Adhyaya 156

Verse 1

/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं।) चतुष्पञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: रात्रियुद्धमें पाण्डव-सैनिकोंका द्रोणाचार्यपर आक्रमण और द्रोणाचार्यद्वारा उनका संहार धृतराष्ट्र रवाच यत्‌ तदा प्राविशत्‌ पाण्डूनाचार्य: कुपितो बली । उक्त्वा दुर्योधन मन्दं मम शास्त्रातिगं सुतम्‌

ধৃতৰাষ্ট্ৰে সুধিলে— সঞ্জয়! মোৰ আজ্ঞা লংঘন কৰা মোৰ মন্দবুদ্ধি পুত্ৰ দুৰ্যোধনক ধমকি ক্ৰোধেৰে উন্মত্ত হোৱা বলৱান আচার্য দ্ৰোণে যেতিয়া সেই সময়ত পাণ্ডৱ-সেনাত প্ৰৱেশ কৰি, ৰথস্থ হৈ সেনাৰ ভিতৰত চাৰিওফালে বিচৰণ কৰি সংহাৰ আৰম্ভ কৰিলে, তেতিয়া পাণ্ডৱসকলে সেই মহাধনুৰ্ধৰ বীৰ দ্ৰোণাচাৰ্যক কেনেকৈ ৰোধ কৰিলে আৰু কেনেকৈ মুখামুখি হ’ল? ৰাত্ৰিযুদ্ধত তেওঁক নিবাৰণ কৰিবলৈ তেওঁলোকে কি উপায় অৱলম্বন কৰিলে?

Verse 2

प्रविश्य विचरन्तं च रथे शूरमवस्थितम्‌ । कथं द्रोणं महेष्वासं पाण्डवा: पर्यवारयन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া মহাধনুৰ্ধৰ বীৰ দ্ৰোণাচাৰ্য ৰথাৰূঢ় হৈ পাণ্ডৱ-সেনাত প্ৰৱেশ কৰি সেয়াৰ ভিতৰত চাৰিওফালে বিচৰণ কৰি আছিল, তেতিয়া পাণ্ডৱসকলে সেই মহান ধনুৰ্ধৰক কেনেকৈ ৰোধ কৰি আবদ্ধ কৰিলে?

Verse 3

केडरक्षन्‌ दक्षिणं चक्रमाचार्यस्य महाहवे । के चोत्तरमरक्षन्त निघ्नतः शात्रवान्‌ बहून्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহাসমৰত আচার্য দ্ৰোণ বহু শত্রুযোদ্ধাক নিধন কৰি থাকোঁতে, তেওঁৰ ৰথৰ সোঁ চকাৰ ৰক্ষা কোনে কৰিলে আৰু বাঁ চকাৰ পাহৰা কোনে দিলে?

Verse 4

के चास्य पृष्ठतो5न्वासन्‌ वीरा वीरस्य योधिन: । के पुरस्तादवर्तन्त रथिनस्तस्य शत्रव:,युद्धपरायण वीर रथी आचार्यके पीछे कौन-से वीर थे और शत्रुपक्षेके कौन-कौनसे वीर उनके सामने खड़े हुए थे

সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধত নিমগ্ন সেই বীৰ ৰথীৰ পিঠিৰ পিছত কোন কোন বীৰ অনুসৰণ কৰি আছিল? আৰু শত্রুপক্ষৰ কোন কোন ৰথী তেওঁৰ সন্মুখত শ্ৰেণীবদ্ধ হৈ থিয় হৈছিল?

Verse 5

मन्ये तानस्पृशच्छीतमतिवेलमनार्तवम्‌ । मन्ये ते समवेपन्त गावो वै शिशिरे यथा

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ মনে হয় ঋতুবহিৰ্ভূত এক অতিমাত্ৰ শীত তেওঁলোকক বহু সময় স্পৰ্শ কৰিছিল। মোৰ মনে হয় তেওঁলোক সকলোৱে একেলগে কঁপি উঠিছিল—যেন শিশিৰত গাইবোৰ কঁপে।

Verse 6

मैं तो समझता हूँ शत्रुओंको बहुत देरतक बिना मौसमके ही सर्दी लगने लगी होगी। जैसे शिशिर-ऋतुमें गायें सर्दीके मारे काँपने लगती हैं, उसी तरह वे शत्रु-सैनिक भी आचार्यके भयसे थर-थर काँपने लगे होंगे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া অপৰাজিত মহাধনুৰ্ধৰ, সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণ পটচালসকলৰ শ্ৰেণীত প্ৰৱেশ কৰি ৰথপথত নৃত্য কৰা যেন চপলতাৰে আগবাঢ়িল, তেতিয়া শত্রুসেনা ভয়ত কঁপি উঠিল আৰু তেওঁলোকৰ সাহস ভাঙিবলৈ ধৰিলে।

Verse 7

क्योंकि किसीसे परास्त न होनेवाले, सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाधनुर्धर द्रोणाचार्यने पांचालोंकी सेनामें रथके मार्गोंपर नृत्य-सा करते हुए प्रवेश किया था ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণাচাৰ্য পাঞ্চালসকলৰ সকলো সেনাক দহি পেলাই আছিল; ক্ৰোধত তেওঁ জ্বলন্ত ধূমকেতুৰ দৰে প্ৰকাশিত হৈছিল। যি অপৰাজেয় আৰু সকলো অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, তেওঁ কেনেকৈ মৃত্যুক সন্মুখীন হ’ল?

