Adhyaya 120
Sātyaki’s Call for Intervention and Yudhiṣṭhira’s Vow-Bound Restraint (सात्यकिवाक्यं—धर्मराजस्य धैर्यनिश्चयः)
Upa-parva: Tīrthayātrā-upaparva (Pilgrimage and Counsel in Exile)
Sātyaki addresses Balarāma (Rāma) and the Vṛṣṇi circle, arguing that lamentation is untimely and that those with protectors should not remain inactive. He questions why Kṛṣṇa (Janārdana), Balarāma, Pradyumna, Sāmba, Aniruddha, and other Vṛṣṇi heroes would allow the Pāṇḍavas—described as ‘lords of the three worlds’ in capability—to reside in the forest. He proposes immediate mobilization of the Daśārha force and depicts, in martial hyperbole, the capacity of Vāsudeva and the Yādava princes to neutralize the Kaurava leadership and their formations. Vāsudeva responds by accepting the spirit of Sātyaki’s statement yet clarifying that Yudhiṣṭhira will not seek an ‘unwon’ earth by mere force; he will not abandon svadharma for desire, fear, or greed, and the Pāṇḍava coalition remains formidable. Yudhiṣṭhira then affirms that what he must protect most is satya, not kingship; he recognizes mutual understanding with Kṛṣṇa, and states that victory will come when the proper time for valor arrives. He requests the Vṛṣṇi heroes to return, urges vigilance in dharma, and anticipates a future reunion. Vaiśaṃpāyana closes with their formal leave-taking and notes that the king continues visiting tīrthas, proceeding toward a well-watered sacred place and then to Payoṣṇī.
Chapter Arc: बलराम के शोक-विलाप के बीच सात्यकि उन्हें झकझोरते हैं—यह बैठकर रोने का समय नहीं; जो करना है, मिलकर अभी किया जाए। → सात्यकि ‘नाथ’ (सहायक/नेता) के बिना पड़ने वाली विपत्ति का तर्क रखते हैं और कृष्ण-पक्ष की सामर्थ्य का स्मरण कराते हैं—अर्जुनपुत्र अभिमन्यु, साम्ब आदि की रण-क्षमता का उदाहरण देकर बलराम के भीतर उठे संशय को काटते हैं। → कृष्ण की अपराजेयता का घोष—देवताओं सहित समस्त लोकों में कौन है जो कृष्ण के सामने युद्ध में अविषह्य हो? इसी निर्णायक वाक्य-प्रवाह से शोक का जड़त्व टूटता है और कर्तव्य-प्रवृत्ति जागती है। → वायुदेव कृष्ण के कथन की सत्यता की पुष्टि करते हैं—कुरुवृषभ (अर्जुन) अपने भुजबल से अजेय पृथ्वी को न चाहे, यह असंभव है; फिर कृष्ण को विदा कर धर्मराज युधिष्ठिर लोमश सहित भाइयों-बांधवों के साथ विदर्भ-प्रदेश की पुण्य सरिता ‘पयोष्णी’ की ओर तीर्थयात्रा में आगे बढ़ते हैं। → पयोष्णी-तीर्थ पर युधिष्ठिर का निवास और ब्राह्मणों द्वारा स्तुति—आगे इस तीर्थ के माहात्म्य/फल और अगले तीर्थ-क्रम का संकेत।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें बलरामवाक्यविषयक एक सौ उतन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११९ ॥। अप ऋषाज [हुक है आम - इस प्रकारके वृक्षोंको प्रत्यक्ष देखना मृत्युसूचक माना गया है। विशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: सात्यकिके शॉौर्यपूर्ण उद्बार तथा युधिष्ठिरद्वारा श्रीकृष्णके वचनोंका अनुमोदन एवं पाण्डवोंका पयोष्णी नदीके तटपर निवास सात्यकिरुवाच न राम काल: परिदेवनाय यदुत्तरं त्वत्र तदेव सर्वे समाचरामो हानतीतकालं युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित्
