Adhyaya 61

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८६३ “लोक मिलाकर कुल ५६३ श्लोक हैं।) फल रत () आज अत+- एकषेष्टितमो< ध्याय: पाण्डव-सैनिकोंद्वारा भीमकी स्तुति

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— সঞ্জয়! যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভীমসেনৰ হাতে দুঃৰ্যোধন নিহত হোৱা দেখি পাণ্ডৱ আৰু সৃঞ্জয়সকলে কি কৰিলে?

Verse 2

संजय उवाच हतं दुर्योधन दृष्टवा भीमसेनेन संयुगे । सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा

সঞ্জয় ক’লে— মহাৰাজ! যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভীমসেনৰ হাতে দুঃৰ্যোধন নিহত হোৱা দেখি—যেন সিংহে মত্ত বনহস্তীক ঢালি পেলায়।

Verse 3

पज्चाला सृज्जयाश्वैव निहते कुरुनन्दने,कुरुनन्दन दुर्योधनके मारे जानेपर पांचाल और सूंजय तो अपने दुपट्टे उछालने और सिंहनाद करने लगे। हर्षमें भरे हुए इन पाण्डववीरोंका भार यह पृथ्वी सहन नहीं कर पाती थी

সঞ্জয় ক’লে— কুৰুনন্দন দুঃৰ্যোধন নিহত হোৱাত পাঞ্চাল আৰু সৃঞ্জয়সকল হৰ্ষোন্মত্ত হ’ল; তেওঁলোকে ঊর্ধ্ববস্ত্ৰ উছলাই সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে।

Verse 4

आविद्धयन्ुत्तरीयाणि सिंहनादांश्व नेदिरे नैतान्‌ हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा

সঞ্জয় ক’লে— তেওঁলোকে ঊর্ধ্ববস্ত্ৰ উছলাই সিংহনাদ কৰিলে। হৰ্ষে আৱিষ্ট সেই বীৰসকলৰ ভাৰ যেন এই বসুন্ধৰাই সহিব নোৱাৰিলে।

Verse 5

ध्नुंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्वाप्यन्ये तथाक्षिपन्‌ दध्मुरन्ये महाशड्खानन्ये जषघ्नुश्न दुन्दुभीन्‌ ५ ।।

সঞ্জয় ক’লে— কিছুমানে ধনু টংকাৰ তুলিলে, কিছুমানে ধনুৰ্জ্যা টানি এৰি দিলে; কিছুমানে মহাশঙ্খ ফুঁকিলে, আৰু বহুতে দুন্দুভি ঢোল বজালে।

Verse 6

चिक्रीडुश्व तथैवान्ये जहसुश्न॒ तवाहिता: । अन्र॒ुवंश्षासकृद्‌ वीरा भीमसेनमिदं वच:,आपके बहुत-से शत्रु भाँति-भाँतिके खेल खेलने और हास-परिहास करने लगे। कितने ही वीर भीमसेनके पास जाकर इस प्रकार कहने लगे--

সঞ্জয়ে ক’লে—সেইদৰে তোমাৰ শত্রুসকলেও নানা ধৰণে ক্ৰীড়া কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু উপহাস কৰি হাঁহিবলৈ ধৰিলে। পুনঃ পুনঃ কিছুমান বীৰ ভীমসেনৰ ওচৰলৈ গৈ তাক এই কথাবোৰ ক’লে—

Verse 7

दुष्करं भवता कर्म रणेडद्य सुमहत्‌ कृतम्‌ कौरवेन्द्र रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—আজি ৰণক্ষেত্ৰত তুমি অতি মহান আৰু দুষ্কৰ কৰ্ম সাধন কৰিছা। গদাযুদ্ধত অতিশয় পৰিশ্ৰম কৰি ক্লান্ত কৌৰৱেন্দ্ৰ দুর্যোধনক যুঁজত বধ কৰি তুমি দুষ্প্ৰাপ্য বীৰত্ব প্ৰকাশ কৰিছা।

Verse 8

इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वध॑ परमसंयुगे । त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जना:

সঞ্জয়ে ক’লে—পৰম সংঘৰ্ষত যেনেকৈ ইন্দ্ৰই বৃত্ৰক বধ কৰিছিল, তেনেকৈ তোমাৰ দ্বাৰা কৰা এই শত্রুবধ—এনেদৰেই লোকসকলে ভাবিবলৈ ধৰিলে।

Verse 9

चरन्तं विविधान्‌ मार्गान्‌ मण्डलानि च सर्वशः । दुर्योधनमिमं शूरं को5न्यो हन्याद्‌ वृकोदरात्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—নানা ধৰণৰ যুঁজৰ পথ সলাই, সকলোফালে মণ্ডলাকাৰ গতিৰে ঘূৰি ফুৰা এই শূৰ দুর্যোধনক ভৃকোদৰ (ভীম) বাদে আন কোনে বধ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন?

Verse 10

वैरस्य च गतः पार त्वमिहान्यै: सुदुर्गमम्‌ । अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदूशम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তুমি বৈৰিতাৰ পাৰলৈ গৈছা; ইয়াত তুমি এনে কৰ্ম সাধন কৰিছা যি আনসকলৰ বাবে অতি দুৰ্গম। এনেধৰণৰ কীৰ্তি আন কোনোবাই সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।

Verse 11

“आप वैरके समुद्रसे पार हो गये, जहाँ पहुँचना दूसरे लोगोंके लिये अत्यन्त कठिन है। दूसरे किसीके लिये ऐसा पराक्रम कर दिखाना सर्वथा असम्भव है ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— তুমি বৈৰ-সমুদ্ৰ পাৰ হৈ এনে তীৰত উপনীত হ’লা, য’ত উপনীত হোৱাটো আনসকলৰ বাবে অতি দুৰূহ। আন কোনোবাই এনেকুৱা পৰাক্ৰম দেখুৱাবলৈ সৰ্বথা অক্ষম। হে বীৰ! মত্ত গজৰাজৰ দৰে যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত ভাগ্যবশত তুমি তোমাৰ পদতলে দুঃৰ্যোধনৰ মস্তক চূর্ণ কৰিলা।

Verse 12

सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सड्भरमुत्तमम्‌ | दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ

সঞ্জয়ে ক’লে— সিংহে যেন মহিষৰ ওপৰত ঝাঁপ দিয়ে তীব্ৰ আঘাত কৰে, তেনেকৈ উৎকৃষ্ট উগ্ৰ আক্রমণ কৰি, হে নিৰ্দোষ, ভাগ্যবশত তুমি দুঃশাসনৰ ৰক্ত পান কৰিলা।