Verse 8

संजय उवाच सायाह्रे सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थ: समेत्य च | सात्यकिश्न महेष्वासो द्रोणमेवाभ्यधावताम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সায়াহ্নত সাইন্ধৱ (জয়দ্ৰথ)ক বধ কৰি পাৰ্থ অৰ্জুনে ৰাজা যুধিষ্ঠিৰক লগ পালে; তাৰপিছত মহাধনুৰ্ধৰ অৰ্জুন আৰু সাত্যকি—দুয়ো দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওপৰতে সোজাকৈ ধাৱিত হ’ল।

Verse 9

तथा युधिष्ठिरस्तूर्ण भीमसेनश्न पाण्डव: । पृथक्‌चमूशभ्यां संयत्तौ द्रोणमेवाभ्यधावताम्‌

সেইদৰে ৰাজা যুধিষ্ঠিৰ আৰু পাণ্ডুপুত্ৰ ভীমসেনেও নিজ নিজ সেনাদল সাজি তৎক্ষণাৎ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওপৰতে দ্ৰুতগতিত ধাৱিত হ’ল।

Verse 10

तथैव नकुलो धीमान्‌ सहदेवश्न दुर्जय: । धृष्टद्युम्न: सहानीको विराटश्व॒ सकेकय:

সেইদৰে বুদ্ধিমান নকুল, দুৰ্জয় সহদেৱ, সেনাসহ ধৃষ্টদ্যুম্ন, ৰজা বিরাট, কেকয় ৰাজকুমাৰ, আৰু মৎস্য-শাল্ব দেশৰ যোদ্ধাসকল—সকলোয়ে নিজৰ নিজৰ সেনাৰ সৈতে ৰণভূমিত দ্ৰোণাচাৰ্যৰ দিশে সোজাকৈ আগবাঢ়িল।

Verse 11

।। द्रुपदश्ष तथा राजा पञ्चालैरभिरक्षित:

আৰু ৰজা দ্ৰুপদো পাঞ্চালসকলৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত আৰু সুৰক্ষিত আছিল।

Verse 12

द्रौपदेया महेष्वासा राक्षसश्नल घटोत्कच:

দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকল—মহাধনুৰ্ধৰ—আৰু ৰাক্ষস ঘটোৎকচো তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 13

प्रभद्रकाश्न॒ पञज्चाला: षट्सहस्रा: प्रहारिण:

প্ৰভদ্ৰক আৰু পাঞ্চাল—ছয় হাজাৰ—প্ৰহাৰকাৰী হৈ আগবাঢ়িল।

Verse 14

तथेतरे नरव्याप्रा: पाण्डवानां महारथा:

সেইদৰে পাণ্ডৱৰ আন মহাৰথীসকলেও পুৰুষকাৰ্যত নিয়োজিত হৈ যুদ্ধধৰ্মত ৰত থাকিল।

Verse 15

सहिता: संन्यवर्तन्त द्रोणमेव द्विजर्षभम्‌ । इसी प्रकार पाण्डव-सेनाके अन्य महारथी वीर पुरुषसिंह भी एक साथ द्विजदश्रेष्ठ ट्रोणाचार्ुकी ओर ही लौट आये ।। १४ $ ।। तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभ

তেওঁলোকে সকলোৱে একেলগে ঘূৰি আহিল—দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণৰ দিশেই। আৰু যেতিয়া সেই শূৰসকলে যুদ্ধলৈ আগবাঢ়িল, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ, তেতিয়া সমগ্ৰ সংঘাত দ্ৰোণক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্ণায়ক হৈ উঠিল।

Verse 16

योधानामशिवा रौद्रा राजन्नन्तकगामिनी

হে ৰাজন, যোদ্ধাসকলৰ বাবে এক অশুভ, ভয়ংকৰ—যেন অন্তকৰ দিশে লৈ যায়—শকুন উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 17

तस्यां रजन्यां घोरायां नदन्त्य: सर्वतः शिवा:

সেই ভয়ংকৰ ৰাতিত চাৰিওফালৰ পৰা শিয়ালৰ হাঁহাকাৰ উঠিল—যুদ্ধৰ মাজতে আসন্ন বিপৰ্যয়ৰ অশুভ লক্ষণ।

Verse 18

उलूकाश्चाप्यदृश्यन्त शंसन्तो विपुलं भयम्‌

আৰু পেঁচাও দেখা গ’ল—যেন মহাভয়ৰ সংকেত দিছিল।

Verse 19

ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्द: समभवन्महान्‌

তাৰপিছত, ৰাজেন্দ্ৰ, সৈন্যদলত এক মহাশব্দ উঠিল; ঘোঁৰাৰ খুৰৰ আঘাতে চাৰিওফালে ভয়ংকৰ কোলাহল ছড়াই পৰিল।