সাত্যকিয়ে ক’লে— “হে ৰাম! এতিয়া বিলাপৰ সময় নহয়। এই অৱস্থাত যি যথোচিত উপায়, আমি সকলোৱে মিলি সেয়াই কৰোঁ। যুধিষ্ঠিৰে একো নক’লেও, তেওঁ উপযুক্ত সময় হাতছাড়া হ’বলৈ নিদিয়ে।”
Verse 2
सात्यकिने कहा--बलरामजी! यह समय बैठकर विलाप करनेका नहीं है। अब आगे जो कुछ करना है उसीको हम सब लोग मिलकर करें। यद्यपि महाराज युधिष्ठटिर हमसे कुछ नहीं कहते हैं तो भी हमें अब व्यर्थ समय न बिताकर कौरवोंको उचित उत्तर देना चाहिये ।।
বলৰামে সাত্যকিক ক’লে— “এতিয়া বহি বিলাপ কৰাৰ সময় নহয়। আগলৈ যি কৰণীয়, আমি সকলোৱে মিলি স্থিৰ কৰি সেয়াই কৰোঁ। মহাৰাজ যুধিষ্ঠিৰে আমাৰ সৈতে একো নক’লেও সময় নষ্ট নকৰি কৌৰৱৰ উপযুক্ত উত্তৰ দিব লাগে। এই লোকত যিসকল ‘সনাথ’—যাৰ বহু সহায়ক আছে—তেওঁলোকে একাই নিজৰ বলেৰে কাম আৰম্ভ নকৰে; তেওঁলোকৰ কাৰ্যত মিত্ৰ আৰু সুহৃদসকলেই শক্তি হয়—যেনে যযাতিৰ উদ্ধাৰকাৰ্যত শিবি আদি (বংশধৰ) অংশ লৈছিল।”
Verse 3
येषां तथा राम समारभन्न्ते कार्याणि नाथा: स्वमतेन लोके । ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा नानाथवत् कृच्छुमवाप्लुवन्ति
বলৰামে ক’লে— “হে ৰাম! যিসকলৰ কাৰ্য তেওঁলোকৰ সহায়কে নিজৰ মতেদি নিজেই আৰম্ভ কৰে, সেই পুৰুষপ্ৰবীৰসকল সনাথ; তেওঁলোকে অনাথৰ দৰে কেতিয়াও কষ্টত নপৰে।”
Verse 4
कस्मादिमौ रामजनार्दनौ च प्रद्युम्नसाम्बी च मया समेतौ । वसन्त्यरण्ये सहसोदरीयै- स्त्रैलोक्पनाथानभिगम्य पार्था:
বলৰাম ক’লে—কিয় ৰাম (বলৰাম) আৰু জনাৰ্দন (শ্ৰীকৃষ্ণ), লগতে প্ৰদ্যুম্ন আৰু সাম্ব—সকলো মোৰ সৈতে ইয়াত একেলগে উপস্থিত; তথাপি ত্ৰিলোকনাথসকলক আশ্ৰয় কৰিও কুন্তীপুত্ৰ পাৰ্থসকলে সহোদৰ ভ্ৰাতাসকলৰ সৈতে অৰণ্যতেই কিয় বাস কৰি আছে?
Verse 5
निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा | यमक्षयं गच्छतु धार्त॑राष्ट्र: सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूत:
বলৰাম ক’লে—আজিেই দশাৰ্হ (বৃষ্ণি) সেনা বহুবিধ প্ৰচুৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰে সজ্জিত হৈ আৰু বিচিত্ৰ বর্ম ধাৰণ কৰি যাত্ৰা কৰক। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ বৃষ্ণিবলত অভিভূত হৈ স্বজন-বান্ধৱসহ যমধামলৈ গমন কৰক।
Verse 6
त्वं होव कोपात् पृथिवीमपीमां संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ड्र्धन्चा । स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्ध॑ वृत्रं यथा देवपतिम॑हिन्द्र:
বলৰাম ক’লে—ক্ৰোধত তুমি এই সমগ্ৰ পৃথিৱীকো তোমাৰ জ্বলা শক্তিৰে আৱৰি পেলাব পাৰা; (হে শাৰ্ঙ্গধন্বা) তুমি স্থিৰ থাকক। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰক তাৰ অনুবন্ধসহ তেনেদৰে সংহাৰ কৰা, যেনেকৈ দেৱপতি মহেন্দ্ৰে বৃত্রক বধ কৰিছিল।
Verse 7
भ्राता च मे य:ः स सखा गुरुश्न जनार्दनस्यात्मसममश्ष पार्थ: । यदर्थमैच्छन् मनुजा: सुपुत्रं शिष्यं गुरुश्नाप्रतिकूलवादम्
