Shloka 203
उपायैः पूर्ववधकथनम् / Strategic Justifications for Prior Eliminations
खुरशब्दनिपातैश्न तुमुल: सर्वतो5भवत् । राजेन्द्र! तदनन्तर सारी सेनाओंमें रणभेरीकी भारी आवाज, मृदंगोंकी ध्वनि, हाथियोंके चिग्घाड़ने, घोड़ोंके हिनहिनाने और धरतीपर उनकी टाप पड़नेसे चारों ओर अत्यन्त भयंकर शब्द गूँजने लगा
khuraśabdanipātaiś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat | rājendra! tad-anantaraṃ sarī-senāsu raṇabherīṇāṃ bhārī nādaḥ, mṛdaṅgānāṃ dhvaniḥ, hastināṃ cighghāṭanam, aśvānāṃ hinhinānam, pṛthivyāṃ ca teṣāṃ ṭāpa-patanena caturdiśam atyanta-bhayaṅkaraḥ śabdaḥ pratidhvanitum ārabdhaḥ ||
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! তেতিয়া ঘোঁৰাৰ খুৰৰ আঘাতে চাৰিওফালে প্ৰচণ্ড কোলাহল উঠিল। তাৰ পাছত সকলো সেনাত ৰণভেৰীৰ গম্ভীৰ নাদ, মৃদংগৰ ধ্বনি, হাতীৰ চিঘাড়, ঘোঁৰাৰ হ্ৰেষাধ্বনি আৰু মাটিত খুৰৰ ধপধপ শব্দ মিলি চাৰিদিশে অতি ভয়ংকৰ গর্জন প্ৰতিধ্বনিত হ’ল।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral gravity and collective momentum of war: once armies move, violence becomes a self-amplifying force, signaled by overwhelming sound. It implicitly warns that adharma-driven conflict quickly grows beyond individual control, engulfing all directions and minds.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that after the armies surge forward, the battlefield erupts in a terrifying cacophony—war-drums, mṛdaṅgas, elephants’ trumpeting, horses’ neighing, and the pounding of hooves—creating a tumult heard everywhere.