Verse 20

भेरीशब्देन महता मृदड्भानां स्वनेन च । गजानां बंहितैश्वापि तुरड्राणां च ह्रेषितै:

ৰণভেৰীৰ মহাধ্বনি, মৃদংগৰ গম্ভীৰ স্বৰ, হাতীৰ চিঙাৰ আৰু ঘোঁৰাৰ হ্ৰেষাধ্বনিত যুদ্ধক্ষেত্ৰ গুঞ্জৰি উঠিল।

Verse 21

ततः समभवद्‌ युद्ध संध्यायामतिदारुणम्‌

তাৰপিছত সন্ধ্যাকালত এক অতিশয় দাৰুণ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।

Verse 22

तमसा चावृते लोके न प्राज्ञायत किंचन

সঞ্জয় ক’লে—যেতিয়া জগত অন্ধকাৰত আৱৃত হ’ল, তেতিয়া একোৱেই স্পষ্টকৈ বুজা নগ’ল।

Verse 23

नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम्‌

সঞ্জয় ক’লে—মানুহ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ তেজ একেলগে গোট খাই জমি একাকাৰ হ’ল।

Verse 24

रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते

সঞ্জয় ক’লে—ৰাতি সময়ত সেয়া যেন বাঁহবনেৰে আৱৃত কোনো পৰ্বত দহি উঠাৰ দৰে দেখা গৈছিল।

Verse 25

मृदज्रानकनिह्वदिर्सझरै: पटहैस्तथा

সঞ্জয় ক’লে—মৃদংগ-আনক, ঝৰ আৰু তদ্ৰূপ পটহ যুদ্ধঢোলৰ গম্ভীৰ নিনাদ উঠিল।

Verse 26

नैव स्वे न परे राजन प्राज्ञायन्त तमोवृते

সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজন, অন্ধকাৰত আৱৃত হোৱাত লোকসকলে ন নিজৰ পক্ষ, ন পৰ পক্ষ চিনিব পাৰিলে।

Verse 27

भौमं॑ रजो<थ राजेन्द्र शोणितेन प्रणाशितम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া, ৰাজেন্দ্ৰ! ৰক্তে পৃথিৱীৰ ধূলি যেন নাশ হ’ল। ইমান ঘন শোণিত ভূমিত বিয়পি পৰিল যে ৰণধূলিৰ কুঁৱাশাও অদৃশ্য হ’ল।

Verse 28

ततः: सा भारती सेना मणिहेमविभूषिता

তাৰ পাছত সেই ভাৰতী সেনা মণি আৰু স্বৰ্ণালংকাৰৰে বিভূষিত হৈ দীপ্তিময় ৰূপে থিয় হ’ল।

Verse 29

द्यौरिवासीत्‌ सनक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ | भरतश्रेष्ठ] उस समय रात्रिकालमें मणियों तथा सुवर्णके आभूषणोंसे विभूषित हुई वह कौरव-सेना नक्षत्रोंसे युक्त आकाशके समान सुशोभित होती थी ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! ৰাতিৰ সময়ত মণি আৰু স্বৰ্ণালংকাৰৰে বিভূষিত সেই কৌৰৱ-সেনা নক্ষত্ৰভৰা আকাশৰ দৰে শোভা পাইছিল। শিয়ালৰ ডাক আৰু দলে-দলে সৈন্যৰ কোলাহলে ই গুঞ্জৰি উঠিছিল; শক্তি আৰু ধ্বজে ই ভৰি আছিল।

Verse 30

तत्राभवन्महाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षण:

তাত এক মহাশব্দ উঠিল—তুমুল, ভয়ংকৰ—যিয়ে ৰোমাঞ্চ জগাই তুলিলে।

Verse 31

सा निशी्थे महाराज सेनादृश्यत भारती

সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! মধ্যৰাতিত সেই ভাৰতী সেনা (পুনৰ) দৃষ্টিগোচৰ হ’বলৈ ধৰিলে।

Verse 32

तत्र नागा रथाश्वैव जाम्बूनदविभूषिता:

সঞ্জয় ক’লে—তাত যুদ্ধহস্তী, ৰথ আৰু অশ্ব সকলো জাম্বূনদ সোণৰে বিভূষিত আছিল; ৰণৰ ঘোৰতাৰ মাজত বাহিৰৰ ৰাজঐশ্বৰ্য ঝলমল কৰিলেও, অন্তৰত হিংসাৰ মূল্য স্পষ্ট হৈ উঠিছিল।

Verse 33

ऋष्टिशक्तिगदाबाणमुसलप्रासपट्टिशा:

সঞ্জয় ক’লে—তেওঁলোকে ঋষ্টি, শক্তি, গদা, বাণ, মুষল, প্ৰাস আৰু পট্টিশ আদি অস্ত্ৰ ধৰি ৰণক্ৰোধত নিক্ষেপ কৰিছিল।