বলদেৱ ক’লে—সেই পাৰ্থ (অর্জুন), যি মোৰ ভ্ৰাতা, সখা আৰু গুৰুসম পূজ্য, আৰু যি জনাৰ্দন (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ ওচৰত আত্মসম প্ৰিয়—এই উদ্দেশ্যে সেও পৃথক থাকক। যি হেতুৰ বাবে মানুহে সৎপুত্ৰ আৰু গুৰুৰ বিপক্ষে কথা নকোৱা শিষ্য কামনা কৰে, তাক সিদ্ধ কৰাৰ সময় এতিয়াই।
Verse 8
यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं तत् करोति कर्माग्रयमपारणीयम् । तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रै- विंहत्य सर्वाणि रणेडभिभूय
বলৰাম ক’লে—যি উদ্দেশ্যে যোগ্য শিষ্য বা পুত্ৰ উত্তম অস্ত্ৰ ধৰি যুদ্ধে অগ্ৰগণ্য, অপাৰ পৰাক্ৰম দেখুৱায়, তাক পূৰ্ণ কৰাৰ এইয়াই সুযোগ। মই ৰণভূমিত মোৰ শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰেৰে শত্রুৰ সমগ্ৰ অস্ত্ৰবৃষ্টি বিধ্বস্ত কৰি, যুদ্ধে তেওঁলোকক অভিভূত কৰি, তেওঁলোকৰ সমগ্ৰ সেনাক পৰাভূত কৰিম।
Verse 9
कायाच्छिर: सर्पविषाग्निकल्पै: शरोत्तमैरुन्मथितास्मि राम । खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये कायाच्छिरस्तस्य बलात् प्रमथ्य
বলৰাম ক’লে—হে ৰাম! সাপ, বিষ আৰু অগ্নিৰ দৰে ভয়ংকৰ উত্তম বাণে মোৰ দেহ-মস্তক বিদীৰ্ণ কৰি কঁপাই তুলিছে; তথাপি ৰণমধ্যত মই তীক্ষ্ণ খড়্গে বলপূৰ্বক তাৰ মস্তক দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি ভূমিত পেলাই দিম।
Verse 10
ततो<स्य सर्वाननुगान् हनिष्ये दुर्योधन चापि कुरूँश्व॒ सर्वान् आत्तायुधं मामिह रौहिणेय पश्यन्तु भैमा युधि जातहर्षा:
তাৰ পাছত মই তাৰ সকলো অনুচৰক বধ কৰিম; দুঃযোধনকো—হয়, সমগ্ৰ কৌৰৱসকলকেই। হে ৰোহিণীনন্দন! যুদ্ধহৰ্ষে উল্লসিত এই ভীমসম বীৰসকলে অস্ত্ৰধাৰী মোক ইয়াত প্ৰত্যক্ষ দেখক।
Verse 11
निघ्नन्तमेक॑ कुरुयो धमुख्या- नग्निं महाकक्षमिवान्तकाले । प्रद्युम्नमुक्तान् निशितान् न शक्ता: सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णा:
প্ৰলয়কালৰ মহাদাহ যেন শুকান ঘাঁহৰ ঢিপক ভস্ম কৰে, তেনেকৈ মই একাই কুৰুসেনাৰ মুখ্য যোদ্ধাসকলক নিধন কৰিম। আৰু প্ৰদ্যুম্নে নিক্ষেপ কৰা তীক্ষ্ণ বাণ সহ্য কৰাৰ শক্তি কৃপ, দ্ৰোণ, বিকৰ্ণ আৰু কৰ্ণ—কাৰো নাই।
Verse 12
जानामि वीर्य च जयात्मजस्य कार्ष्णिर्भवत्येष यथा रणस्थ: । साम्ब: ससूतं सरथं भुजाभ्यां दुःशासन शास्तु बलात् प्रमथ्य
মই জয়াৰ পুত্ৰৰ বীৰ্য জানো; ৰণভূমিত থিয় হ’লে সি সাক্ষাত্ কাৰ্ষ্ণি-তুল্য বোধ হয়। আৰু বীৰ সাম্বে বলপূৰ্বক শত্রুসেনা মথি, ৰথ আৰু সাৰথিসহ দুঃশাসনক দুয়ো বাহুত ধৰি দণ্ড দিয়ক।
Verse 13
न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य रणे विषदह्ां हि रणोत्कटस्य । एतेन बालेन हि शम्बरस्य दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम्
ৰণত অতি প্ৰচণ্ড জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্বৰ বাবে যুদ্ধত বিষাদৰ কোনো স্থান নাই। এই বালকেই তো শৈশৱতেই সহসা দানৱ শম্বৰাৰ সেনাক ছিন্নভিন্ন কৰি পেলাইছিল।
Verse 14
वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु- रेतेन संख्ये निहतो<श्वचक्र: । को नाम साम्बस्य महारथस्य रणे समक्ष रथमभ्युदीयात्
বলদেৱে ক’লে— যাৰ উৰু গোল আৰু বাহু দীঘল আৰু বলৱান, সি যুদ্ধৰ ঘনঘটাত অশ্বাৰোহীৰ বহু ব্যূহ ধ্বংস কৰিছে। ৰণভূমিত মহাৰথী সাম্বৰ ৰথৰ সন্মুখত কোনে আগবাঢ়ি আহিব পাৰে?
