 14
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥१४॥
তেওঁ অযোধ্যাবাসীৰ বিষাদ, ৰামৰ প্ৰজাসকলৰ পৰা বিদায়-প্ৰস্থান, নিষাদাধিপ গুহৰ সৈতে হোৱা সংবাদ, আৰু সূত সুমন্ত্ৰৰ প্ৰত্যাৱৰ্তনো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 15
गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥१५॥
তেওঁ গঙ্গা পাৰ হোৱা, মহৰ্ষি ভৰদ্বাজৰ দৰ্শন, আৰু ভৰদ্বাজৰ অনুমতিত চিত্ৰকূট দৰ্শনৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 16
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥१६॥
তেওঁ বনত নিবাসস্থল নিৰ্মাণ কৰি বসতি স্থাপন, ভৰতৰ আগমন, ৰামক প্ৰসন্ন কৰি উভতাই আনিবলৈ ভৰতৰ প্ৰচেষ্টা, আৰু ৰামৰ দ্বাৰা পিতৃৰ সলিলক্ৰিয়া (জলবিধি) সম্পাদনৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 17
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ॥१७॥
তেওঁ ৰামৰ পাদুকাৰ মহাভিষেক, ভৰতৰ নন্দিগ্ৰামত নিবাস, ৰামৰ দণ্ডকাৰণ্যলৈ গমন আৰু বিৰাধৰ বধৰ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 18
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ॥१८॥
তেওঁ শৰভঙ্গৰ দৰ্শন, সুতীক্ষ্ণৰ সৈতে সমাগম, আৰু অনসূয়াৰ সান্নিধ্যত সীতাৰ অৱস্থান—সুগন্ধিত অংগৰাগৰ দান আৰু লেপনসহ—বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 19
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ॥१९॥
তেওঁ অগস্ত্যৰ দৰ্শন, জটায়ুৰ সৈতে সাক্ষাৎ, পঞ্চৱটীলৈ গমন আৰু শূৰ্পণখাৰ দৰ্শনৰ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 20
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ॥२०॥
তেওঁ শূৰ্পণখাৰ সৈতে হোৱা সংবাদ, তাইৰ বিৰূপকৰণ, খৰ আৰু ত্ৰিশিৰসৰ বধ, আৰু তাৰ পিছত ৰামৰ বিৰুদ্ধে বৈৰযাত্ৰা আৰম্ভ কৰিবলৈ ৰাৱণৰ উত্থানৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 21
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ॥२१॥
তেওঁ মাৰিচৰ বধ, লগতে বৈদেহী (সীতা)ৰ হৰণ; বিৰহত ৰাঘৱৰ বিলাপ আৰু গৃধ্ৰৰাজ জটায়ুৰ পতন-নিধনৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 22
कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्याः दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ॥२२॥
তেওঁ কবন্ধৰ সৈতে সাক্ষাৎ-দৰ্শন, পম্পা সৰোবৰ দৰ্শন; শবৰীৰ দৰ্শন আৰু তদুপৰি হনুমানৰ প্ৰথম দৰ্শনৰ কথাও ক’লে।
Verse 23
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥२३॥
তেওঁ ঋষ্যমূক পৰ্বতলৈ গমন, সুগ্ৰীৱৰ সৈতে সমাগম; পৰস্পৰ প্ৰত্যয় জন্মাই সখ্যবন্ধন আৰু বালী-সুগ্ৰীৱৰ মাজৰ বিবাদৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 24
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ॥२४॥
তেওঁ বালীৰ প্ৰমথন (বিনাশ), সুগ্ৰীৱৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা-স্থাপন; তাৰাৰ বিলাপ, চুক্তি অনুসাৰে অপেক্ষাৰ নিৰ্দ্ধাৰিত সময় আৰু বৰ্ষাকালীন নিবাসৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 25
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥२५॥
তেওঁ ৰঘুকুল-সিংহ ৰাঘৱৰ ক্ৰোধ, বানৰসেনাৰ উপসংগ্ৰহ (একত্ৰকৰণ); সকলো দিশলৈ প্ৰস্থাপন আৰু পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰদেশ সম্পৰ্কীয় সংবাদ-নিবেদনো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 26
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ॥२६॥
তেওঁ আঙুঠি দান কৰা কথা, ঋক্ষৰ বিল (গুহা) দৰ্শন, প্ৰায়োপৱেশন কৰি প্ৰাণত্যাগৰ সংকল্প, আৰু সম্পাতিৰ দৰ্শনৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 27
पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ॥२७॥
তেওঁ পৰ্বত আৰোহণ, সাগৰ লংঘন, আৰু সমুদ্ৰৰ বচনৰ প্ৰেৰণা অনুসাৰে মৈনাক পৰ্বতৰ দৰ্শনৰ কথাও ক’লে।
Verse 28
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ॥२८॥