Verse 34

दुर्योधनपुरोवातां रथनागबलाहकाम्‌

সঞ্জয় ক’লে—যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্‌গ্ৰীৱ যোদ্ধাসকলে মেঘঘটাৰ দৰে দেখা সেই অতিভয়ংকৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে; দুযোধন আছিল তাৰ আগত ধাৱমান পুৰবায়ুৰ দৰে, আৰু ৰথ-হস্তীবল আছিল মেঘপুঞ্জৰ দৰে। এনে অস্ত্ৰ-ধুমুহাত সোমালে প্ৰাণ আৰু বিবেক—দুয়োটাই ক্ষয় হয়; তাক পাৰ হ’বলৈ নাও-সম কোনো আশ্ৰয় নাছিল।

Verse 35

वादित्रघोषस्तनितां चापविद्युद्ध्वजैर्व॒ताम्‌ । द्रोणपाण्डवपर्जन्यां खड्गशक्तिगदाशनिम्‌

সঞ্জয় ক’লে—ৰণবাদ্যৰ ঘোষ গৰ্জনৰ দৰে উঠিছিল, আৰু টনা ধনুৰ কাষৰ ধ্বজবোৰ বিজুলীৰ দৰে চকচকাইছিল; দ্ৰোণ আৰু পাণ্ডৱৰ মাজত উঠা সেই যুদ্ধ-মেঘ পর্জন্যৰ দৰে—খড়্গ, শক্তি আৰু গদাৰ আঘাতেই আছিল তাৰ বজ্ৰপাত।

Verse 36

शरधारास्त्रपवनां भुशं शीतोष्णसंकुलाम्‌ । घोरां विस्मापनीमुग्रां जीवितच्छिदमप्लवाम्‌

সঞ্জয় ক’লে—তাত বাণধাৰা আৰু অস্ত্ৰ-পৱন উঠিল—অত্যন্ত প্ৰচণ্ড, শীত-উষ্ণৰ অতিৰেকত সংকুল; সি ঘোৰ, বিস্ময়কাৰী, উগ্ৰ—জীৱন ছিন্নকাৰী, আৰু নিৰাপদে পাৰ হ’বলৈ কোনো আশ্ৰয় নাছিল।

Verse 37

तस्मिन्‌ रात्रिमुखे घोरे महाशब्दनिनादिते

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ভয়ংকৰ ৰাত্ৰিৰ আৰম্ভণিত, মহাশব্দৰ ঘোৰ নিনাদে ৰণভূমি কঁপাই তুলিলে; অন্ধকাৰ ঘনীভূত হ’ল, তথাপি যুদ্ধৰ কোলাহল থমকিল নহ’ল। অবিৰাম বধৰ মাজত ভয় আৰু ধৰ্ম-সংকট অধিক তীব্ৰ হৈ উঠিল।

Verse 38

रात्रियुद्धे महाघोरे वर्तमाने सुदारुणे

সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া সেই ৰাত্ৰিযুদ্ধ চলি আছিল—অত্যন্ত ভয়ংকৰ আৰু পৰম নিষ্ঠুৰ—…

Verse 39

ये ये प्रमुखतो राजन्नावर्तन्त महारथा:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, যি যি অগ্ৰগণ্য মহাৰথী সম্মুখভাগৰ পৰা উভতি আহিছিল, তেওঁলোকে আগত থাকিয়েই উভতি আহিল; তেওঁলোকৰ গতি অনুসৰিয়েই সেনাশ্ৰেণীৰ চলন আৰু অনুচৰসকলৰ মনোবল স্থিৰ হৈছিল।

Verse 40

तानि नागसहस्राणि रथानामयुतानि च,उस प्रदोषकालमें अकेले द्रोणाचार्यने अपने नाराचोंद्वारा एक हजार हाथी, दस हजार रथ तथा लाखों-करोड़ों पैदल एवं घुड़सवार नष्ट कर दिये

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই প্ৰদোষকালত দ্ৰোণে একাই নিজৰ তীক্ষ্ণ নাৰাচে এক হাজাৰ হাতী, দহ হাজাৰ ৰথ আৰু অগণিত পদাতিক-অশ্বাৰোহীক বিনাশ কৰিলে। এই বৃত্তান্তে দেখুৱায়—যেতিয়া ধৰ্ম প্ৰতিশোধ আৰু বৈৰিতাৰ অন্ধকাৰত ঢাকি যায়, তেতিয়া যুদ্ধকৌশলও ভয়ংকৰ সংহাৰ হৈ অপাৰ মানৱক্ষয় ঘটায়।

