Adhyaya 175
पाण्डवानां पाञ्चालगमनम् (The Pāṇḍavas’ Journey toward Pāñcāla and News of the Svayaṃvara)
Upa-parva: Svayaṃvara-anuyātrā (Journey toward Draupadī’s Svayaṃvara) — Ādi-parva contextual unit
Vaiśaṃpāyana narrates that the five Pāṇḍava brothers, described as eminent warriors, proceed with their mother to see Draupadī and the great festival associated with the svayaṃvara. En route they meet many Brahmins traveling in groups, who inquire about the brothers’ destination and origin. Yudhiṣṭhira answers that they have come from Ekacakrā and requests the Brahmins to recognize them as traveling together with their mother. The Brahmins advise them to go at once to Pāñcāla, to Drupada’s residence, where a wealthy and grand svayaṃvara will occur. They describe the event’s scale: extraordinary festivities, the gathering of kings and princes from many regions, ritual patrons and disciplined ascetics, and the circulation of gifts, cattle, food, and wealth. They offer descriptive praise of Draupadī—born from the sacrificial altar—and of her brother Dhṛṣṭadyumna, born armed, as well as the competitive selection dynamic in which Kṛṣṇā (Draupadī) may choose among eminent men. Yudhiṣṭhira agrees to go with them to witness the svayaṃvara and the “divine-like” festival.
Shlokas
Verse 1
अकाल चतुःसप्तरत्यांधेिकशततमो< ध्याय: वसिष्ठजीके अद्भुत क्षमा-बलके आगे विश्वामित्रजीका परा'भव अर्जुन उवाच किंनिमित्तमभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयो: । वसतोराश्रमे दिव्ये शंस न: सर्वमेव तत्
অর্জুনে ক’লে— হে গন্ধৰ্বৰাজ! বিশ্বামিত্ৰ আৰু বশিষ্ঠ মুনিৰ মাজত বৈৰ কিহৰ কাৰণে জন্মিল? তেওঁলোকে তো নিজ নিজ দিব্য আশ্ৰমত বাস কৰিছিল; সেই সকলো বৃত্তান্ত আমাক কওক।
Verse 2
गन्धर्व उवाच इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते । पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन्निबोध मे
গন্ধৰ্বে ক’লে— পাৰ্থ! বশিষ্ঠৰ এই উপাখ্যান সৰ্বলোকত অতি পুৰাতন বুলি কোৱা হয়। মই তাক যথাৰ্থভাৱে তোমাক ক’ম; শুনা।
Verse 3
कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवो भरतर्षभ । गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसम्भव:
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! কান্যকুব্জত এজন মহান ৰজা আছিল, যি জগতত ‘গাধি’ নামে প্ৰসিদ্ধ। তেওঁ কুশিকৰ সত্য পুত্ৰ আছিল।
Verse 4
