Sarga 25
ताटकावृत्तान्तः — The Account of Tāṭakā and the Royal Duty to Protect
बालकाण्ड
সৰ্গ ২৫ত বিশ্বামিত্ৰ আৰু ৰামৰ মাজত উপদেশমূলক সংলাপ গঢ় লৈ উঠে। ৰামে ঋষিৰ উপদেশ বিনয়েৰে গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু যুক্তিসংগত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰে—যক্ষসকলৰ শক্তি সীমিত বুলি কোৱা হয়, তেন্তে কেনেকৈ এজনী নাৰীৰ হেজাৰ হাতীৰ সমান বল থাকিব পাৰে? বিশ্বামিত্ৰে বংশ-কাৰণৰ কাহিনীৰে এই সন্দেহ দূৰ কৰে। তেওঁ কয় যে যক্ষ সুকেতুৱে তপস্যা কৰিছিল; ব্ৰহ্মাই তেওঁক কন্যা তাটকা দান কৰে আৰু হাতী-সম বলসহ অসাধাৰণ শক্তি প্ৰদান কৰে। তাটকাৰ বিবাহ সুন্দাৰ সৈতে হয় আৰু মাৰীচ জন্মে; পাছত শাপৰ ফলত মাৰীচ ৰাক্ষস-স্বভাৱলৈ পৰিণত হয়। সুন্দাৰ মৃত্যুৰ পিছত তাটকা আৰু মাৰীচে অগস্ত্যক আক্রমণ কৰিবলৈ যায়; অগস্ত্যই মাৰীচক দানৱ-ৰূপ ধাৰণৰ শাপ দিয়ে আৰু তাটকাক যক্ষী-ৰূপ ত্যাগ কৰি ভয়ংকৰ নৰভক্ষী ৰাক্ষসী হ’বলৈ শাপ দিয়ে। তাৰ পিছত বিশ্বামিত্ৰে নীতিধৰ্মৰ মূল কথা স্থাপন কৰে—ৰাজধৰ্মৰ সনাতন কৰ্তব্য হৈছে প্ৰজা আৰু সমাজ-ব্যৱস্থাৰ ৰক্ষা; সেয়ে অধৰ্মিক উপদ্ৰৱ নাশ কৰাত ৰাজপুত্ৰে দ্বিধা নকৰিব, দোষী নাৰী হলেও। চাতুৰ্বৰ্ণ্য, গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ সুৰক্ষাক ৰজাৰ ধৰ্ম বুলি উল্লেখ কৰি উদাহৰণ দিয়া হয়—ইন্দ্ৰই মন্থৰাক বধ কৰিছিল আৰু বিষ্ণুৱে কাব্যা (ভৃগুৰ পত্নী)ক বিনাশ কৰিছিল—যাতে সাধাৰণ কল্যাণৰ বাবে অধৰ্মিণী নাৰীৰ বধো ন্যায়সঙ্গত বুলি বুজোৱা হয়।
Shlokas
Verse 1
अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम्।श्रुत्वा पुरुषशार्दूल: प्रत्युवाच शुभां गिरम्।।।।
তেতিয়া অপ্ৰমেয় মহামুনি বিশ্বামিত্ৰৰ উত্তম বাক্য শুনি, পুৰুষশাৰ্দূল শ্ৰীৰামে শুভ আৰু মৃদু বাণীৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
अल्पवीर्या यदा यक्षा श्श्रूयन्ते मुनिपुङ्गव।कथन्नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम्।।।।
হে মুনিপুঙ্গৱ, যেতিয়া যক্ষসকল অল্পবীৰ্য বুলি শুনা যায়, তেতিয়া দেহবলত ‘অবলা’ বুলি গণ্য নাৰী কেনেকৈ হাজাৰ হাতীৰ সমান বল ধাৰণ কৰিব পাৰে?