Verse 41

पदातिहयसंघानां प्रयुतान्यर्बुदानि च | द्रोणेनैकेन नाराचैर्निर्भिन्नानि निशामुखे

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাত্ৰিৰ আৰম্ভণিত দ্ৰোণে একাই নাৰাচে পদাতিক আৰু অশ্বাৰোহীৰ মহাসংঘ—পদহাজাৰ, আনকি কোটি পৰ্যন্ত—বিদীর্ণ কৰি বিনাশ কৰিলে; লগতে এক হাজাৰ হাতী আৰু দহ হাজাৰ ৰথো পতিত হ’ল। এই দৃশ্যই ৰণভূমিত শক্তিৰ ভয়ংকৰ অসমতা প্ৰকাশ কৰে—য’ত ধৰ্মযুক্ত যুদ্ধৰ ঠাইত সংহাৰেই প্ৰধান হৈ উঠিছিল।

Verse 116

धृष्टद्युम्नपिता राजन्‌ द्रोणमेवाभ्यवर्तत । राजन! पांचाल-सैनिकोंसे सुरक्षित धृष्टद्युम्न-पिता राजा द्रुपदने भी द्रोणाचार्यका ही सामना किया

সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজন, পাঞ্চাল-সৈন্যৰ সুৰক্ষাত থাকিলেও ধৃষ্টদ্যুম্নৰ পিতা ৰজা দ্ৰুপদ স্বয়ং দ্ৰোণাচাৰ্যক মুখামুখি কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 126

ससैन्यास्ते न्यवर्तन्त द्रोणमेव महाद्युतिम्‌ महाधनुर्धर द्रौपदीकुमार तथा राक्षस घटोत्कच भी अपनी सेनाओंके साथ महातेजस्वी द्रोणाचार्यकी ही ओर लौट आये

সঞ্জয় ক’লে—তাৰ পাছত তেওঁলোকে নিজ নিজ সৈন্যসহ—দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰ মহাধনুৰ্ধৰ আৰু ৰাক্ষস ঘটোৎকচো—পুনৰ ঘূৰি মহাতেজস্বী দ্ৰোণাচাৰ্যৰ দিশে আগবাঢ়িল।

Verse 133

द्रोणमेवा भ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । प्रहार करनेमें कुशल छ: हजार प्रभद्रक और पांचाल योद्धा भी शिखण्डीको आगे करके द्रोणाचार्यपर ही चढ़ आये

সঞ্জয় ক’লে—শিখণ্ডীক আগত ৰাখি তেওঁলোকে সোজাকৈ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওপৰত আগবাঢ়িল। প্ৰহাৰত নিপুণ ছয় হাজাৰ প্ৰভদ্ৰক আৰু পাঞ্চাল যোদ্ধাসকলেও শিখণ্ডীক আগত ৰাখি দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰিল।

Verse 153

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रिकालिक युद्धके प्रसंगमें दुर्योधन-पराजयविषयक एक सौ तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত ঘটোৎকচবধপৰ্বত ৰাত্ৰিকালীন যুদ্ধপ্ৰসঙ্গত দুঃশাসন নহয়, দুৰ্যোধনৰ পৰাজয়বিষয়ক একশ ত্ৰিপন্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 154

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे चतुष्पड्चाशदधिकशततमोड्ध्याय:

ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে দ্ৰোণপৰ্বণি ঘটোৎকচবধপৰ্বণি ৰাত্ৰিযুদ্ধে ষট্পঞ্চাশদধিকশততমোऽধ্যায়ঃ।

Verse 156

बभूव रजनी घोरा भीरूणां भयवर्धिनी । भरतश्रेष्ठ! युद्धके लिये उन शूरवीरोंके आ पहुँचनेपर वह रात बड़ी भयंकर हो गयी, जो भीरु पुरुषोंके भयको बढ़ानेवाली थी

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! সেই শূৰবীৰসকল যুদ্ধৰ বাবে উপস্থিত হোৱামাত্ৰেই ৰাতিটো অতি ঘোৰ হৈ উঠিল—ভীৰুসকলৰ ভয় বঢ়োৱা ৰাতি।

Verse 163

कुण्जराश्वमनुष्याणां प्राणान्तकरणी तदा । राजन! वह रात्रि समस्त योद्धाओंके लिये अमंगल-कारक, भयंकर यमराजके पास ले जानेवाली तथा हाथी, घोड़े और मनुष्योंके प्राणोंका अन्त करनेवाली थी

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! সেই ৰাতি তেতিয়া সকলো যোদ্ধাৰ বাবে অমঙ্গলকাৰী হ’ল; যেন যমৰ ওচৰলৈ টানি নিয়ে যায়—এনে ঘোৰ, আৰু হাতী, ঘোঁৰা আৰু মানুহৰ প্ৰাণান্তকাৰী।

Verse 183

विशेषत: कौरवाणां ध्वजिन्यामतिदारुणा: । विशेषत: कौरव-सेनामें महान्‌ भयकी सूचना देनेवाले अत्यन्त दारुण उल्लू पक्षी भी दिखायी दे रहे थे

সঞ্জয়ে ক’লে—বিশেষকৈ কৌৰৱৰ ধ্বজিনীত অতি দাৰুণ আৰু ঘোৰ অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে; কৌৰৱ-সেনাত মহাভয়ৰ সংকেত দিয়া নিষ্ঠুৰ পেঁচাবোৰ বিশেষভাৱে দেখা গ’ল।