तस्य धर्मात्मन: पुत्र: समृद्धबलवाहन: । विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दन:
সেই ধৰ্মাত্মা ৰজাৰ পুত্ৰ ‘বিশ্বামিত্ৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তেওঁ বল আৰু বাহনসাম্পত্তিত সমৃদ্ধ আছিল আৰু শত্রুদমনকাৰী আছিল।
Verse 5
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । मृगान् विध्यन् वराहांश्व रम्येषु मरुधन्वसु
তেওঁ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে ঘন অৰণ্যলৈ মৃগয়া কৰিবলৈ গ’ল। মৰুভূমি-প্ৰদেশৰ মনোৰম বনভাগসমূহত তেওঁ হৰিণ আৰু বৰাহ আদি পশুক বাণেৰে বিদ্ধ কৰি শিকাৰৰ পিছু ধৰি আগবাঢ়ি থাকিল—এই ঘটনাই পৰৱৰ্তী কাহিনীত ৰাজশক্তিৰ ক্ৰীড়াময় প্ৰকাশ আৰু তপোবনৰ পবিত্ৰ সংযমৰ মাজৰ নৈতিক টানাপোড়েনৰ ভূমি সাজে।
Verse 6
व्यायामकर्शित: सो5थ मृगलिप्सु: पिपासित: । आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
ব্যায়ামত ক্লান্ত, শিকার ধৰা বাসনাৰে উদ্গ্ৰীৱ আৰু তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ তেওঁ—হে নৰশ্ৰেষ্ঠ—বসিষ্ঠৰ আশ্ৰমলৈ আহিল। এই শ্লোকত দেখুওৱা হৈছে যে মৃগয়াৰ পৰিশ্ৰমেই তেওঁক ঋষিৰ আশ্ৰমত আশ্ৰয় আৰু আতিথ্য বিচাৰিবলৈ বাধ্য কৰিলে, আৰু তাতে ৰাজবল আৰু তপোবন-ধৰ্মৰ বৈপৰীত্য স্পষ্ট হয়।
Verse 7
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठ: श्रेष्ठभागृषि: । विश्वामित्र नरश्रेष्ठ प्रतिजग्राह पूजया
তেওঁ অহা দেখি, মহর্ষিসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য শ্ৰেষ্ঠ ঋষি বসিষ্ঠে নৰশ্ৰেষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰক বিধিপূৰ্বক পূজাসহ গ্ৰহণ কৰি সন্মান জনালে। এই প্ৰসঙ্গত বসিষ্ঠে আতিথ্যধৰ্মৰ আদৰ্শ স্থাপন কৰে; শক্তিমান ৰজাও আশ্ৰমত সন্মানৰ যোগ্য।
Verse 8
पाद्यार्ष्याचमनीयैस्तं स्वागतेन च भारत । तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा,भारत! पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, स्वागत-भाषण तथा वन्य हविष्य आदिसे उन्होंने विश्वामित्रजीका सत्कार किया
হে ভাৰত! তেওঁ পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমনীয় জল আৰু স্বাগত-বচনেৰে তেওঁক সন্মান জনালে; তদ্ৰূপ সেই সময় অৰণ্যত উপলব্ধ হৱিষ্য-দ্ৰব্যেৰেো যথোচিত আতিথ্য কৰিলে।
Verse 9
तस्याथ कामधुग् धेनुर्वसिष्ठस्थ महात्मन: । उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुह्मुते सदा
তাৰ পাছত মহাত্মা বসিষ্ঠৰ ওচৰত ‘কামধুক’ নামৰ ইচ্ছা-পূৰণকাৰী গাই আছিল। তাক “ইচ্ছিত বস্তু দিয়া” বুলি ক’লে, সি সদায় যি যি কামনা কৰা হয় সেই অনুসাৰে বস্তু দোহন কৰি দিত।
Verse 10