Verse 15
यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत | तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये को नाम जीवन पुनरात्रजेत
বলৰামে ক’লে— যেনেকৈ অন্তকালত অন্তক (মৃত্যু)-ৰ আলিঙ্গনত পৰি থকা মানুহ কেতিয়াও সেখানৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে, তেনেকৈ ৰণত এই বীৰৰ কবলত পৰি কোন যোদ্ধা পুনৰ জীৱন্ত ঘূৰি আহিব পাৰে?
Verse 16
द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ सुतैर्वृत॑ चाप्पथ सोमदत्तम् । सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेव: प्रधक्ष्यते सायकवल्लिजालै:
বলদেৱে ক’লে— বসুদেবনন্দন ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ ইচ্ছা কৰিলে, নিজৰ বাণৰূপ অগ্নিজ্বালাৰ জালে দ্ৰোণ আৰু ভীষ্ম—এই দুজন প্ৰসিদ্ধ মহাৰথী, পুত্ৰবেষ্টিত সোমদত্ত, আৰু সমগ্ৰ সেনাবাহিনীও ভস্ম কৰি দিব পাৰে। ইয়াত কেৱল শক্তি নহয়; ধৰ্মসেৱাত শক্তিৰ সংযমেই মুখ্য।
Verse 17
कि नाम लोकेष्वविषह्ाुमस्ति कृष्णस्य सर्वेषु सदेवकेषु । आत्तायुथस्योत्तमबाणपाणे- श्रक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे
বলদেৱে ক’লে— দেৱতাসহ সকলো লোকত কৃষ্ণৰ বাবে অসহ্য বা অসম্ভৱ বুলিবলৈ কি আছে? হাতে অস্ত্ৰ, উৎকৃষ্ট বাণ, আৰু শক্ৰৰ অস্ত্ৰসম চক্র ধৰি তেওঁ যুদ্ধত অপ্রতিম।
Verse 18
ततोडनिरुद्धो5प्यसिचर्मपाणि- महीमिमां धार्तराष्ट्रविसंज्ञै: । ह्वतोत्तमाड्रैन्निहतै: करोतु कीर्णा कुशैवेदिमिवाध्वरेषु
তাৰ পাছত তৰোৱাল আৰু ঢাল হাতে ধৰা অনিৰুদ্ধেও যেন যুদ্ধত শিৰচ্ছিন্ন হৈ সংজ্ঞাহীন পৰি থকা ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা এই ভূমি ঢাকি দিয়ে—যেনেকৈ অধ্বৰ যজ্ঞত বেদী কুশাঘাসে আচ্ছাদিত কৰা হয়।
Verse 19
गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथा: शूरश्न संख्ये निशठ: कुमार: । रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म
বলদেৱে ক’লে—গদ, উল্মুক, বাহুক, ভানু আৰু নীথ; যুদ্ধৰ ঘনঘোৰ মাজত বীৰ যুবক নিশঠ; আৰু ৰণোন্মত্ত সাৰণ আৰু চাৰুদেষ্ণ—সকলোৱে নিজৰ কুলৰ মৰ্যাদাৰ যোগ্য বীৰকর্ম প্ৰকাশ কৰক।
Verse 20
सवृष्णि भोजान्धकयो धमुख्या समागता सात्वतशूरसेना । हत्वा रणे तान् धृतराष्ट्रपुत्रा- ल्लोके यश: स्फीतमुपाकरोतु
বলৰামে ক’লে—বৃষ্ণি, ভোজ আৰু অন্ধক—যিসকলৰ মাজত প্রধান—সেই যাদৱসকলৰ বীৰ সেনা একত্ৰিত হৈ, ৰণত ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলক নিধন কৰি, জগতত নিজৰ দীপ্ত যশ বিস্তাৰ কৰক।