Verse 203

खुरशब्दनिपातैश्न तुमुल: सर्वतो5भवत्‌ । राजेन्द्र! तदनन्तर सारी सेनाओंमें रणभेरीकी भारी आवाज

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! তেতিয়া ঘোঁৰাৰ খুৰৰ আঘাতে চাৰিওফালে প্ৰচণ্ড কোলাহল উঠিল। তাৰ পাছত সকলো সেনাত ৰণভেৰীৰ গম্ভীৰ নাদ, মৃদংগৰ ধ্বনি, হাতীৰ চিঘাড়, ঘোঁৰাৰ হ্ৰেষাধ্বনি আৰু মাটিত খুৰৰ ধপধপ শব্দ মিলি চাৰিদিশে অতি ভয়ংকৰ গর্জন প্ৰতিধ্বনিত হ’ল।

Verse 216

द्रोणस्प च महाराज सृञ्जयानां च सर्वश: । महाराज! तत्पश्चात्‌ संध्याकालमें समस्त सूंजयवीरों तथा द्रोणाचार्यका अत्यन्त दारुण संग्राम होने लगा

সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! তাৰ পাছত চাৰিওফালে দ্ৰোণাচাৰ্য আৰু সৃঞ্জয় বীৰসকলৰ মাজত অতি দাৰুণ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। তাৰপিছত সন্ধ্যাকালত সৃঞ্জয় বীৰসকলৰ সমগ্ৰ বাহিনী দ্ৰোণাচাৰ্যৰ সৈতে অতি ঘোৰ সংঘৰ্ষত আবদ্ধ হ’ল।

Verse 226

सैन्येन रजसा चैव समन्तादुत्थितेन ह । सारा जगत्‌ अंधकारसे तथा सेनाद्वारा सब ओर उड़ायी हुई धूलसे आच्छादित होनेके कारण किसीको कुछ भी ज्ञात नहीं होता था

সঞ্জয়ে ক’লে—সেনাই চাৰিওফালে উৰুৱাই তোলা ধূলিৰে সমগ্ৰ দৃশ্য যেন অন্ধকাৰত ঢাকি গ’ল। সৈন্যদলে তোলা ধূলিমেঘে সকলো আচ্ছন্ন হোৱাত কোনোবাই একো স্পষ্ট চিনিব নোৱাৰিলে—মিত্ৰ নে শত্রু, দিশ নে ব্যূহ; যুদ্ধক্ষেত্ৰত সৰ্বত্ৰ বিভ্ৰান্তি নামি আহিল।

Verse 233

नापश्याम रजो भौम॑ कश्मलेनाभिसंवृता: । मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंके रक्तमें सन जानेके कारण हमें धरतीकी धूल दिखायी नहीं देती थी। हम सब लोगोंपर मोह-सा छा गया था

সঞ্জয়ে ক’লে—কশ্মলৰ আৱৰণে ঢাকি থকাৰ বাবে আমি মাটিৰ ধূলিও দেখা নাছিলোঁ। মানুহ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ ৰক্তে সকলো তিতি অন্ধকাৰসদৃশ হৈ পৰিছিল; সেয়ে ভূমিধূলিও চকুত নপৰিল। আমাৰ সকলোৰে ওপৰত যেন মোহ নামি আহিল।

Verse 243

घोरश्नट्चटाशब्द: शस्त्राणां पततामभूत्‌ । जैसे पर्वतपर रातके समय बाँसोंका जंगल जल रहा हो और उन बाँसोंका चटखनेका घोर शब्द सुनायी दे रहा हो

সঞ্জয়ে ক’লে—পতিত আৰু সংঘাত হোৱা অস্ত্ৰশস্ত্ৰৰ পৰা ভয়ংকৰ ‘চটচট’ শব্দ উঠিছিল। আঘাত-প্ৰত্যাঘাতৰ সেই নিনাদ আছিল এনে, যেন ৰাতিৰ সময়ত পাহাৰত বাঁহবন জ্বলি উঠি বাঁহ ফাটাৰ বিভীষিকাময় শব্দ চাৰিওফালে বাজি উঠে; তেনেকৈয়ে সি কাণ বিদীৰ্ণ কৰি দিছিল।

Verse 256

फेत्कारैहेषितै: शब्दै: सर्वमेवाकुलं बभौ | मृदंग और ढोलोंकी आवाजसे, झाँझ और पटहोंकी ध्वनिसे तथा हाथी-घोड़ोंके फुंकार और हींसनेके शब्दोंसे वहाँका सब कुछ व्याप्त जान पड़ता था

সঞ্জয়ে ক’লে—ফেত্কাৰ, হ্ৰেষাধ্বনি আৰু নানা কোলাহলপূর্ণ শব্দে তাত সকলো একেবাৰে অস্থিৰ হৈ উঠিল। মৃদংগ-ঢোলৰ নিনাদ, ঝাঁঝ আৰু পটহৰ ধ্বনি, লগতে হাতীৰ ফুঁকাৰ আৰু ঘোঁৰাৰ হ্ৰেষায় যুদ্ধক্ষেত্ৰ চাৰিওফালে ভৰি পৰিছিল।