ग्राम्यारण्याश्लौषधी श्व दुदुहे पय एव च । षड़सं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
গন্ধৰ্বে ক’লে— সেই কুকুৰীয়ে যেন গাঁও আৰু অৰণ্যৰ ঔষধিসকলৰ সাৰ দোহি দুধেই প্ৰকাশ কৰিলে; আৰু তাৰ পৰা ছয় ৰসে মধুৰ, অমৃতসদৃশ, অনুত্তম ৰসায়ন উৎপন্ন হ’ল।
Verse 11
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन
গন্ধৰ্বে ক’লে— ইয়াত ভোজনীয় আহাৰ, পানীয় পেয়, আৰু নানাবিধ চৰ্ব্য (চিবাই খোৱা) ভক্ষ্য আছে; অমৃতসদৃশ স্বাদৰ লেহ্য (চাটনি আদি) আছে; আৰু চোষ্য বস্তুও আছে—হে অৰ্জুন।
Verse 12
रत्नानि च महाहाणि वासांसि विविधानि च । तैः कामै: सर्वसम्पूर्ण: पूजितश्च महीपति:
গন্ধৰ্বে ক’লে— অতি মূল্যবান ৰত্ন আৰু নানাবিধ বস্ত্ৰো অৰ্পণ কৰা হ’ল; এনে কাম্য দানৰ দ্বাৰা সেই নৃপতি সৰ্বতোভাবে পৰিপূৰ্ণ হ’ল আৰু যথাবিধি পূজিতো হ’ল।
Verse 13
ग्रामीण तथा जंगली अन्न
গন্ধৰ্বে ক’লে— সেই কামধেনুৱে একেলগে সকলো প্ৰস্তুত কৰি দিলে: গাঁও আৰু অৰণ্যৰ ধান্যাহাৰ, ফল-মূল, দুধ, ছয় ৰসৰ ভোজন, অমৃতসদৃশ মধুৰ পৰম উত্তম ৰসায়ন; খোৱা, পান কৰা, চিবোৱা, চাটনি আদি লেহ্য, আৰু ইক্ষু আদি চোষ্য—অসংখ্য বস্তু; লগতে বহুমূল্য ৰত্ন আৰু নানাবিধ বস্ত্ৰ। এই সকলো মনোবাঞ্ছিত দানৰ দ্বাৰা, হে অৰ্জুন, ৰজা বিশ্বামিত্ৰ সৰ্বতোভাবে যথোচিতভাৱে সন্মানিত হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁ মন্ত্ৰী আৰু সেনাসহিত অত্যন্ত সন্তুষ্ট হ’ল। সেই মহর্ষিৰ ধেনু পুষ্ট, সুন্দৰ আৰু বিস্তৃত আছিল; মস্তক, গ্ৰীৱা, জাঁঘ, গলকম্বল, লেজ আৰু থন—এই ছয়টা বৃহৎ অঙ্গ প্ৰসিদ্ধ আছিল, আৰু তাৰ পাৰ্শ্ব আৰু ঊৰু বিশেষ মনোৰম আছিল।
Verse 14
मण्डूकनेत्रां स््वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम् | सुवालर्धि शड्कुकर्णा चारुशुज्रां मनोरमाम्
গন্ধৰ্বে ক’লে— তাইৰ চকু মণ্ডূকৰ দৰে আছিল, তথাপি দেহাকৃতি সুষম আৰু সুন্দৰ আছিল। তাইৰ থন পূৰ্ণ আৰু বিস্তৃত; তাই সৰ্বতোভাবে নিন্দাতীত আছিল। সুন্দৰ লেজ, নুকিলা কান আৰু মনোহৰ শিঙৰ বাবে তাই অতিশয় মনোৰম দেখা গৈছিল।
Verse 15
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मित: सो5भिवीक्ष्य ताम् । अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दन:
তাইৰ মূৰ আৰু গ্ৰীৱা বহল আৰু পুষ্ট আছিল; তাইৰ নাম নন্দিনী। তাক দেখি গাধিনন্দন ৰজা বিশ্বামিত্ৰ বিস্মিত হৈ নন্দিনীক অভিবাদন কৰি প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 16
अब्रवीच्च भृशं तुष्ट: स राजा तमृषिं तदा । अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुन:
তেতিয়া অতিশয় সন্তুষ্ট হৈ সেই ৰজাই ঋষিক ক’লে— “হে ব্ৰাহ্মণ! মই কি এক অৰ্বুদ (কোটি) গাই দি, নতুবা মোৰ ৰাজ্য দি পুনৰ প্ৰতিদান দিম?”