Verse 3
विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं शृण येन बलोत्तरा।वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम्।।।।
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে: শুনা—সেই নাৰী কেনেকৈ ব’লত অতিশয় উত্তমা হ’ল; বৰদানৰ ফলত লাভ কৰা বীৰ্যৰে সেই ‘অবলা’ নাৰীয়ে কেনেকৈ এনে মহাবল ধাৰণ কৰিলে।
Verse 4
पूर्वमासीन्महायक्षस्सुकेतुर्नाम वीर्यवान्।अनपत्यश्शुभाचारस्स च तेपे महत्तप:।।।।
পূৰ্বকালত সুকেতু নামৰ এজন মহাযক্ষ আছিল—বীৰ্যৱান, শুভ আচাৰসম্পন্ন, কিন্তু নিসন্তান; সেয়ে তেওঁ মহাতপস্যা অনুশীলন কৰিলে।
Verse 5
पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपते स्तदा।कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामत:।।।।
হে ৰাম! তেতিয়া পিতামহ ব্ৰহ্মা অতি প্ৰসন্ন হৈ সেই যক্ষপতিক কন্যাৰত্ন দান কৰিলে—তাটকা নামে প্ৰখ্যাতা।
Verse 6
ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्या: पितामह:।नत्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशा:।।।।
যশস্বী পিতামহ ব্ৰহ্মাই তাইক হাজাৰ হাতীৰ সমান বল দান কৰিলে; কিন্তু সেই যক্ষক পুত্ৰ দান নকৰিলে।
Verse 7
तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम्।झर्झपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम्।।।।
সেয়া জন্ম লৈ ডাঙৰ হ’ল, ৰূপ-যৌৱনৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল; যশস্বিনী সেইজনীক ঝৰঝা-পুত্ৰ সুন্দক পত্নীৰূপে দিয়া হ’ল।
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी पुत्रमजायत।मारीचं नाम दुर्धर्षं यश्शापाद्राक्षसोऽभवत्।।।।
কিছুদিনৰ পাছত সেই যক্ষীয়ে এজন পুত্ৰ জন্ম দিলে—অদম্য, মাৰীচ নামৰ; যি শাপবশত ৰাক্ষস হৈ পৰিল।
Verse 9
सुन्दे तु निहते राम सागस्त्यमृषिसत्तमम्।ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति।।।।
হে ৰাম! সুন্দ নিহত হোৱাৰ পাছত তাটকা নিজৰ পুত্ৰসহ অগস্ত্য—ঋষিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ—ক আক্রমণ কৰি উৎপীড়ন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 10
भक्षार्थं जातसंरम्भा गर्जन्ती साभ्यधावत।0आपतन्तीं तु तां दृष्ट्वा अगस्त्यो भगवानृषि:।।।।राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार स:। 1
ভক্ষণৰ লোভত উদ্দীপ্ত হৈ গর্জন কৰি সি ধাৱি আহিল। সি আক্রমণ কৰি আহি থকা দেখি ভগৱান ঋষি অগস্ত্যই মাৰীচক শাপবচন ক’লে: “তই ৰাক্ষসত্ব গ্ৰহণ কৰ।”
Verse 11
अगस्त्य: परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान्।।।।पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना।इदं रूपं विहायाथ दारुणं रूपमस्तु ते।।।।
অতি ক্ৰুদ্ধ অগস্ত্য ঋষিয়ে তাটকাকো শাপ দিলে।
Verse 12
अगस्त्य: परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान्।।1.25.11।।पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना।इदं रूपं विहायाथ दारुणं रूपमस्तु ते।।1.25.12।।
“হে মহাযক্ষী, পুৰুষভক্ষিণী হ’; বিকৃত ৰূপধাৰিণী, বিকৃতমুখী! এই ৰূপ ত্যাগ কৰ; এতিয়াৰ পৰা তোৰ দাৰুণ ৰূপ হওক।”
Verse 13
सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता।देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम्।।।।
শাপজনিত অপমানত দগ্ধ হৈ ক্ৰোধমূৰ্ছিত হোৱা এই তাটকাই, অগস্ত্য মুনিয়ে শুভভাৱে বিচৰণ কৰা এই পবিত্ৰ দেশখন উজাৰি পেলাইছে।
Verse 14
एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम्।गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम्।।।।