Verse 13

“अनघ! जैसे सिंहने भैंसेका खून पी लिया हो, उसी प्रकार आपने महान्‌ युद्ध ठानकर दुःशासनके रक्तका पान किया है, यह भी सौभाग्यकी ही बात है ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— হে নিৰ্দোষ! যেন সিংহে মহিষৰ ৰক্ত পান কৰে, তেনেকৈ তুমি মহাযুদ্ধৰ সংকল্প কৰি ভাগ্যবশত দুঃশাসনৰ ৰক্ত পান কৰিলা—ইয়াও সৌভাগ্য। যিসকলে ধৰ্মাত্মা ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ প্ৰতি অপৰাধ কৰিছিল, তেওঁলোক সকলোৰে মস্তকৰ ওপৰত তুমি তোমাৰ নিজ পৰাক্ৰমে পদ স্থাপন কৰিলা; বিধি আৰু তোমাৰ কৰ্মে এই ঘটনা ঘটিল—ই সত্যই হর্ষৰ বিষয়।

Verse 14

अमित्राणामधिष्ठानाद्‌ वधाद्‌ दुर्योधनस्य च । भीम दिष्टया पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद्‌ यश:

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ভীম! শত্রুসকলৰ ওপৰত তোমাৰ আধিপত্য স্থাপন কৰি আৰু দুঃৰ্যোধনক বধ কৰি, ভাগ্যবশত পৃথিৱীত তোমাৰ অতি মহান যশ প্ৰসিদ্ধ হৈছে।

Verse 15

एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति वन्दिन: । तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ভাৰত! বৃত্ৰ নিহত হ’লে যেন বন্দীজন শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক আনন্দে প্ৰশংসা কৰে, তেনেকৈ শত্রুনিধনকাৰী তোমাক আমি হর্ষে অভিনন্দন জনাইছোঁ।

Verse 16

दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि न: । अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद्‌ विद्धि भारत

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! দুঃশাসন-বধ নহয়, দুৰ্যোধন-বধৰ সময়ত আমাৰ দেহত যি ৰোমাঞ্চ উঠিছিল, সেয়া আজিও তেনেকৈয়ে আছে; এতিয়াও শম হোৱা নাই। এই কথা সত্য বুলি জানিবা।

Verse 17

इत्यब्रुवन्‌ भीमसेनं वातिकास्तत्र सड़ता: । तान्‌ हृष्टान्‌ पुरुषव्याप्रान्‌ पज्चालान्‌ पाण्डवै: सह

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত একত্ৰ হোৱা দূতসকলে এইদৰে ভীমসেনক ক’লে। পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে থিয় হৈ থকা হৃষ্টচিত্ত, পুৰুষব্যাঘ্ৰ পাঞ্চালসকলৰ বৰ্ণনা তেওঁলোকে দিলে।

Verse 18

ब्रुवतो5सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदन: । प्रशंसा करनेवाले वीरगण वहाँ एकत्र होकर भीमसेनसे उपर्युक्त बातें कह रहे थे। भगवान्‌ श्रीकृष्णने जब देखा कि पुरुषसिंह पांचाल और पाण्डव अयोग्य बातें कह रहे हैं, तब वे वहाँ उन सबसे बोले-- ।।

তাত তেওঁলোকে অশোভন কথা ক’বলৈ ধৰাত মধুসূদন শ্ৰীকৃষ্ণে ক’লে—“হে নৰাধিপসকল! যি শত্রু ইতিমধ্যে নিহিত, তাক পুনৰ বধ কৰা ন্যায়সঙ্গত নহয়।”

Verse 19

तदैवैष हत: पापो यदैव निरपत्रप:

সঞ্জয়ে ক’লে—যি মুহূর্তত সি সম্পূৰ্ণ নিৰ্লজ্জ হ’ল, সেই মুহূর্ততেই সেই পাপী নিহিত হ’ল।

Verse 20

बहुशो विदुरद्रोणकृपगाज्रेयसृज्जयै:

সঞ্জয়ে ক’লে—বিদুৰ, দ্ৰোণ, কৃপ, গাংগ্ৰেয় আৰু সৃঞ্জয়সকলৰ দ্বাৰা বহুবার…

Verse 21

नैष योग्योउ्द्य मित्र वा शत्रुर्वा पुरुषाधम:

সঞ্জয়ে ক’লে—এই নৰাধম আজি কোনো যোগ্য কাৰ্যৰ বাবে উপযুক্ত নহয়; ন মিত্ৰ ৰূপে, ন শত্ৰু ৰূপে।

Verse 22

किमनेनाति भुग्नेन वाग्भि: काष्ठसधर्मणा । रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपा:

সঞ্জয়ে ক’লে—অতিশয় ভগ্ন, শুকান কাঠৰ দৰে এই বাক্যৰে কি লাভ? হে বসুধাধিপসকল, শীঘ্ৰে ৰথত উঠা; আহা, আমি যাঁও।

Verse 23

दिष्टया हतो<यं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धव: । “यह नराधम अब किसी योग्य नहीं है। न यह किसीका मित्र है और न शत्रु। राजाओ! यह तो सूखे काठके समान कठोर है। इसे कटुवचनोंद्वारा अधिक झुकानेकी चेष्टा करनेसे क्या लाभ? अब शीघ्र अपने रथोंपर बैठो। हम सब लोग छावनीकी ओर चलें। सौभाग्यसे यह पापात्मा अपने मन्त्री

সঞ্জয়ে ক’লে—সৌভাগ্যবশত এই পাপাত্মা নিজৰ মন্ত্ৰী, জ্ঞাতি আৰু বান্ধৱসহ নিহত হ’ল। কৃষ্ণৰ মুখৰ পৰা এই বিদ্ৰূপভৰা আক্ষেপ শুনি ৰজা দুর্যোধন…

Verse 24

अमर्षवशमापतन्न उदतिष्ठद्‌ विशाम्पते । स्फिग्देशेनोपविष्ट: स दोर्भ्या विष्टभ्य मेदिनीम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—অসহ্য ক্ৰোধৰ বশত জনাধিপতি উঠিল নোৱাৰে। নিতম্বৰ ভৰত বহি, দুয়ো বাহুৰে মাটিক ঠেক দি থাকিল।

Verse 25

प्रजानाथ! श्रीकृष्णके मुखसे यह आक्षेपयुक्त वचन सुन राजा दुर्योधन अमर्षके वशीभूत होकर उठा और दोनों हाथ पृथ्वीपर टेककर चूतड़के सहारे बैठ गया ।।

হে প্ৰজানাথ! শ্ৰীকৃষ্ণৰ মুখৰ পৰা এই আক্ষেপযুক্ত বাক্য শুনি ৰজা দুর্যোধন অসহ্য ক্ৰোধৰ বশত উঠিল; পুনৰ দুয়ো হাত মাটিত ঠেক দি নিতম্বৰ ভৰত বহি পৰিল। ভ্ৰূকুটি কুঁচাই সি বাসুদেৱৰ ওপৰত দৃষ্টি স্থিৰ কৰিলে; ৰজাৰ দেহ অর্ধোত্থিত অৱস্থাতেই ৰ’ল।

Verse 26

प्रहृष्मनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवा: । संजयने कहा--महाराज! जैसे कोई मतवाला जंगली हाथी सिंहके द्वारा मारा गया हो

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! তাত কৃষ্ণসহ পাণ্ডৱসকলে, ৰণভূমিত ভীমসেনৰ হাতে দুৰ্যোধন নিহত হোৱা দেখি—যেন মত্ত বনহস্তী সিংহে পতাৰ দৰে—অন্তৰে পৰম হর্ষিত হ’ল; প্ৰাণান্তকাৰী সেই ঘোৰ বেদনাৰ কথাও তেওঁলোকে নাভাবিলে।

Verse 27

कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै

সঞ্জয়ে ক’লে—হে কংসদাসৰ দায়াদ! এই কাৰণত সঁচাকৈয়ে তোমাৰ লাজ নাই নেকি?