Verse 17
वसिष्ठ उवाच देवतातिथिपित्रर्थ याज्यार्थ च पयस्विनी
বসিষ্ঠে ক’লে— “ই দুধে সমৃদ্ধ; দেৱতাৰ উদ্দেশ্যে, অতিথি-সৎকাৰৰ বাবে আৰু পিতৃকাৰ্যৰ যজ্ঞাদি কৰ্মৰ বাবে ই উপযুক্ত।”
Verse 18
विश्वामित्र उवाच क्षत्रियो5हं भवान् विप्रस्तपस्स्वाध्यायसाधन:,विश्वामित्रजी बोले--मैं क्षत्रिय राजा हूँ और आप तपस्या तथा स्वाध्यायका साधन करनेवाले ब्राह्मण हैं
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে— “মই ক্ষত্ৰিয়, ৰজা; আৰু আপুনি ব্ৰাহ্মণ—তপস্যা আৰু স্বাধ্যায়ত নিৰত।”
Verse 19
ब्राह्मणेषु कुतो वीर्य प्रशान्तेषु धृतात्मसु । अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে— “শান্ত আৰু আত্মসংযমী ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত বীৰ্য ক’ত? তথাপি তুমি মোৰ ইচ্ছিত—এটা অৰ্বুদ (কোটি) গাই—মোক নিদিয়া।”
Verse 20
वसिष्ठ उवाच बलस्थश्वासि राजा च बाहुवीर्यश्न क्षत्रिय:
বসিষ্ঠে ক’লে—তুমি বলত প্ৰতিষ্ঠিত; তুমি ৰজা; আৰু বাহুবল-পরাক্ৰমে যুক্ত ক্ষত্ৰিয়।
Verse 21
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय । वसिष्ठजीने कहा--तुम सेनाके साथ हो, राजा हो और अपने बाहुबलका भरोसा रखनेवाले क्षत्रिय हो। जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा शीघ्र कर डालो, विचार न करो ।।
গন্ধৰ্বে ক’লে—যেনে ইচ্ছা তেনে শীঘ্ৰে কৰ; চিন্তা-ভাবনা কৰি বিলম্ব নকৰিবা।
Verse 22
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । कशादण्डप्रणुदितां काल्यमानामितस्तत:
হংস আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত শ্বেতবৰ্ণৰ সেই নন্দিনী গাইখন তেওঁ হৰণ কৰিলে। চাবুক আৰু দণ্ডে তাড়িত হৈ তাইক ইফালে-সিফালে মাৰি হাক দি লৈ যোৱা হৈছিল।
Verse 23
हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी । आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी
হাম্ভাৰ কৰি, বসিষ্ঠৰ কল্যাণময়ী নন্দিনী আগবাঢ়ি আহি, হে পাৰ্থ, তোমাৰ সন্মুখত থিয় হ’ল—তাইৰ দৃষ্টি শ্ৰদ্ধাৰে ভগৱদ্-তুল্য মহর্ষিৰ দিশেই নিবদ্ধ আছিল।
Verse 24
भृशं च ताड्यमाना वै न जगामाश्रमात् ततः । अर्जुन] उस समय कल्याणमयी नन्दिनी डकराती हुई महर्षि वसिष्ठके सामने आकर खड़ी हो गयी और उन्हींकी ओर मुँह करके देखने लगी। उसके ऊपर जोर-जोरसे मार पड़ रही थी, तो भी वह आश्रमसे अन्यत्र नहीं गयी ।।
তাইক ভীষণকৈ মাৰিলেও সি আশ্ৰম এৰি নাযায়। বসিষ্ঠে ক’লে—ভদ্ৰে! তুমি পুনঃপুনঃ হাম্ভাৰ কৰিছা; তোমাৰ কৰুণ আৰ্তনাদ মই শুনিছোঁ। কিন্তু মই কি কৰিম? কল্যাণময়ী নন্দিনী! বিশ্বামিত্ৰে তোমাক বলপূৰ্বক লৈ গৈছে; ইয়াত মোৰ কি পৰাক্ৰম? মই তো ক্ষমাশীল ব্ৰাহ্মণ।
Verse 25
हियसे त्वं बलाद भद्रे विश्वामित्रेण नन्दिनि । कि कर्तव्यं मया तत्र क्षमावान् ब्राह्म॒णो हाहम्
বসিষ্ঠে ক’লে—ভদ্ৰে, কল্যাণময়ী নন্দিনী! বিশ্বামিত্ৰে তোমাক বলপূৰ্বক হৰণ কৰি লৈ গৈছে। তোমাৰ বাৰে বাৰে হোৱা আৰ্তনাদ মই শুনিছোঁ; কিন্তু এই বিষয়ত মই কি কৰিম? হায়, মই তো ক্ষমাশীল ব্ৰাহ্মণ।
Verse 26
गन्धर्व उवाच सा भयाजन्नन्दिनी तेषां बलानां भरतर्षभ । विश्वामित्रभयोद्धिग्ना वसिष्ठं समुपागमत्
গন্ধৰ্বে ক’লে—হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! বিশ্বামিত্ৰৰ ভয়ত উদ্বিগ্ন নন্দিনী সেই সৈন্যদলৰ আতংকত মুনিবৰ বসিষ্ঠৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 27
गौरुवाच कशाग्रदण्डाभिह्वतां क्रोशन्ती मामनाथवत् | विश्वामित्रबलैघोरैर्भगवन् किमुपेक्षसे
গাইয়ে ক’লে—ভগৱন! বিশ্বামিত্ৰৰ নিষ্ঠুৰ সৈন্যই মোক চাবুক আৰু দণ্ডেৰে মাৰিছে। মই অনাথৰ দৰে চিঞৰি কান্দিছোঁ। আপুনি মোক কিয় উপেক্ষা কৰিছে?