Verse 266

उन्मत्तमिव तत्‌ सर्व बभूव रजनीमुखे । राजन्‌! उस अन्धकाराच्छन्न प्रदेशमें अपने और परायेकी पहचान नहीं होती थी। उस प्रदोषकालमें सब कुछ उन्मत्त-सा जान पड़ता था

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ৰাতি ওচৰ চাপোঁতেই সকলো যেন উন্মত্ত হৈ উঠিল। অন্ধকাৰত আচ্ছন্ন সেই অঞ্চলত নিজৰ-পরৰ ভেদ বুজা নাযায়; সেই প্ৰদোষবেলাত সকলোকে ব্যামূঢ় আৰু বিকাৰগ্ৰস্ত যেন লাগিছিল।

Verse 273

शातकौम्भैश्न कवचैर्भूषणैश्ल तमो5भ्यगात्‌ । राजेन्द्र! रक्तकी धाराने धरतीकी धूलको नष्ट कर दिया। सोनेके कवचों और आभूषणोंकी चमकसे अंधकार दूर हो गया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাজেন্দ্ৰ! সোণৰ কবচ আৰু অলংকাৰৰ দীপ্তিত তাত থকা অন্ধকাৰ দূৰ হ’ল। ৰক্তধাৰাৰে ৰঞ্জিত পৃথিৱীৰ ধূলি যেন মচি পেলোৱা হ’ল; হেমকবচ-ভূষণৰ প্ৰভাত ৰণভূমিৰ তম শমিল।

Verse 296

वारणाभिरस्ता घोरा क्ष्वेडितोत्क्रुष्टनादिता । उस सेनाके आसपास सियारोंके समूह अपनी भयंकर बोली बोल रहे थे। शक्तियों तथा ध्वजोंसे सारी सेना व्याप्त थी। कहीं हाथी चिग्घाड़ रहे थे

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই সেনাৰ চাৰিওফালে ভয়ংকৰ চিঞৰ-বাখৰ আৰু উগ্ৰ নাদ উঠিছিল। অস্ত্ৰ আৰু ধ্বজেৰে সেনা ভৰি আছিল; ক’তবাত হাতী চিঘাৰিছিল, ক’তবাত যোদ্ধাই সিংহনাদ কৰিছিল, আৰু ক’তবাত সৈনিকসকলে পৰস্পৰক ডাকি ললকাৰিছিল। সেই শব্দ-কলৰৱে সেনাখন অতি ভয়ংকৰ যেন লাগিছিল।

Verse 306

समावृण्वन्‌ दिश: सर्वा महेन्द्राशनिनि:स्वन: । थोड़ी देरमें वहाँ रोंगटे खड़े कर देनेवाला अत्यन्त भयंकर महान्‌ शब्द गूँज उठा। ऐसा जान पड़ता था देवराज इन्द्रके वज्रकी गड़गड़ाहट फैल गयी हो। वह शब्द वहाँ सारी दिशाओंमें छा गया था

সঞ্জয়ে ক’লে—অল্প সময়তে তাত ৰোমাঞ্চ জগোৱা পৰ্যন্ত অতিভয়ংকৰ এক মহাশব্দ উঠিল; যেন দেবরাজ ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰগর্জন আকাশমণ্ডলত বিস্তাৰিত হ’ল। সেই নাদ সকলো দিশ আৱৰি ধৰিলে।

Verse 316

अड्डदे: कुण्डलैरनिष्कि: शस्त्रैश्वैवावभासिता | महाराज! रातके समय कौरव-सेना अपने बाजूबन्द, कुण्डल, सोनेके हार तथा अस्त्र- शस्त्रोंसे प्रकाशित हो रही थी

সঞ্জয়ে ক’লে—মহারাজ! ৰাতিৰ সময়ত কৌৰৱ-সেনা বাহুবন্ধ, কুণ্ডল, সোণৰ হাৰ আৰু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ দীপ্তিত আলোকিত হৈছিল। অন্ধকাৰৰ মাজতো অলংকাৰ আৰু শস্ত্ৰৰ প্ৰভাৰে সেনাখন যেন পোহৰ ধৰি আছিল।

Verse 333

सम्पतन्तो व्यदृश्यन्त भ्राजमाना इवाग्नय: । वहाँ चारों ओर गिरते हुए ऋष्टि, शक्ति, गदा, बाण, मूसल, प्रास और पट्टिश आदि अस्त्र आगके अंगारोंके समान प्रकाशित दिखायी देते थे

সঞ্জয়ে ক’লে—তাত চাৰিওফালে পৰি থকা ঋষ্টি, শক্তি, গদা, বাণ, মূসল, প্ৰাস আৰু পট্টিশ আদি অস্ত্ৰ অগ্নিৰ অঙ্গাৰ যেন দীপ্ত হৈ দেখা গৈছিল। সিহঁত পৰি পৰি যেন অগ্নিজ্বালাৰ দৰে ঝলমল কৰিছিল।