Verse 28

ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता

সঞ্জয়ে ক’লে—“উৰু ভেদ কৰ”—এই বুলি ভীমক মিথ্যা স্মৃতি যোগাই (এজনে) যুদ্ধৰ গতি প্ৰবঞ্চনাৰে ঘুৰাই দিছিল।

Verse 29

घातयित्वा महीपालानूजुयुद्धानू सहस्रश:

সঞ্জয়ে ক’লে—ঋজুভাৱে, মুখামুখি যুদ্ধ কৰা সহস্ৰ সহস্ৰ ৰজাক নিহত কৰাই (সেই/তেওঁলোকে) আগবাঢ়িল।

Verse 30

जिह्नौरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा । “सरलतासे धर्मानुकूल युद्ध करनेवाले सहस्रों भूमिपालोंको बहुत-से कुटिल उपायोंद्वारा मरवाकर न तुम्हें लज्जा आती है और न इस बुरे कर्मसे घृणा ही होती है ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—বহু কুটিল উপায়ে ধৰ্মানুগত সৰল যুদ্ধ কৰা সহস্ৰ সহস্ৰ ভূ-পালক নিহত কৰাইও তোমাৰ ন লাজ, ন এই পাপকর্মৰ প্ৰতি ঘৃণা। আৰু তুমি দিনেদিনে শূৰসকলৰ ওপৰত মহা কদন কৰি চলিছা।

Verse 31

अश्वत्थाम्न: सनामान हत्वा नागं सुदुर्मते

সঞ্জয়ে ক’লে—হে দুৰ্মতি! ‘অশ্বত্থামা’ নামৰ হাতীটোক বধ কৰি, একে নামৰ আশ্ৰয় লৈ লোকক বিভ্ৰান্ত কৰিবলৈ তেওঁলোকে ঘোষণা কৰিলে; যুদ্ধৰ চাপৰ মাজতো এই কৰ্মে সেই মুহূৰ্তৰ ধৰ্ম-স্পষ্টতাক কলুষিত কৰিলে।

Verse 32

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—আৰু সেই বীৰ্যবান যোদ্ধাক সেই নৃশংস ধৃষ্টদ্যুম্নে আঘাত কৰিলে; যুদ্ধৰ উন্মাদনাত কঠোৰ সংকল্পে বহু সময় শীলৰ কোমল সংযমক ঢাকি পেলায়—ইয়াৰেই ইঙ্গিত মেলে।

Verse 33

वधार्थ पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च

সঞ্জয়ে ক’লে—“পাণ্ডুপুত্ৰক বধ কৰিবলৈ সি সেই শক্তি (দিব্য অস্ত্ৰ)টিকেই যাঁচনা কৰিলে।”

Verse 34

छिन्नहस्त: प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली

সঞ্জয়ে ক’লে—“সেইদৰে বলবান ভূৰিশ্ৰৱা, যাৰ হাত ছিন্ন হৈছিল, অন্তলৈ গ’ল—যুদ্ধত অঙ্গহানি হৈ মৃত্যুত পতিত হ’ল।”

Verse 35

त्वयाभिसृष्टेन हतः शैनेयेन महात्मना । “बलवान भूरिश्रवाका हाथ कट गया था और वे आमरण अनशनका व्रत लेकर बैठे हुए थे। उस दशामें तुमसे ही प्रेरित होकर महामना सात्यकिने उनका वध किया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—“তোমাৰ প্ৰৰোচনাত মহাত্মা শৈনেয় (সাত্যকি)য়ে তাক বধ কৰিলে। ইয়াৰ অৰ্থ এই যে, বিশেষকৈ ব্ৰতবদ্ধ আৰু অসহায় অৱস্থাত থকা ব্যক্তিৰ হত্যাত যিয়ে উচটনি দিয়ে, সিও সেই হত্যাৰ নৈতিক দায়ৰ অংশীদাৰ হয়।”

Verse 36

व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्थ वै पुन: । पुनश्न पतिते चक्रे व्यसनार्त: पराजित:

পুনৰায় নাগৰাজৰ ওপৰত আৰূঢ় অশ্বসেন পতিত হ’ল, আৰু চক্ৰও আকৌ এবাৰ খসি পৰিল; তেতিয়া সি বিপদে জৰ্জৰিত হৈ পৰাজিত হ’ল।

Verse 37

यदि मां चापि कर्ण च भीष्मद्रोणौ च संयुतौ

যদি তেওঁলোকে মোকো—কৰ্ণসহ—আৰু ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণক একেলগে কৰি (সন্মুখত আনে) তেন্তেও…

Verse 38

त्वया पुनरनार्येण जिद्ममार्गेण पार्थिवा:

কিন্তু তুমি—অনাৰ্য হৈ, কুটিল পথ অনুসৰি—ৰাজাসকলক (এইদৰে) বিপথে নিলাঁ।

Verse 39

वायुदेव उवाच हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धव:

বায়ুদেৱে ক’লে—“হে গান্ধাৰৰ অধিপতি, তুমি তোমাৰ ভ্ৰাতা, পুত্ৰ আৰু স্বজনসহ নিহত হ’লা।”

Verse 40

सगण: ससुद्दच्चैव पाप॑ मार्गमनुष्ित: । तवैव दुष्कृतैर्वीरी भीष्मद्रोणी निपातितौ

নিজ দলসহ, দৃঢ় সংকল্পে তুমি পাপমাৰ্গ অনুশীলন কৰিলা। হে বীৰ, তোমাৰেই দুষ্কৃত্যৰ ফলত ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণ পতিত হ’ল।

Verse 41

कर्णश्र निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तक: । भगवान्‌ श्रीकृष्ण बोले--गान्धारीनन्दन! तुमने पापके रास्तेपर पैर रखा था; इसीलिये तुम भाई