Verse 28
गन्धर्व उवाच नन्दिन्यामेवं क्रन्दन्त्यां धर्षितायां महामुनि: । न चुक्षुभे तदा धैर्यान्न चचाल धृतव्रत:
গন্ধৰ্বে ক’লে—হে অৰ্জুন! নন্দিনী এইদৰে অপমানিত হৈ কৰুণ ক্ৰন্দন কৰিলেও, দৃঢ়ব্ৰত মহামুনি বসিষ্ঠ তেতিয়া ন ক্ষুব্ধ হ’ল, ন ধৈৰ্যচ্যুত হ’ল।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच क्षत्रियाणां बल॑ तेजो ब्राह्मुणानां क्षमा बलम् | क्षमा मां भजते यस्माद् गम्यतां यदि रोचते
বসিষ্ঠে ক’লে—ভদ্ৰে! ক্ষত্ৰিয়ৰ বল হৈছে তেওঁলোকৰ তেজ; আৰু ব্ৰাহ্মণৰ বল হৈছে ক্ষমা। যিহেতু ক্ষমাই মোক আশ্ৰয় কৰিছে, সেয়ে তোমাৰ ইচ্ছা হ’লে তুমি যাব পাৰা।
Verse 30
नन्दिन्युवाच कि नु त्यक्तास्मि भगवन् यदेवं त्वं प्रभाषसे । अत्यक्ताहं त्वया ब्रद्मन् नेतुं शक्या न वै बलात्
নন্দিনী ক’লে—ভগৱন! আপুনি কি সঁচাকৈয়ে মোক ত্যাগ কৰিলে যে এনে কথা কৈছে? ব্ৰাহ্মণ! আপুনি যদি মোক ত্যাগ নকৰা, তেন্তে কোনোবাই মোক বলপূৰ্বক লৈ যাব নোৱাৰে।
Verse 31
वसिष्ठ उवाच न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक््यते । दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते द्वियते बलात्
বসিষ্ঠে ক’লে—কল্যাণী! মই তোমাক ত্যাগ নকৰোঁ। যদি পাৰা, তেন্তে ইয়াতেই স্থিৰ হৈ থাক। তোমাৰ বাছুৰটোক দঢ় ৰছীত বান্ধি বলপূৰ্বক টানি লৈ যোৱা হৈছে।
Verse 32
गन्धर्व उवाच 3644४ हब तच्छृत्वा वसिष्ठस्थ पयस्विनी । ऊर्ध्वाज्चितशि प्रबभौ रौद्रदर्शना
গন্ধৰ্বে ক’লে—বসিষ্ঠৰ বচন শুনি পয়স্বিনী নন্দিনীয়ে মূৰ আৰু গৰ্দান ওপৰলৈ তুলিলে; সেই মুহূর্তত তাই ৰৌদ্ৰ আৰু ভয়ংকৰ দেখিবলৈ লাগিল।
Verse 33
क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर्हम्भारवघनस्वना । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वश:
সেই গাইজনীৰ চকু ক্ৰোধত ৰক্তবৰ্ণ হ’ল, আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ হম্বাৰ গুঞ্জি উঠিল। তাই বিশ্বামিত্ৰৰ সেই সেনাক সৰ্বদিশে খেদাই ছত্ৰভঙ্গ কৰি দিলে।
Verse 34
कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । क्रोधरक्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समाददे
চাবুকৰ আগ আৰু দণ্ডৰ আঘাতে আঘাতে তাক ইফালে-সিফালে হেঁচাই হেঁচাই হাক দিয়া হৈছিল; ক্ৰোধত আগতেই ৰক্তবৰ্ণ হোৱা তাইৰ চকু আৰু অধিক জ্বলি উঠিল, আৰু তাই পুনৰ প্ৰচণ্ড ক্ৰোধ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 35
आदित्य इव मध्यद्े क्रोधदीप्तवपुर्बभौ | अज्भारवर्ष मुज्चन्ती मुहुर्वालधितो महत्
গন্ধৰ্ব ক’লে—ক্ৰোধে দীপ্ত দেহধাৰী সেই গাই মধ্যাহ্ন সূৰ্যৰ দৰে অভূতপূৰ্ব জ্যোতিত জ্বলি উঠিল। মহৎ লেজে বাৰে বাৰে আঘাত কৰি সি জ্বলা অঙ্গাৰৰ ঘন বৰষুণ ঝৰালে।