Verse 363

तां प्राविशन्नतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षव: । युद्ध करनेकी इच्छावाले सैनिकोंने उस अत्यन्त भयंकर सेनामें प्रवेश किया

সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধ কৰিবলৈ উদ্‌গ্ৰীৱ বীৰসকলে সেই অতিভয়ংকৰ সেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে। সি যেন ঘন ধুমুহা-মেঘৰ স্তূপ; তাৰ চালক-পৱন দুৰ্যোধন, ৰথ আৰু হাতী মেঘদল, ৰণবাদ্যৰ গম্ভীৰ নিনাদ বজ্ৰগর্জনৰ দৰে, আৰু ধনু-ধ্বজা বিদ্যুতৰ দৰে ঝলমল কৰিছিল। দ্ৰোণ আৰু পাণ্ডৱসকল যেন পৰ্জন্য (বৰ্ষাদেৱ)ৰ কাৰ্য সম্পাদন কৰিছিল; খড়্গ, শক্তি আৰু গদাৰ আঘাত বজ্ৰপাতৰ দৰে; তাত বাণৰূপ জলধাৰাৰ প্ৰবল বৰ্ষণ হৈছিল; আৰু অস্ত্ৰসমূহ পৱনৰ ঝাপটাৰ দৰে দৌৰি ফুৰিছিল। শীত আৰু উষ্ণৰ চূড়ান্ততাৰে ভৰা সেই উগ্ৰ, ঘোৰ সেনাই সকলোকে বিস্মিত কৰি যোদ্ধাসকলৰ জীৱনচ্ছেদ কৰিছিল; তাক পাৰ হ’বলৈ নাও-সদৃশ কোনো উপায় নাছিল।

Verse 383

द्रोणमभ्यद्रवन्‌ क्रुद्धा: सहिता: पाण्डुसृज्जया: । जब वह अत्यन्त भयंकर और दारुण रात्रियुद्ध चल रहा था, उस समय क्रोधमें भरे हुए पाण्डवों तथा सूंजयोंने द्रोणाचार्यपर एक साथ धावा किया

সঞ্জয়ে ক’লে—ক্ৰোধে উন্মত্ত পাণ্ডৱসকল আৰু সৃঞ্জয়সকল একেলগে মিলি দ্ৰোণৰ ওপৰত সিধাকৈ ধাৱিত হ’ল। সেই অতিভয়ংকৰ আৰু দাৰুণ ৰাত্ৰিযুদ্ধৰ মাজত তেওঁলোকে একত্ৰ আক্রমণে ৰণভূমিত নিজৰ পূজ্য গুৰুকেই মুখামুখি কৰিলে।

Verse 393

तान्‌ सर्वान्‌ विमुखांक्षक्रे कांश्रिन्निन्ये यमक्षयम्‌ । राजन! जो-जो प्रमुख महारथी द्रोणाचार्यके सामने आये, उन सबको उन्होंने युद्धसे विमुख कर दिया और कितनोंको यमलोक पहुँचा दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! তেওঁৰ সন্মুখলৈ অহা সকলোকে তেওঁ যুদ্ধৰ পৰা বিমুখ কৰিলে; আৰু কিছুমানক যমৰ অক্ষয় ধামলৈ পঠাই দিলে।

Verse 1736

न्यवेदयन्‌ भयं घोरं सज्वालकवलै मुख: । उस घोर रजनीमें सब ओर कोलाहल करती हुई सियारिनें अपने मुँहले आग उगलती हुई घोर भयकी सूचना दे रही थीं

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ঘোৰ ৰজনীত চাৰিওফালে কোলাহল কৰা শিয়ালিনীবোৰে যেন মুখেৰে জুই উগলিছে—এনেদৰে ঘোৰ ভয়ৰ সংকেত দিছিল।

Verse 3236

निशायां प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युत: । वहाँ रात्रिमें सुवर्णभपूषित हाथी और रथ बिजलीसहित मेघोंके समान दिखायी दे रहे थे

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাত্ৰিত তেওঁলোক বিদ্যুৎসহ মেঘৰ দৰে দেখা দিছিল; সোণৰ অলংকাৰৰে ভূষিত হাতী আৰু ৰথ অন্ধকাৰত দীপ্ত হৈ উঠিছিল।

Verse 3736

भीरूणां त्रासजनने शूराणां हर्षवर्धने । महान्‌ शब्दसे मुखरित एवं भयंकर रात्रिका प्रथम पहर बीत रहा था, जो कायरोंको डरानेवाला और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाला था

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই মহা, প্ৰতিধ্বনিময় ৰণকোলাহল ভীৰুবিলাকৰ বাবে ভয়ংকৰ আৰু শূৰবীৰসকলৰ বাবে হর্ষবর্ধক আছিল। ভয়াল ৰাতিৰ সেই তুমুল যুদ্ধৰ মাজতে ৰাতিৰ প্ৰথম প্ৰহৰ এইদৰে পাৰ হৈ গ’ল।