হে ৰাঘৱ, এই দুৰ্বৃত্তা, পৰম দাৰুণী যক্ষীক—দুষ্ট পৰাক্ৰমৱতীক—গো আৰু ব্ৰাহ্মণৰ হিতাৰ্থে সংহাৰ কৰা।
Verse 15
न ह्येनां शापसम्स्पृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान्।निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन।।।।
শাপস্পৃষ্ট এই যক্ষীক ত্ৰিলোকত কোনো পুৰুষে নিধন কৰিবলৈ সাহস নকৰে; হে ৰঘুনন্দন, তোমাৰ বাহিৰে।
Verse 16
न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम।चातुर्वण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना।।।।
হে নৰোত্তম, ই স্ত্ৰীবধ বুলি দয়াৰ কাৰণে সংকোচ কৰা উচিত নহয়; চাতুৰ্বৰ্ণ্যৰ হিতাৰ্থে ৰাজসূনুৱে কৰ্তব্য কৰাই লাগে।
Verse 17
नृशंसमनृशंसं वा प्रजारक्षणकारणात्।पातकं वा सदोषं वा कर्तव्यं रक्षता सता।।।।
প্ৰজাৰ ৰক্ষণৰ কাৰণে, সৎ ৰক্ষকে প্ৰয়োজনীয় কৰ্তব্য কৰাই লাগে—সেয়া নিষ্ঠুৰ বা কোমল যেন লাগক, পাতক বা দোষযুক্ত যেন মনে হওক তথাপি।
Verse 18
राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मस्सनातन:।अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मोह्यस्या न विद्यते।।।।
ৰাজ্যভাৰ বহন কৰিবলৈ নিযুক্তসকলৰ বাবে ই সনাতন ধৰ্ম; হে কাকুৎস্থ, এই অধৰ্মিণীক সংহাৰ কৰা—কাৰণ তাইৰ ভিতৰত ধৰ্ম নাই।
Verse 19
श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप।पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत्।।।।
হে ৰাজপুত্ৰ, পুৰাতন কালত এইদৰে শুনা যায় যে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) পৃথিৱী ধ্বংস কৰিব বিচৰা বিৰোচন-সুতী মন্থৰাক বধ কৰিছিল।
Verse 20
विष्णुनापि पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता।अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता।।।।
হে ৰাম, পুৰাতন কালত বিষ্ণুৱেও দঢ়ব্ৰতা ভৃগুপত্নী—কাব্যৰ মাতৃক—ইন্দ্ৰবিহীন লোক কামনা কৰাৰ বাবে বধ কৰিছিল।
Verse 21
एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्र महात्मभि:।अधर्मसहिता नार्यो हता: पुरुषसत्तमै:।।।।
হে ৰাজপুত্ৰ, এইসকল আৰু আন বহু মহাত্মা পুৰুষোত্তমে অধৰ্ম-সহিতা নাৰীসকলকো ধৰ্মৰ স্থাপনাৰ্থে বধ কৰিছে।
Verse 22
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে: শুনা—সেই নাৰী কেনেকৈ ব’লত অতিশয় উত্তমা হ’ল; বৰদানৰ ফলত লাভ কৰা বীৰ্যৰে সেই ‘অবলা’ নাৰীয়ে কেনেকৈ এনে মহাবল ধাৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is Rāma’s hesitation about slaying a female offender. Viśvāmitra resolves it by defining the king’s protective mandate: when a being is adharmic and harms the land and its people, the prince may (and should) neutralize the threat for prajā-rakṣaṇa and the welfare of cows and brāhmaṇas.
Upadeśa: governance is an ethical office where compassion must be integrated with public protection. For those bearing royal burden, dharma is “sanātana” in the sense of enduring civic obligation—decisive action is justified when it prevents systemic harm and restores order.
The sarga highlights the sacred region associated with Agastya’s presence (“agastyacaritaṃ śubham”) as a cultural marker of ascetic sanctity being violated. It also references the cultural-legal ideal of cāturvarṇya welfare and the protection of go-brāhmaṇa as a standard of righteous kingship.
Ask anything about Sarga 25 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.