Verse 36
असृजत् पदह्लवान् पुच्छात् प्रस्रवाद् द्रविडाउछकान् | योनिदेशाच्च यवनान् शकृतः शबरान् बहुन्
গন্ধৰ্ব ক’লে—তাৰ লেজৰ পৰা পহ্লৱসকলৰ সৃষ্টি হ’ল; থনৰ পৰা ওলোৱা দুধৰ পৰা দ্ৰাবিড় আৰু শকসকল উৎপন্ন হ’ল; যোনিদেশৰ পৰা যৱনসকল; আৰু গোবৰৰ পৰা বহু শবৰ জন্মিল।
Verse 37
मूत्रतश्नासृजत् कांश्रिच्छबरांश्वैव पार्श्वतः । पौण्ड्ान् किरातान् यवनान् सिंहलान् बर्बरान् खसान्
গন্ধৰ্ব ক’লে—তাৰ মূত্ৰৰ পৰা কিছুমান শবৰ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু তাৰ পাৰ্শ্বভাগৰ পৰা পৌণ্ড্ৰ, কিৰাত, যৱন, সিংহল, বৰ্বৰ আৰু খসসকল উৎপন্ন হ’ল।
Verse 38
चिबुकांश्व पुलिन्दांश्व चीनान् हूणान् सकेरलान् | ससर्ज फेनत: सा गौम्लेच्छान् बहुविधानपि,इसी प्रकार उस गौने फेनसे चिबुक, पुलिन्द, चीन, हूण, केरल आदि बहुत प्रकारके म्लेच्छोंकी सृष्टि की
গন্ধৰ্ব ক’লে—এইদৰে সেই গাইয়ে নিজৰ ফেনৰ পৰা চিবুক, পুলিন্দ, চীন, হূণ আৰু কেৰল আদি নানাবিধ ম্লেচ্ছৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 39
विश्वामित्रकी सेनापर नन्दिनीका कोप तैर्विसृष्टेमहासैन्यैर्नानाम्लेच्छगणैस्तदा । नानावरणसंच्छन्नैर्नानायुधधरैस्तथा
তেতিয়া বিশ্বামিত্ৰৰ সেনাৰ বিৰুদ্ধে নন্দিনীৰ ক্ৰোধে মুক্ত কৰা নানাবিধ ম্লেচ্ছগণৰ বিশাল বাহিনী ঢৌৰ দৰে উজান উঠিল। তেওঁলোক নানাৰকম বর্মে আৱৃত আৰু বিচিত্ৰ অস্ত্ৰধাৰী আছিল। বিশ্বামিত্ৰৰ চকুৰ সন্মুখতে তেওঁলোকে তেওঁৰ সৈন্যদলক ব্যাকুল কৰি ছিন্নভিন্ন কৰিলে; তেওঁৰ প্ৰতিজন সৈনিকক ম্লেচ্ছবাহিনীৰ পাঁচজন বা সাতজন যোদ্ধাই ঘেৰাও কৰিলে।
Verse 40
अवाकीर्यत संरब्धैर्विश्वामित्रस्य पश्यत: । एकैकश्न तदा योध: पञ्चभि: सप्तभिव्वृत:
বিশ্বামিত্ৰৰ চকুৰ সন্মুখতেই ক্ৰুদ্ধ যোদ্ধাসকলে তেওঁৰ সেনাক বিশৃঙ্খল কৰি ছিন্নভিন্ন কৰিলে। তেতিয়া তেওঁৰ এক-একজন সৈনিকক প্ৰতিপক্ষৰ পাঁচজন, কিছুমানক সাতজনকৈ ঘেৰাও কৰিলে—সংখ্যাবল আৰু ক্ৰোধৰ জোৰে তেওঁলোকক আচ্ছন্ন কৰি পেলালে।
Verse 41
उस समय अस्त्र-शस्त्रोंकी भारी वर्षसे घायल होकर विश्वामित्रकी सेनाके पाँव उखड़ गये और उनके सामने ही वे सभी योद्धा भयभीत हो सब ओर भाग चले
তাৰ পাছত অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ ঘন বৰষুণত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ বিশ্বামিত্ৰৰ সেনা ভেটি হেৰুৱালে আৰু বিন্যাস ভাঙি পৰিল। তেওঁৰ চকুৰ সন্মুখতেই সেই সকলো যোদ্ধা ভয়াকুল হৈ চাৰিওফালে পলাই গ’ল।
Verse 42
नच प्राणैर्वियुज्यन्ते केचित् तत्रास्य सैनिका: । विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर्वासिछ्ैर्भरतर्षभ
হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! তাত তেওঁৰ কোনো সৈনিকৰ প্ৰাণহানি নহ’ল। বিশ্বামিত্ৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষত ক্ৰুদ্ধ হ’লেও বশিষ্ঠপক্ষৰ যোদ্ধাসকলে বিশ্বামিত্ৰৰ কোনো যোদ্ধাক হত্যা নকৰিলে।
Verse 43
सा गौस्तत् सकल सैन्यं कालयामास दूरत: । विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं काल्यमानं त्रियोजनम्
সেই গোৱে দূৰৰ পৰাই সেই সমগ্ৰ সেনাক খেদাই নাশপ্ৰায় কৰি পেলালে। এইদৰে বিশ্বামিত্ৰৰ সেই বাহিনী—তিন যোজন বিস্তৃত—পৰাভৱৰ দিশে ঠেলি দিয়া হৈছিল।
Verse 44
क्रोशमानं भयोद्धिग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । इस प्रकार नन्दिनी गायने उनकी सारी सेनाको दूर भगा दिया। विश्वामित्रकी वह सेना तीन योजनतक खदेड़ी गयी। वह सेना भयसे व्याकुल होकर चीखती- चिल्लाती रही; किंतु कोई भी संरक्षक उसे नहीं मिला || ४३ ह ।।
তেওঁলোকে ভয়ত ব্যাকুল হৈ চিঞৰি থাকিল; কিন্তু কোনো ত্ৰাতা নাপালে।
Verse 45
विश्वामित्र: क्षत्रभावान्निर्विण्णो वाक््यमब्रवीत् । धिग् बल क्षत्रियबल ब्रह्मतेजोबलं बलम्
ব্ৰহ্মতেজৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই আশ্চৰ্য শক্তি দেখি ক্ষাত্ৰভাবত ক্লান্ত আৰু বিমৰ্ষ বিশ্বামিত্ৰে ক’লে—“ধিক্ ক্ষত্ৰিয়ৰ তথাকথিত বল; সেয়া কেৱল নামমাত্ৰ। প্ৰকৃত বল হৈছে ব্ৰহ্মতেজজাত বল।”
Verse 46
बलाबल विनिश्चित्य तप एव परं बलम् | स राज्यं स्फीतमुत्सज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम्
বল-অবল বিচাৰ কৰি তেওঁ স্থিৰ কৰিলে—তপস্যাই পৰম বল। সেয়ে তেওঁ সমৃদ্ধ ৰাজ্য আৰু দীপ্ত ৰাজশ্ৰী ত্যাগ কৰি, ভোগবিলাসক পিছলৈ থৈ তপস্যাতেই মন স্থাপন কৰিলে।
Verse 47
भोगांश्व॒ पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे | स गत्वा तपसा सिद्धि लोकान् विष्ट भ्य तेजसा
ভোগবিলাসক পিছলৈ থৈ তেওঁ মন কেৱল তপস্যাতেই স্থাপন কৰিলে। তপস্যাৰে সিদ্ধি লাভ কৰি, দীপ্ত তেজে তেওঁ নিজৰ প্ৰভাৱত সকলো লোকক স্তম্ভিত আৰু দগ্ধ কৰিলে।
Verse 48
तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वमवाप्तवान् | अपिबच्च तत: सोममिन्द्रेण सह कौशिक:
দীপ্তৌজাসম্পন্ন কৌশিক (বিশ্বামিত্ৰ) সকলো লোকক সন্তপ্ত কৰিলে আৰু তপস্যাৰে ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ ইন্দ্ৰৰ সৈতে সোমপানও কৰিলে।
Verse 163
नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुड्क्ष्व राज्यं महामुने । और अत्यन्त संतुष्ट होकर राजा विश्वामित्रने उस समय उन महर्षिसे कहा--“ब्रह्मन्! आप दस करोड़ गायें अथवा मेरा सारा राज्य लेकर इस नन्दिनी-को मुझे दे दें। महामुने! इसे देकर आप राज्य भोग करें"