বায়ুৱে ক’লে—কৰ্ণো যুদ্ধত নিহত হ’ল, কিয়নো সি তোমাৰেই স্বভাৱ অনুসৰণ কৰিছিল। আৰু তুমি মূঢ়, মোৰ অনুৰোধ সত্ত্বেও, ন্যায়সঙ্গত পিতৃ-অংশ দিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলা।

Verse 42

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवा:

বায়ুৱে ক’লে—ভীমসেনক বিষ দিয়া হৈছিল; তাৰ ফলত সকলো পাণ্ডৱ বিপদত পৰিছিল।

Verse 43

प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते । सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला

বায়ুৱে ক’লে—হে অতি দুৰ্মতি! লাক্ষাগৃহত তোমাৰ মাতাক দগ্ধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল; আৰু সভাত দ্যূতৰ সময়ত ৰজস্বলা যাজ্ঞসেনীকো টানি অনা হৈছিল।

Verse 44

तदैव तावद्‌ दुष्टात्मन्‌ वध्यस्त्वं निरपत्रप । सुदुर्मते! तुमने जब भीमसेनको विष दिया, समस्त पाण्डवोंको उनकी माताके साथ लाक्षागृहमें जला डालनेका प्रयत्न किया और निर्लज्ज! दुष्टात्मन्‌! द्यूतक्रीड़ाके समय भरी सभामें रजस्वला द्रौपदीको जब तुमलोग घसीट लाये, तभी तुम वधके योग्य हो गये थे ।।

বায়ুৱে ক’লে—হে দুষ্টাত্মা, নিৰ্লজ্জ! যেতিয়া তুমি ভীমসেনক বিষ দিলে, পাণ্ডৱসকলক তেওঁলোকৰ মাতাসহ লাক্ষাগৃহত জ্বলাই মাৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে, আৰু দ্যূতৰ সময়ত ভৰা সভাত ৰজস্বলা দ্ৰৌপদীক টানি আনিলে—সেই সময়তেই তুমি বধযোগ্য হৈছিলা।

Verse 45

निकृत्या यत्‌ पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे | तुमने द्यूतक्रीड़ाके जानकार सुबलपुत्र शकुनिके द्वारा उस कलाको न जाननेवाले धर्मज्ञ युधिष्ठिरको, जो छलसे पराजित किया था, उसी पापसे तुम रणभूमिमें मारे गये हो ।।

বায়ুৱে ক’লে—ছল কৰি তুমি আনক পৰাজিত কৰিছিলা; সেয়েহে তুমি ৰণত নিহত হ’লা। আৰু পাপী জয়দ্ৰথে বনত কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)ক যি ক্লেশ দিলে, লগতে তোমাৰ দোষতেই অভিমন্যুৰ পাপময় বধ সংঘটিত হ’ল—এই কাৰণেই তুমি যুদ্ধক্ষেত্ৰত পতিত হ’লা।

Verse 46

यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम्‌ | अभिमन्युश्व यद्‌ बाल एको बहुभिराहवे

বায়ুৱে ক’লে—“তেওঁলোকে মৃগয়া কৰিবলৈ গৈ তাৰ পিছত তৃণবিন্দুৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল; আৰু এইটোও স্মৰণ কৰা—সেই কিশোৰ অভিমন্যুৱে যুদ্ধত একাই বহুজনৰ বিপক্ষে থিয় দিছিল।”

Verse 47

(कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाड्क्षिणम्‌ । यच्छिखण्ड्यवधीद्‌ भीष्म मित्रार्थे न व्यतिक्रम: ।।

তুমি বাৰে বাৰে কৈ আছা—“আমাৰ দ্বাৰা এই এই অকাৰ্য কৰা হৈছে।”

Verse 48

बृहस्पतेरुशनसो नोपदेश: श्रुतस्त्वया

বৃহস্পতি আৰু উশনস (শুক্ৰ)-ৰ উপদেশ তুমি শুনা নাই।

Verse 49

वृद्धा नोपासिताश्वैव हित॑ वाक्‍्यं न ते श्रुतम्‌ तुमने बृहस्पति और शुक्राचार्यके नीतिसम्बन्धी उपदेशको नहीं सुना है, बड़े-बूढ़ोंकी उपासना नहीं की है और उनके हितकर वचन भी नहीं सुने हैं ।।

তুমি ন বৃদ্ধসকলক সেৱা কৰিলা, ন তেওঁলোকৰ হিতকৰ বাক্য শুনিলা। অতিলোভ আৰু তৃষ্ণাৰ বশীভূত হৈ তুমি পৰাধীন হৈ পৰিছা।

Verse 50

दुर्योधन उवाच अधीतं विधिवद्‌ दत्तं भू: प्रशास्ता ससागरा

দুৰ্যোধনে ক’লে—“মই বিধিমতে অধ্যয়ন কৰিছোঁ, নিয়মমতে দান দিছোঁ, আৰু সাগৰসহ পৃথিৱী শাসন কৰিছোঁ।”

Verse 51

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्‌

দুৰ্যোধনে ক’লে—“যিসকল কেৱল ক্ষত্ৰিয়সকলৰ আত্মীয়-মাত্ৰ, অথচ যোদ্ধাৰ স্থান দাবী কৰে, তেওঁলোকে যদি নিজৰ স্বধৰ্মলৈ সঁচাকৈ দৃষ্টি নাৰাখে…”

Verse 52

देवाह्ा मानुषा भोगा: प्राप्ता असुलभा नृपै:

“দেৱ আৰু মানুহৰ যোগ্য ভোগ—যি ৰজাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ—মই লাভ কৰিছোঁ।”

Verse 53

ससुहत्‌ सानुगश्नैव स्वर्ग गन्ताहमच्युत

“হে অচ্যুত! মই মোৰ সুহৃদ আৰু অনুচৰসকলৰ সৈতে স্বৰ্গলৈ যাম।”

Verse 54

यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।।

“তোমালোকৰ সংকল্প ভাঙি যাব, আৰু শোকতে দিন কটাবা। হে অচ্যুত! মই মোৰ সুহৃদ আৰু সেৱকসকলৰ সৈতে স্বৰ্গলোকলৈ যাম; আৰু তোমালোক আশা-ভঙ্গ হৈ কৰুণ জীৱন যাপন কৰি থাকিবা। ভীমে নিজৰ পাদে মোৰ মূৰত যি আঘাত কৰিলে, তাৰ বাবে মোৰ কোনো বিষাদ নাই; কিয়নো ক্ষণমাত্ৰতে কাক, কঙ্ক আৰু গৃধ্ৰ এই দেহৰ ওপৰত পা থ’ব।” সঞ্জয়ে ক’লে—বুদ্ধিমান কুরু-ৰাজৰ এই বাক্য শেষ হোৱাত…

Verse 55

अवादयन्त गन्धर्वा वादित्र॑ं सुमनोहरम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—গন্ধৰ্বসকলে অতি মনোহৰ বাদ্য বজালে।