তেওঁ সিংহিকাৰ নিধন, মলয় পৰ্বতৰ পৰা লংকাৰ দৰ্শন, ৰাতিতে লংকাত প্ৰৱেশ, আৰু তাৰ পাছত হনুমানৰ একান্ত চিন্তন-মনন—এই সকলো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 29
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ॥२९॥
তেওঁ ৰাৱণৰ দৰ্শন, পুষ্পক বিমানৰ দৰ্শন, আপানভূমি (পানগৃহ)লৈ গমন, আৰু অন্তঃপুৰৰ অৱৰোধ (ভিতৰৰ নাৰী-নিবাস) দৰ্শনৰ কথাও বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 30
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ॥३०॥
(সেই বৰ্ণনা কৰে) হনুমানৰ অশোকবাটিকাত প্ৰৱেশ, সীতামাতাৰ দৰ্শন, অভিজ্ঞানস্বৰূপে মুদ্ৰিকা (আঙুঠি) প্ৰদান, আৰু ৰাৱণৰো দৰ্শন।
Verse 31
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ॥३१॥
(সেই বৰ্ণনা কৰে) ৰাক্ষসীসকলৰ দ্বাৰা সীতামাতাক তৰ্জন-ভৰ্ত্সনা, ত্ৰিজটাৰ স্বপ্নদৰ্শন, সীতামাতাৰ মণি প্ৰদান, আৰু বৃক্ষভংগো।
Verse 32
राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ॥३२॥
(সেই বৰ্ণনা কৰে) ৰাক্ষসীসকলৰ বিদ্ৰৱ, কিঙ্কৰসকলৰ নিৱৰ্হণ (সংহাৰ), বায়ুসুত হনুমানৰ গ্ৰহণ (বন্দী কৰা), আৰু ভয়ংকৰ গর্জনৰ সৈতে লংকাৰ দাহ।
Verse 33
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ॥३३॥
তাৰ পাছত (সেই বৰ্ণনা কৰে) হনুমানৰ প্ৰতিপ্লৱন (পুনৰ লাফ দি উভতি অহা), মধুবনৰ হৰণ আৰু মধু (মধুৰস) গ্ৰহণ, ৰাঘৱক (শ্ৰীৰামক) আশ্বাস দিয়া, আৰু মণিৰ নিৰ্যাতন (পহঁচাই দিয়া)ও।
Verse 34
सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ॥३४॥
(সেই বৰ্ণনা কৰে) সমুদ্ৰদেৱৰ সৈতে সংগম, নলসেতুৰ বন্ধন (নিৰ্মাণ), সমুদ্ৰৰ প্ৰতাৰণ (পাৰ হোৱা), আৰু ৰাতিৰে লংকাৰ অৱৰোধন (ঘেৰাও)ও।
Verse 35
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ॥३५॥
(তেওঁ বৰ্ণনা কৰে) বিভীষণৰ সৈতে মিত্ৰতা, ৰাৱণ-বধৰ উপায়ৰ নিবেদন, কুম্ভকৰ্ণৰ নিধন আৰু মেঘনাদৰ সংহাৰ।
Verse 36
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ॥३६॥
(তেওঁ বৰ্ণনা কৰে) ৰাৱণৰ বিনাশ, শত্রুপুৰীত সীতাৰ পুনঃপ্ৰাপ্তি, বিভীষণৰ অভিষেক আৰু পুষ্পক বিমানৰ দৰ্শন।
Verse 37
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् ।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥३७॥
(তেওঁ বৰ্ণনা কৰে) অযোধ্যালৈ গমন, ভৰতৰ সৈতে পুনৰ্মিলন, ৰামাভিষেকৰ মহোৎসৱ, সমগ্ৰ সেনাৰ বিসৰ্জন, স্বৰাষ্ট্ৰৰঞ্জন (সুশাসন) আৰু বৈদেহী (সীতা)ৰ বিসৰ্জনো।
Verse 38
अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥३८॥
পৃথিৱীতলত ৰামৰ যি যি ঘটনা এতিয়াও আগলৈ ঘটিবলগীয়া আছিল, সেয়াও ভগৱান ঋষি বাল্মীকিয়ে পৰৱৰ্তী কাব্য—উত্তৰকাণ্ডত ৰচনা কৰিলে।
Inside Sarga 3
Voices in this sarga
- Nārada (as prior source referenced)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Vālmīki does not merely repeat received narration but seeks verified clarity through ritual purity and yogic insight, modeling responsible transmission where poetic authority is grounded in dharma and disciplined perception.
Knowledge meant to guide society should be both tradition-informed (śruti/received account from Nārada) and inwardly validated through tapas and yoga; the sarga also frames the Rāmāyaṇa as a dharma-centered synthesis in which kāma and artha are meaningful only when ordered by righteousness.
The sarga’s synopsis indexes major cultural-geographic nodes—Ayodhyā, Gaṅgā crossings, Citrakūṭa, Daṇḍakāraṇya, Pañcavaṭī, Pampā, Ṛśyamūka, Mahendra mountain, Sāgara, and Laṅkā—along with ritual-cultural markers such as ācamanam, kuśa seating, abhiṣeka, and emblematic regalia like Rāma’s pādukā.
Ask anything about Sarga 3 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.