Verse 21
ततो<भिमन्यु: पृथिवीं प्रशास्तु यावद् व्रतं धर्मभृतां वरिष्ठ: । युधिष्ठिर: पारयते महात्मा द्यूते यथोक्त कुरुसत्तमेन
তেতিয়া (বলৰামে ক’লে)—ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহাত্মা যুধিষ্ঠিৰে, কুৰুশ্ৰেষ্ঠে দ্যূতকালত যিদৰে ঘোষণা কৰিছিল, সেই ব্ৰত সম্পূৰ্ণ নকৰালৈকে, অভিমন্যুৱে এই পৃথিৱী শাসন কৰক।
Verse 22
अस्मप्प्रमुक्तिविशिखैर्जितारि- स्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराज: । निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा- मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यथम्
বলৰামে ক’লে—তাৰ পিছত ব্ৰত সম্পূৰ্ণ কৰি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰে আমাৰ নিক্ষিপ্ত বাণৰ দ্বাৰাই শত্রুসকলক জয় কৰি এই পৃথিৱীৰ ৰাজ্য ভোগ কৰিব। তেতিয়ালৈ এই ভূমি ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰশূন্য হ’ব আৰু সূতপুত্ৰ কৰ্ণো নিহত হ’ব। এনে হোৱাই আমাৰ বাবে সৰ্বাধিক যশবর্ধক, যথোচিত কৰ্ম।
Verse 23
वायुदेव उवाच असंशयं माधव सत्यमेतद् गृह्नीम ते वाक्यमदीनसत्त्व । स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं नेच्छेत् कुरूणामृषभ: कथंचित्
বায়ুদেৱে ক’লে—হে মাধৱ, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই; এই কথা সত্য। হে অদীনসত্ত্ব, মই তোমাৰ বাক্য গ্ৰহণ কৰোঁ; কিন্তু কুৰুসকলৰ মাজত বৃষভসম যুধিষ্ঠিৰে নিজৰ বাহুবলে নাজিত ভূমি কোনোপধ্যেই গ্ৰহণ কৰিব নোখোজে।
Verse 24
न होष कामाजन्न भयान्न लोभाद् युधिष्ठटिरो जातु जह्यात् स्वधर्मम् भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ च तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम्
বায়ুৱে ক’লে—ন কামনাৰ বাবে, ন ভয়ৰ বাবে, ন লোভৰ বাবে যুধিষ্ঠিৰে কেতিয়াও নিজৰ স্বধৰ্ম ত্যাগ নকৰে। তেনেদৰে অতিৰথী ভীম আৰু অৰ্জুন, মাদ্ৰীৰ যমজ পুত্ৰ নকুল-সহদেৱ আৰু দ্ৰুপদ-কন্যা কৃষ্ণাও নিজৰ ধৰ্মপথ নাছাড়ে।
Verse 25
उभौ हि युद्धे5प्रतिमौ पृथिव्यां वृकोदरश्रैव धनंजयश्न । कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे- न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोडयम्
বায়ুৱে ক’লে—এই পৃথিৱীত যুদ্ধত বৃকোদৰ (ভীম) আৰু ধনঞ্জয় (অৰ্জুন)—দুয়ো অপ্রতিম। তেওঁলোকৰ সৈতে মাদ্ৰীৰ দুয়ো পুত্ৰো থাকিলে, এই যুধিষ্ঠিৰে সমগ্ৰ পৃথিৱী শাসন কিয় নকৰিব?