Verse 56

जगुश्नाप्सरसो राज्ञो यश:सम्बद्धमेव च | गन्धर्वगण अत्यन्त मनोहर बाजे बजाने लगे और अप्सराएँ राजा दुर्योधनके सुयशसम्बधी गीत गाने लगीं ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—অপ্সৰাসসকলে ৰজাৰ যশ-সম্পৰ্কীয় গীত গাবলৈ ধৰিলে, আৰু গন্ধৰ্বগণে অতি মনোহৰ বাদ্য বজাবলৈ ধৰিলে। সেই মুহূৰ্ততে সিদ্ধগণে উচ্চাৰণ কৰিলে—“সাধু! সাধু! হে ৰাজন!” তাৰ পিছত পবিত্ৰ সুগন্ধযুক্ত, কোমল আৰু সুখদায়ক বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে। সকলো দিশ আলোকিত হ’ল আৰু আকাশ বৈদূৰ্যমণিৰ দৰে দীপ্তিময় হ’ল।

Verse 57

ववौ च सुरभिर्वायु: पुण्यगन्धो मृदुः सुख: । व्यराजंश्व दिश: सर्वा नभो वैदूर्यसंनिभम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সুৰভিযুক্ত বতাহ বলিবলৈ ধৰিলে—পুণ্যগন্ধযুক্ত, কোমল আৰু সান্ত্বনাদায়ক। সকলো দিশ তেজেৰে ঝলমল কৰিলে আৰু আকাশ বৈদূৰ্য (লাজুৰ) পাথৰৰ দৰে দীপ্ত হ’ল। এই দৃশ্য যেন শুভ আৰু অলৌকিক অনুমোদনৰ সংকেত—যেন যুদ্ধৰ হিংসাৰ মাজতো ধৰ্ম এক মুহূৰ্ত শান্তিৰূপে প্ৰকাশ পালে।

Verse 58

अत्यद्भुतानि ते दृष्टवा वासुदेवपुरोगमा: । दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्टवा ब्रीडामुपागमन्‌,श्रीकृष्ण आदि सब लोग ये अद्भुत बातें और दुर्योधनकी यह पूजा देखकर बहुत लज्जित हुए

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই অতি আশ্চৰ্য ঘটনাবোৰ দেখি, আৰু বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ) অগ্ৰগামী সকলোয়ে দুঃৰ্যোধনৰ প্ৰতি আগবঢ়োৱা পূজা-সম্মান দেখি লজ্জাত নিমজ্জিত হ’ল।

Verse 59

हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ता: शुशुचुर्हि ते । भीष्म द्रोणं तथा कर्ण भूरिश्रवसमेव च,भीष्म, द्रोण, कर्ण और भूरिश्रवाको अधर्मपूर्वक मारा गया सुनकर सब लोग शोकसे व्याकुल हो खेद प्रकट करने लगे

সঞ্জয়ে ক’লে—ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৰ্ণ আৰু ভূৰিশ্ৰৱা—এঁলোকক অধৰ্মৰূপে বধ কৰা হ’ল বুলি শুনি তেওঁলোক শোকত ব্যাকুল হৈ কান্দি উঠিল আৰু বিলাপ কৰিলে।

Verse 60

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वनें श्रीकृष्णका बलदेवजीको सान्त्वना देनाविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ

পাণ্ডৱসকলক দীনচিত্ত আৰু চিন্তাত নিমগ্ন দেখি, মেঘগর্জন আৰু দুন্দুভিৰ নাদৰ দৰে গম্ভীৰ স্বৰবিশিষ্ট শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁলোকক এইদৰে ক’লে।

Verse 61

नैष शक्यो5तिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथा: । ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे,पुरुषप्रवर! तदनन्तर भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग दुर्योधनको मारा गया देख हर्षमें भरकर अपने-अपने शंख बजाने लगे। श्रीकृष्णने पांचजन्य शंख बजाया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— হে পুৰুষপ্ৰৱৰ! এঁৱরা সকলোৱে মহাৰথী, অতি শীঘ্ৰ অস্ত্ৰপ্ৰয়োগত নিপুণ আৰু ঋজু-যুদ্ধত দুঃসাহসী; সেয়ে সৰল সম্মুখ যুদ্ধৰ দ্বাৰা তোমালোকৰ পক্ষে ৰণভূমিত এঁৱলোকক বধ কৰা সম্ভৱ নহয়। তাৰ পিছত দুৰ্যোধন পতিত হোৱা দেখি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু অন্যসকলে আনন্দত উল্লসিত হৈ নিজ নিজ শঙ্খ ধ্বনিত কৰিলে। শ্ৰীকৃষ্ণে পাঞ্চজন্য ফুঁকলেন। হর্ষিত অৰ্জুনে উত্তম শঙ্খ দেবদত্ত বাজালে; কুন্তীপুত্ৰ ৰজা যুধিষ্ঠিৰে অনন্তবিজয়; আৰু ভয়ংকৰ কৰ্মবীৰ বৃকোদৰ ভীমে মহাশঙ্খ পৌণ্ড্ৰ ফুঁকলেন। নকুল আৰু সহদেৱে ক্ৰমে সুঘোষ আৰু মণিপুষ্পক বাজালে। ধৃষ্টদ্যুম্নে জৈত্র আৰু সাত্যকিয়ে নন্দিবর্ধন ধ্বনিত কৰিলে। হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! সেই মহাশঙ্খনাদে সমগ্ৰ আকাশ ভৰি উঠিল আৰু পৃথিৱী কঁপা যেন লাগিল। তাৰ পিছত পাণ্ডৱসেনাত শঙ্খ, ভেৰী, পণৱ, আনক আৰু গোমুখ আদি বাদ্য বাজি উঠিল; সিহঁতৰ মিলিত শব্দ অতি তুমুল হ’ল। বহুতে স্তোত্র আৰু মঙ্গলবাণীৰে পাণ্ডৱসকলক প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 62

“यह दुर्योधन अत्यन्त शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेवाला था, अतः इसे कोई जीत नहीं सकता था और वे भीष्म, द्रोण आदि महारथी भी बड़े पराक्रमी थे। उन्हें धर्मानुकूल सरलतापूर्वक युद्धके द्वारा आपलोग नहीं मार सकते थे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে— এই ৰজা দুৰ্যোধনক কেতিয়াও ধৰ্মসম্মত উপায়ে বধ কৰা নাযায়। তদ্ৰূপ ভীষ্মপ্ৰমুখ সেই সকলো মহাধনুৰ্ধৰ মহাৰথীকো সোজা, ধৰ্মবদ্ধ যুদ্ধৰে তোমালোকৰ দ্বাৰা পতিত কৰা সম্ভৱ নাছিল।

Verse 63

मयानेकैरुपायैस्तु मायायोगेन चासकृत्‌ | हतास्ते सर्व एवाजी भवतां हितमिच्छता,“आपलोगोंका हित चाहते हुए मैंने ही बारंबार मायाका प्रयोग करके अनेक उपायोंसे युद्धस्थलमें उन सबका वध किया