“মহামুনে! নন্দিনী মোক সমৰ্পণ কৰক, আৰু (তাৰ বিনিময়ত) ৰাজ্য ভোগ কৰক।”
Verse 174
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि वासिष्े विश्वामित्रपरा भवे चतु:सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ অন্তৰ্গত চৈত্রৰথপৰ্বত বশিষ্ঠ–বিশ্বামিত্ৰ প্ৰসঙ্গত বিশ্বামিত্ৰ-পরাভৱবিষয়ক একশ পঁচাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 176
अदेया नन्दिनीयं वै राज्येनापि तवानघ । वसिष्ठजीने कहा--अनघ! देवता
বশিষ্ঠে ক’লে—“হে অনঘ, এই দুধাৰু গাই নন্দিনী দানযোগ্য নহয়—তোমাৰ সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ বিনিময়েও নহয়। দেবপূজা, অতিথিসত্কাৰ, পিতৃকাৰ্য আৰু যজ্ঞৰ হৱিষ্যৰ বাবে সি মোৰ আশ্ৰমত থাকে; সেয়ে ৰাজ্য দিয়েও তাক দিব নোৱাৰি।”
Verse 193
स्वधर्म न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम् | (क्षत्रियोडस्मि न विप्रो&हं बाहुवीय्योंडस्मि धर्मतः । तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यत: ।।
বিশ্বামিত্ৰে ক’লে—“মই মোৰ স্বধৰ্ম ত্যাগ নকৰোঁ; এই গাইক বলেৰে লৈ যাম। মই ক্ষত্ৰিয়, ব্ৰাহ্মণ নহয়; ধৰ্মতঃ মোৰ বাহুবল প্ৰকাশ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। সেয়ে তোমালোকৰ চকুৰ সন্মুখতেই মই ভুজবলে এই গাইক হৰণ কৰি লৈ যাম।”
Verse 412
अस्त्रवर्षेण महता वध्यमानं बल॑ तदा । प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यत:
মহা অস্ত্ৰবৃষ্টিত সেই বাহিনী বিধ্বস্ত হ’বলৈ ধৰিলে; তাৰ পাছত চাৰিওফালে ভাঙি-পৰি, আতংকিত হৈ, বিশ্বামিত্ৰৰ চকুৰ সন্মুখতেই সি ছত্রভঙ্গ হৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The implicit dharma-choice concerns balancing concealment and safety with truthful social conduct: the brothers must navigate public space while maintaining legitimacy, using respectful disclosure (origin from Ekacakrā, traveling with their mother) without unnecessary exposure.
Public institutions (like svayaṃvara and festival assemblies) operate through shared norms—truthful speech, guided travel, and reciprocal generosity—so prudent action aligns personal aims with socially sanctioned channels rather than coercive or clandestine methods.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its meta-function is connective—providing narrative transit, public intelligence, and a sociological sketch of the svayaṃvara as a legitimate arena for alliance formation.
Ask anything about Adhyaya 175 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.