Verse 26
यदा तु पञ्चालपतिर्महात्मा सकेकयश्षेदिपतिर्वयं च । युध्येम विक्रम्य रणे समेता- स्तदैव सर्वे रिपवो हि न स्यु:
কিন্তু যেতিয়া মহাত্মা পাঞ্চালপতি, কেকয়ৰাজ, চেদিৰাজ আৰু আমি সকলোৱে একেলগে ৰণক্ষেত্ৰত পৰাক্ৰম দেখুৱাই যুদ্ধ কৰিম, তেতিয়াই সেই মুহূৰ্ততে আমাৰ সকলো শত্রুৰ অস্তিত্ব লুপ্ত হ’ব।
Verse 27
युधिछिर उवाच नेदं चित्र माधव यद् ब्रवीषि सत्य॑ तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम् । कृष्णस्तु मां वेद यथावदेक: कृष्णं च वेदाहमथो यथावत्
যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মাধৱ, তুমি যি ক’লা সেয়া তোমাৰ দৰে বীৰৰ বাবে আশ্চৰ্য নহয়। কিন্তু মোৰ বাবে ৰাজ্য নহয়; সত্যৰ ৰক্ষা-ই সৰ্বোচ্চ কৰ্তব্য। মোক যথাৰ্থভাৱে কেৱল কৃষ্ণই জানে, আৰু কৃষ্ণকো মই যথাৰ্থভাৱে জানো।
Verse 28
यदैव काल पुरुषप्रवीरो वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य । तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर सुयोधनं जेष्यसि केशवश्व
হে মাধৱ, যেতিয়া এই পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ কাল পৰাক্ৰমৰ সুযোগ চিনিব, তেতিয়া ৰণক্ষেত্ৰত তুমি—শিনিবংশৰ প্রধান বীৰ—আৰু কেশৱ একেলগে সুয়োধনক জয় কৰিবা।
Verse 29
प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा दृष्टोडस्मि नाथैर्नरलोकनाथी: । धर्मेडप्रमादं कुरुताप्रमेया द्रष्टास्मि भूय: सुखिन: समेतान्
হে দশাৰ্হবংশীয় বীৰসকল, আজি তোমালোকে প্ৰস্থান কৰা। তোমালোকৰ দৰ্শনে মই ধন্য—তোমালোক মোৰ নাথ আৰু সহায়ক, আৰু সমগ্ৰ মানৱলোকৰো ৰক্ষক। এই মিলনে মোক মহা আনন্দ দিলে। হে অপ্ৰমেয় পৰাক্ৰমশালী মহাবীৰসকল, ধৰ্মৰ পালন আৰু ৰক্ষাত সদায় সাৱধান থাকিবা। পুনৰ তোমালোক সকলোকে সুখী অৱস্থাত, সখাৰূপে একেলগে দেখা পাম—এই মোৰ কামনা।
Verse 30
तेडन्योन्यमामन्त्रय तथाभिवाद्य वृद्धान् परिष्वज्य शिशुंश्व॒ सर्वान् । यदुप्रवीरा: स्वगृहाणि जग्मु- स््ते चापि तीर्थान्यनुसंविचेरु:
তাৰপিছত তেওঁলোকে পৰস্পৰে বিদায় লৈ, বৃদ্ধসকলক প্ৰণাম কৰি, শিশুসকলক স্নেহভৰে বুকুত জড়াই, আৰু অন্য সকলোকে যথোচিতভাৱে সাক্ষাৎ কৰি, নিজ নিজ অভীষ্ট গন্তব্যলৈ প্ৰস্থান কৰিলে। যাদৱবীৰসকল নিজৰ গৃহলৈ উভতি গ’ল, আৰু পাণ্ডৱসকল পূৰ্বৰ দৰে তীৰ্থে তীৰ্থে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
विसृज्य कृष्णं त्वथ धर्मराजो विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम् जगाम पुण्यां सरितं पयोष्णीं सभ्रातृभृत्य: सह लोमशेन
শ্ৰীকৃষ্ণক বিদায় দি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ লোমশ মুনিৰ সৈতে, ভ্ৰাতা আৰু অনুচৰসকলক লগত লৈ, বিদৰ্ভৰাজে পূজিত আৰু উত্তম তীৰ্থসমৃদ্ধ পুণ্য পয়োষ্ণী নদীৰ তীৰলৈ গ’ল।
Verse 32
सुतेन सोमेन विमिश्रतोयां पय: पयोष्णीं प्रति सो5ध्युवास । द्विजातिमुख्यैर्मुदितैर्महात्मा संस्तूयमान: स्तुतिभिर्वराभि:
সেই নদীৰ জলত যজ্ঞসংশ্লিষ্ট সোমৰস মিশ্ৰিত আছিল। পয়োষ্ণীৰ তীৰলৈ গৈ তেওঁ সেই জল পান কৰি তাতেই অৱস্থান কৰিলে। তেতিয়া আনন্দিত হৃদয়ে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলে উৎকৃষ্ট স্তোত্ৰে সেই মহাত্মা নৃপতিক স্তুতি কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 120
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यादवगमने विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, লোমশৰ তীৰ্থযাত্ৰা-প্ৰসঙ্গত, যাদৱসকলৰ গমন-বৃত্তান্তসহ একশ কুৰিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Whether immediate, capability-backed intervention is justified, or whether adherence to satya and the exile agreement must override expedient retaliation despite strategic advantage.
Ethical legitimacy depends not only on power but on timing and vow fidelity; dharma is upheld by disciplined restraint, with action reserved for the proper moment (kāla) rather than impulse.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-point is conveyed narratively through Yudhiṣṭhira’s prioritization of satya over sovereignty and the framing of pilgrimage continuation as dharma-in-practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.