সঞ্জয়ে ক’লে— তোমালোকৰ হিত কামনা কৰি মইয়ে বাৰে বাৰে মায়াযোগ আৰু নানা উপায়ৰ আশ্ৰয় লৈছিলোঁ; সেইবাবেই যুদ্ধক্ষেত্ৰত তেওঁলোক সকলোৱে নিহত হ’ল।

Verse 64

यदि नैवंविध॑ जातु कुर्या जिह्ममहं रणे । कुतो वो विजयो भूय: कुतो राज्यं कुतो धनम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— যদি মই যুদ্ধত কেতিয়াও এনেধৰণৰ বেঁকা (কপট) উপায় নকৰিলোঁহেঁতেন, তেন্তে তোমালোকৰ বিজয় ক’ত? ৰাজ্য কেনেকৈ হাতত আহিলেহেঁতেন, ধনেই বা ক’ৰ পৰা পোৱা গ’লেহেঁতেন?

Verse 65

ते हि सर्वे महात्मानश्वत्वारोडतिरथा भुवि | न शकक्‍्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৰ্ণ আৰু ভূৰিশ্ৰৱা—এই চাৰিওজন মহাত্মা এই পৃথিৱীত অতিৰথী ৰূপে প্ৰসিদ্ধ আছিল। ধৰ্মযুদ্ধৰ নিয়মত আবদ্ধ থাকিলে স্বয়ং লোকপালসকলেও তেওঁলোকক বধ কৰিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।

Verse 66

तथैवायं गदापाणिर्धातिराष्ट्री गतक्लम: । न शकक्‍्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना

সঞ্জয়ে ক’লে—এই গদাধাৰী ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰ যুদ্ধত ক্লান্ত নহয়; ধৰ্মসন্মত উপায়ে ইয়াত দণ্ডধাৰী কালেও তাক বধ কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 67

न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो रिपु: । मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहव: शत्रवोदधिका:

এই শত্রু নিহত হৈছে—এই কথাটো তোমালোকে হৃদয়ত ভাৰ কৰি নধৰিবা। ইয়াতকৈও অধিক বলবান বহু শত্রু নানাবিধ উপায় আৰু নীতিকৌশলে বধযোগ্য হয়।

Verse 68

पूर्वरनुगतो मार्गों देवैरसुरघातिभि: । सद्धिश्वानुगतः पन्था: स सर्वैरनुगम्यते

অসুৰঘাতী পুৰ্বদেৱসকলে যি পথ অনুসৰণ কৰিছিল, সৎজনসকলেও সেই পন্থাই গ্ৰহণ কৰিছে; আৰু সেই পথেই সকলোৱে অনুসৰণ কৰে।

Verse 69

कृतकृत्याश्च सायाह्वे निवासं रोचयामहे । साथ्चनागरथा: सर्वे विश्रमामो नराधिपा:

সন্ধিয়াৰ সময়ত আমাৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন হৈছে; সেয়ে এতিয়া আমি শিবিৰত নিবাস স্থাপন কৰিব বিচাৰোঁ। হে নৰাধিপসকল, আমি সকলোৱে অশ্ব, গজ আৰু ৰথসহ বিশ্ৰাম লওঁ।

Verse 70

वासुदेववच: श्रुत्वा तदानीं पाण्डवै: सह । पज्चाला भृशसंदह्ृष्टा विनेदु: सिंहसंघवत्‌

সেই সময়ত বাসুদেৱৰ বাক্য শুনি, পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে সমগ্ৰ পাঞ্চাল অতি আনন্দিত হ’ল আৰু সিংহদলৰ দৰে গর্জন কৰি উঠিল।

Verse 71

ततः प्राध्मापयन्‌ शड्खान्‌ पाउ्चजन्यं च माधव: । ह्ृष्टा दुर्योधन दृष्टवा निहतं पुरुषर्षभ

তেতিয়া মাধৱ (কৃষ্ণ) এ শঙ্খধ্বনি কৰালে—বিশেষকৈ পাঞ্চজন্য। পুৰুষবৃষভ দুর্যোধন নিহত হোৱা দেখি যোদ্ধাসকল হর্ষে উল্লসিত হ’ল; অধৰ্মী নেতাৰ পতনে যুদ্ধ-ভাৰৰ অন্ত আৰু ধৰ্ম-স্থাপনৰ নিকটতা সূচালে।

Verse 183

असकृद्‌ वाम्भिरुग्राभिनिहतो होष मन्दधी: । “नरेश्वरो! मरे हुए शत्रुको पुनः मारना उचित नहीं है। तुमलोगोंने इस मन्दबुद्धि दुर्योधनको बारंबार कठोर वचनोंद्वारा घायल किया है

সঞ্জয়ে ক’লে: “উগ্ৰ বাক্যৰে বাৰে বাৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈও সেই মন্দবুদ্ধি এতিয়াও চিঞৰি আছে। হে নৰেশ্বৰ! যি শত্রু মৃতপ্ৰায়, তাক পুনৰ আঘাত কৰা উচিত নহয়। তোমালোকেই এই মন্দমতি দুর্যোধনক কঠোৰ কথাৰে বাৰে বাৰে আহত কৰিছা।”

Verse 196

लुब्ध: पापसहायश्च सुहदां शासनातिग: । “यह निर्लज्ज पापी तो उसी समय मर चुका था जब लोभमें फँसा और पापियोंको अपना सहायक बनाकर सुहृदोंके शासनसे दूर रहने लगा

সঞ্জয়ে ক’লে: “লোভী, পাপীসকলক সহায় কৰি লোৱা, আৰু সুহৃদসকলৰ উপদেশ অতিক্ৰম কৰা—এনে নিৰ্লজ্জ পাপী সঁচাকৈ সেই মুহূৰ্ততেই মৃত; যেতিয়া সি লোভৰ ফাঁদত পৰি দুষ্টসঙ্গ বাছি লয় আৰু বন্ধু-উপদেশৰ পৰা মুখ ঘূৰায়।”

Verse 203

पाण्डुभ्य: प्रार्थ्मानो5पि पित्र्यमंशं न दत्तवान्‌ | “विदुर, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, भीष्म तथा सूंजयोंके बारंबार प्रार्थना करनेपर भी इसने पाण्डवोंको उनका पैतृक भाग नहीं दिया

সঞ্জয়ে ক’লে: পাণ্ডৱসকলৰ পক্ষত বাৰে বাৰে অনুৰোধ কৰা সত্ত্বেও সি তেওঁলোকৰ পিতৃভাগ—ধৰ্মসঙ্গত ন্যায্য অংশ—নিদিলে। বিদুৰ, দ্ৰোণ, কৃপ, ভীষ্ম আৰু সঞ্জয়ৰ পুনঃপুন প্ৰাৰ্থনাতো পাণ্ডৱসকলৰ উচিত উত্তৰাধিকাৰ সি ৰোধ কৰি ৰাখিলে।

Verse 273

अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातित: । '“ओ कंसके दासके बेटे! मैं जो गदायुद्धमें अधर्मसे मारा गया हूँ, इस कुकृत्यके कारण क्या तुम्हें लज्जा नहीं आती है?

সঞ্জয়ে ক’লে: “গদাযুদ্ধত অধৰ্মৰ উপায়ে মোক পতিত কৰা হ’ল। হে কংসদাসৰ পুত্ৰ! এই কুকৃত্যৰ বাবে তোৰ লাজ নাহে নেকি?”

Verse 286

कि न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोच था: । 'भीमसेनको मेरी जाँघें तोड़ डालनेका मिथ्या स्मरण दिलाते हुए तुमने अर्जुनसे जो कुछ कहा था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?

সঞ্জয়ে ক’লে—“ইয়াত মোৰ অজানা বুলিবলৈ একো আছে নে? ভীমসেনৰ মোৰ উৰু ভাঙিব বুলি কৰা প্ৰতিজ্ঞাৰ মিছা স্মৰণ কৰাই, সেই অজুহাতত তুমি অৰ্জুনক যি কৈছিলা—সেয়া কি মোৰ অজানা?”

Verse 303

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामह: । “जो प्रतिदिन शूरवीरोंका भारी संहार मचा रहे थे, उन पितामह भीष्मका तुमने शिखण्डीको आगे रखकर वध कराया

সঞ্জয়ে ক’লে—“শিখণ্ডীক আগত ৰাখি তুমি তোমাৰ পিতামহক নিহত কৰালা। যি প্ৰতিদিন বীৰযোদ্ধাসকলৰ মহাসংহাৰ ঘটাই আছিল, সেই ভীষ্মেই তোমাৰ এই কৌশলত পতিত হ’ল।”

Verse 316

आचार्यो न्यासित: शस्त्र कि तन्न विदितं मया । “दुर्मते! अश्वत्थामाके सदृश नामवाले एक हाथीको मारकर तुमलोगोंने द्रोणाचार्यके हाथसे शस्त्र नीचे डलवा दिया था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?

সঞ্জয়ে ক’লে—“আচাৰ্যই অস্ত্ৰ থৈ দিলে—সেয়া কেনেকৈ হ’ল, মোৰ অজানা নেকি? হে দুৰ্মতি! ‘অশ্বত্থামা’ নামৰ সমনামধাৰী এটা হাতী মাৰি তোমালোকে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ হাতৰ পৰা অস্ত্ৰ খসাই দিলে—সেয়া কি মোৰ অজানা?”

Verse 326

पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारय: । “इस नृशंस धृष्टद्युम्नने पराक्रमी आचार्यको उस अवस्थामें मार गिराया, जिसे तुमने अपनी आँखों देखा; किंतु मना नहीं किया

সঞ্জয়ে ক’লে—“তুমি তেওঁক পতিত হ’বলৈ দেখিলা, তথাপি তুমি তেওঁক নিবাৰণ নকৰিলা। সেই নিষ্ঠুৰ ধৃষ্টদ্যুম্নে পৰাক্ৰমী আচাৰ্যক যি অৱস্থাত মাৰি পেলালে, সেয়া তুমি চকুৰে দেখিও বাধা নেদিলা।”

Verse 336

घटोत्कचे व्यंसयत: कस्त्वत्त: पापकृत्तम: । 'पाण्डुपुत्र अर्जुनके वधके लिये माँगी हुई इन्द्रकी शक्तिको तुमने घटोत्कचपर छुड़वा दिया। तुमसे बढ़कर महापापी कौन हो सकता है?

সঞ্জয়ে ক’লে—“ঘটোৎকচ ধ্বংস হওঁতে থাকোঁতে তোমাতকৈ ডাঙৰ পাপী কোন? পাণ্ডুপুত্ৰ অৰ্জুনক বধ কৰিবলৈ লাভ কৰা ইন্দ্ৰশক্তি তুমি ঘটোৎকচৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলা—তোমাতকৈ মহাপাপী আৰু কোন?”

Verse 363

पातित: समरे कर्णश्षृक्रव्यग्रो$ग्रणी्नणाम्‌ । “मनुष्योंमें अग्रगण्य कर्ण अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे उत्तम पराक्रम कर रहा था। उस समय नागराज अश्वसेनको जो कर्णके बाणके साथ अर्जुनके वधके लिये जा रहा था

সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত কৰ্ণ পতিত হ’ল; সেনানায়কসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য, বীৰসকলৰ মাজত ব্যাঘ্ৰসম। অৰ্জুনক জয় কৰাৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ পৰাক্ৰম দেখুৱাই আছিল; সেই সময় কৰ্ণৰ বাণৰ সৈতে অৰ্জুন-বধলৈ ধাৱমান নাগৰাজ অশ্বসেনক তুমি নিজ প্ৰচেষ্টাৰে বিফল কৰিলা। পাছত কৰ্ণৰ ৰথচক্ৰ গাঁতত ধঁসিল আৰু তেওঁ তাক তোলাৰ বাবে ব্যাকুল হৈ পৰিল; তেতিয়া তেওঁক সংকটপীড়িত আৰু অসহায় বুলি জানি তোমালোকে তেওঁক পতিত কৰিলা। এই বৰ্ণনা কেৱল যুদ্ধঘটনা নহয়; প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ দুৰ্বল ক্ষণত সুবিধা লোৱাৰ নৈতিক টানাপোড়েনো ইয়াত প্ৰকাশ পায়।

Verse 376

ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्थाद्‌ विजयो ध्रुवम्‌ | “यदि मेरे, कर्णके तथा भीष्म और द्रोणाचार्यके साथ मायारहित सरलभावसे तुम युद्ध करते तो निश्चय ही तुम्हारे पक्षकी विजय नहीं होती

সঞ্জয়ে ক’লে—তুমি যদি মায়া-কৌশল নোহোৱাকৈ সৰলভাৱে সোজাকৈ যুদ্ধ কৰিলা হেঁতেন, তেন্তে তোমাৰ বিজয় ধ্ৰুৱ নহ’লহেঁতেন। মোৰ, কৰ্ণৰ, ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণাচাৰ্যৰ সৈতে সৰলভাৱে প্ৰতিযুদ্ধ কৰিলে তোমালোকৰ পক্ষৰ জয় নিশ্চিত নাছিল।

Verse 386

स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिता: । 'परंतु तुम-जैसे अनार्यने कुटिल मार्गका आश्रय लेकर स्वधर्म-पालनमें लगे हुए हमलोगोंका तथा दूसरे राजाओंका भी वध करवाया है”

সঞ্জয়ে ক’লে—আমি আৰু আনসকলেও স্বধৰ্ম পালন কৰি থাকোঁতেই নিহত হ’লোঁ।

Verse 416

पाण्डवेभ्य: स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात्‌ । ओ मूर्ख! तुम शकुनिकी सलाह मानकर मेरे माँगनेपर भी पाण्डवोंको उनकी पैतृक सम्पत्ति, उनका अपना राज्य लोभवश नहीं देना चाहते थे

বায়ুদেৱে ক’লে—লোভৰ বশত আৰু শকুনিৰ পৰামৰ্শ মানিবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰি, মই নিজে দাবী কৰিলোঁতো তুমি পাণ্ডৱসকলক তেওঁলোকৰ পৈতৃক নিজৰ ৰাজ্য—স্বৰাজ্য—দিলা নহয়। হে মূঢ়! ন্যায় এৰি লোভ বাছি লৈ তুমি তেওঁলোকৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰি বিনাশৰ পথ মুকলি কৰিলা।

Verse 466

त्वद्योषै्निहत: पाप तस्मादसि हतो रणे । जब पाण्डव शिकारके लिये तृणबिन्दुके आश्रमपर चले गये थे

বায়ুৱে ক’লে—হে পাপী! তোমাৰ নিজৰ দোষৰ ফলতেই তুমি নিহত হ’লা; সেয়েহে ৰণত তুমি হতা হ’লা। পাণ্ডৱসকল শিকাৰৰ বাবে তৃণবিন্দুৰ আশ্ৰমলৈ যোৱা সময়ত, দুষ্ট জয়দ্ৰথে অৰণ্যত দ্ৰৌপদীক ক্লেশ দিছিল। আৰু হে পাপাত্মা! তোমাৰেই অপরাধৰ ফলত বহু যোদ্ধাই একেলগে মিলি যুদ্ধক্ষেত্ৰত একাকী কিশোৰ অভিমন্যুক বধ কৰিছিল। এই সকলো কাৰণৰ ফলস্বৰূপে আজিও তুমি সমৰভূমিত পতিত হ’লা।

Verse 473

वैगुण्येन तवात्यर्थ सर्व हि तदनुछितम्‌ । तुम जिन्हें हमारे किये हुए अनुचित कार्य बता रहे हो, वे सब तुम्हारे महान्‌ दोषसे ही किये गये हैं

তোমাৰেই গভীৰ বৈগুণ্যৰ কাৰণে তুমি যাক অনুচিত বুলি কোৱা, সেয়া সকলো প্ৰকৃততে তোমাৰেই দোষত পৰে। ‘আমাৰ কৰা’ বুলি তুমি যি অনুচিত কৰ্ম দেখুৱাইছা, সেয়া সকলো তোমাৰ মহাদোষৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছে।

Verse 493

कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम्‌ | तुमने अत्यन्त प्रबल लोभ और तृष्णाके वशीभूत होकर न करनेयोग्य कार्य किये हैं; अतः उनका परिणाम अब तुम्हीं भोगो

অত্যন্ত প্ৰবল লোভ আৰু তৃষ্ণাৰ বশ হৈ তুমি যি অকৰ্তব্য কৰ্ম কৰিছা, তাৰ পক্ক ফল এতিয়া তুমি নিজেই ভোগ কৰা।

Verse 503

मूर्थ्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया । दुर्योधनने कहा--मैंने विधिपूर्वक अध्ययन किया

মই শত্রুবোৰৰ মূৰ ওপৰত ভৰি থৈ থিয় হৈ আছোঁ। কোৱা, মোৰতকৈ অধিক সৌভাগ্যবান অন্ত কাৰ হৈছে?

Verse 513

तदिदं निधन प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । अपने धर्मपर दृष्टि रखनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वही यह मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ है?

এতিয়া এই মৃত্যু মোৰ ওচৰলৈ আহিছে; তেন্তে মোৰতকৈ উত্তম অন্ত কাৰ? স্বধৰ্মত দৃষ্টি স্থিৰ ৰখা ক্ষত্ৰিয়-বান্ধৱসকলৰ যি মৃত্যু অভীষ্ট, সেই মৃত্যুই মই লাভ কৰিছোঁ; সেয়ে মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ অন্ত কাৰ হ’ব পাৰে?

Verse 526

ऐश्वर्य चोत्तमं प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । जो दूसरे राजाओंके लिये दुर्लभ हैं

মই উত্তম ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিছোঁ; তেন্তে মোৰতকৈ উৎকৃষ্ট অন্ত কাৰ? অন্য ৰজাসকলৰ বাবে যি ভোগ দুৰ্লভ, সেয়া দেৱতাসকলৰ দৰে মোৰো বাবে সহজে লাভ্য হৈছিল। মই পৰম ক্ষমতা আৰু সমৃদ্ধি পাইছোঁ; সেয়ে মোৰতকৈ মহান অন্ত কাৰ হ’ব পাৰে?

Verse 543

अपतत्‌ सुमहद्‌ वर्ष पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्‌ । संजय कहते हैं--राजन! बुद्धिमान्‌ कुरुराज दुर्योधनकी यह बात पूरी होते ही उसके ऊपर पवित्र सुगंधवाले पुष्पोंकी बड़ी भारी वर्षा होने लगी

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজন! বুদ্ধিমান কুরু-ৰাজ দুর্যোধনে সেই কথা শেষ কৰামাত্ৰেই তেওঁৰ ওপৰত পবিত্ৰ সুগন্ধিযুক্ত পুষ্পৰ মহাবৃষ্টি নামি আহিল।

Verse 2536

क्ुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत । तत्पश्चात्‌ उसने श्रीकृष्णकी ओर भौंहें टेढ़ी करके देखा

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! ছিন্নপুচ্ছ ক্ৰুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ দৰে সি ভ্ৰূকুটি কুটিল কৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ ফালে চালে; তাৰ দেহ অর্ধেকহে উঠি আছিল। সেই সময়ত ৰজা দুর্যোধন যেন সেই উন্মত্ত সৰ্প—পুচ্ছ কটা থাকি সম্পূৰ্ণ দেহ তুলিব নোৱাৰিলেও অর্ধদেহ উচলাই ক্ৰোধদৃষ্টিৰে চাই থকা।

Verse 2636

दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत्‌ उसे प्राणोंका अन्त कर देनेवाली भयंकर वेदना हो रही थी

সঞ্জয়ে ক’লে—দুর্যোধনে উগ্ৰ আৰু কঠোৰ বাক্যৰে বসুদেবনন্দন শ্ৰীকৃষ্ণক আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে। নিজে প্ৰাণান্তক ভয়ংকৰ বেদনাত কাতৰ হৈ থাকিলেও, সেয়া উপেক্ষা কৰি সি নিষ্ঠুৰ কথাৰে শ্ৰীকৃষ্ণক বিদ্ধ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।