Adhyaya 140

Verse 1

(री [०८ ४० [/० '/० . क्षुर उस बाणको कहते हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে— পাণ্ডুৰ বীৰ পুত্ৰসকল অতিশয় বলবান আৰু মহাতেজস্বী হৈছে বুলি শুনি, পৃথিৱীপতি ধৃতৰাষ্ট্ৰ ব্যাকুল হৈ গভীৰ চিন্তাত পৰিল।

Verse 2

तत आहूय मन्त्रज्ञ राजशाल्त्रार्थवित्तमम्‌ कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठ धृतराष्ट्रो डब्रवीदू वच:

তাৰ পাছত ধৃতৰাষ্ট্ৰে মন্ত্ৰজ্ঞ, ৰাজশাস্ত্ৰ-অৰ্থবিদ্যাত পাৰদৰ্শী, মন্ত্ৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কণিকক মাতি এইদৰে ক’লে।

Verse 3

ध्ृतराष्ट्र उवाच उत्सिक्ता: पाण्डवा नित्य॑ तेभ्योडसूये द्विजोत्तम । तत्र मे निश्चिततमं संधिविग्रहकारणम्‌ । कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव

ধৃতৰাষ্ট্ৰে ক’লে— হে দ্বিজোত্তম! পাণ্ডৱসকল নিতৌ উন্নতি লাভ কৰি আছে; সেয়েহে মই তেওঁলোকৰ প্ৰতি অসূয়া কৰিবলৈ ধৰিছোঁ। এতিয়া দৃঢ় নिश्चয়ে কোৱা— মই তেওঁলোকৰ সৈতে সন্ধি কৰোঁ নে বিগ্ৰহ (বৈৰ) কৰোঁ? কণিক, তুমি যি ক’বা মই সেয়াই কৰিম।

Verse 4

वैशम्पायन उवाच स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तम: । उवाच वचन तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— এইদৰে সোধা হোৱাত সেই দ্বিজোত্তম অন্তৰে প্ৰসন্ন হ’ল আৰু ৰাজশাস্ত্ৰৰ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা তীক্ষ্ণ বাক্য ক’বলৈ ধৰিলে।

Verse 5

शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ । न मे5 भ्यसूया कर्तव्या श्र॒ुत्वैतत्‌ कुरुसत्तम

বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন, হে নিষ্পাপ! এই বিষয়ত মই যি ক’বলৈ যাওঁ, সেয়া শুনা। হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! এই কথা শুনি মোৰ প্ৰতি দোষদৃষ্টি বা সন্দেহ নকৰিবা।

Verse 6

नित्यमुद्यतदण्ड: स्यान्नित्यं विवृतपौरुष: । अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्थात्‌ परेषां विवरानुग:

বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰজা সদায় দণ্ড প্ৰয়োগ কৰিবলৈ উদ্যত থাকিব লাগে আৰু নিৰন্তৰ পৌৰুষ তথা উদ্যোগ প্ৰকাশ কৰিব লাগে। নিজৰ দুৰ্বলতা উন্মোচিত হ’বলৈ নিদিব; কিন্তু আনৰ দুৰ্বলতা লক্ষ্য কৰি থাকিব, আৰু শত্রুৰ ফাঁক ধৰা পৰিলেই তাত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰহাৰ কৰিব।

Verse 7

नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भृशमुद्धिजते जन: । तस्मात्‌ सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्‌,“जो सदा दण्ड देनेके लिये उद्यत रहता है, उससे प्रजाजन बहुत डरते हैं; इसलिये सब कार्य दण्डके द्वारा ही सिद्ध करे

বৈশম্পায়নে ক’লে— যি সদায় দণ্ড প্ৰয়োগ কৰিবলৈ উদ্যত থাকে, তাক দেখি জনসাধাৰণ অত্যন্ত ভয় পায়। সেয়ে দণ্ড—অৰ্থাৎ দৃঢ় শাসন আৰু কাৰ্যকৰী শৃঙ্খলা—দ্বাৰাই সকলো কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰিত কৰি সম্পন্ন কৰা উচিত।

Verse 8

नास्यच्छिद्रं पर: पश्येच्छिटद्रेण परमन्वियात्‌ । गूहेत्‌ कूर्म इवाड्रानि रक्षेद्‌ विवरमात्मन:

বৈশম্পায়নে ক’লে— শত্রুৱে যেন তাৰ কোনো দোষ-ছিদ্ৰ নেদেখে; কিন্তু শত্রুৰ দোষ ধৰা পৰিলে সেই পথেই তাক দমন কৰিব। কচ্ছপৰ দৰে অঙ্গ গুটাই, নিজৰ দুৰ্বল স্থান লুকুৱাই ৰক্ষা কৰিব।

Verse 9

नासम्यक्कृतकारी स्यादुपक्रम्प कदाचन । कण्टको हापि दुश्छिन्न आसत्रावं जनयेच्चिरम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— কোনো কাম আৰম্ভ কৰি কেতিয়াও তাক অসম্যক্—অৰ্থাৎ অপূৰ্ণ বা দোষযুক্ত—ভাৱে এৰি দিয়া উচিত নহয়। কিয়নো কাঁটাও যদি ঠিকমতে ন ওলাই ভাঙি ভিতৰত ৰৈ যায়, তেন্তে দীৰ্ঘকাল যন্ত্ৰণা আৰু পুঁজ সৃষ্টি কৰে।

Verse 10

वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम्‌ । सुविदीर्ण सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—যি শত্রুৱে অপকাৰ কৰে, তাৰ বিষয়ে নীতিজ্ঞসকলে একেটা পথেই প্ৰশংসা কৰে—বধ। শত্রু যিমানেই পৰাক্ৰমী আৰু বীৰ হওক, যদি তাক আপদত পৰি উন্মুক্ত অৱস্থাত দেখা যায়, তেন্তে তাক সহজেই বিনাশ কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ যুদ্ধত নিপুণ শত্রুকো বিপদকালত দ্বিধা নকৰি হত্যা কৰিব বা পলায়ন কৰাব লাগে। সংকটৰ সময়ত শত্রুসংহাৰেই কৰ্তব্য; তেতিয়া আত্মীয়তা বা সৌহাৰ্দ্যৰ কথা ভাবিব নালাগে। প্ৰিয় বৎস, শত্রু দুৰ্বল দেখা দিলেও কোনোপধ্যেই তাক অৱহেলা নকৰিবা।

Verse 11

आपपसद्यापदि काले च कुर्वीत न विचारयेत्‌ । नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोडपि कथंचन

বৈশম্পায়নে ক’লে—আপদকাল আহিলে তৎক্ষণাৎ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ব লাগে; চিন্তা-দ্বিধাত নপৰিব। প্ৰিয় বৎস, শত্রু দুৰ্বল হ’লেও কোনোপধ্যেই তাক অৱজ্ঞা নকৰিবা। কিয়নো নীতিজ্ঞসকলে নিজৰ বিনাশ কামনা কৰা শত্রুৰ বধকেই প্ৰশংসা কৰে; আৰু শক্তিশালী বা যুদ্ধনিপুণ শত্রুক যদি আপদত পতিত দেখা যায়, তেন্তে সেয়া তাতেই সেই মুহূর্ততে সহজে বিনাশ কৰিব লাগে। এনে সংকটত আত্মীয়তা বা সৌহাৰ্দ্য তোল-মোল কৰা উচিত নহয়; বিলম্ব নকৰি শত্রুসংহাৰ কৰাই কৰ্তব্য।

Verse 12

अल्पोडप्यनिनिर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात्‌ । अन्ध: स्यादन्धवेलायां बाधिययमपि चाश्रयेत्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—অল্প আগুনো ইন্ধনৰ আশ্ৰয় পালে সমগ্ৰ বন দহি পেলায়। তেনেদৰে সৰু শত্রুও দুৰ্গৰ দৰে প্ৰবল আশ্ৰয় বা শক্তিশালী সহায় পালে ধ্বংসকাৰী হৈ উঠে। সেয়ে যেতিয়া ‘অন্ধ হ’বলগীয়া সময়’ আহে, তেতিয়া অন্ধ হও—অৰ্থাৎ অসামৰ্থ্যৰ কালত শত্রুৰ দোষ বিচাৰিবলৈ নাযাবা। আৰু চাৰিওফালে ধিক্কার-নিন্দা আহিলেও ‘বধিৰতা’ আশ্ৰয় কৰা—কাণ বন্ধ কৰি সহ্য কৰা।

Verse 13

कुर्यात्‌ तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्‌ । सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—সেই সময়ত নিজৰ ধনুক তৃণময় যেন কৰি তোলা—অৰ্থাৎ শত্রুৰ চকুত নিজকে সম্পূৰ্ণ দীন, হীন আৰু অসামৰ্থ বুলি দেখুওৱা—আৰু মৃগৰ অপেক্ষাত শুই থকা ব্যাধৰ দৰে শুই থাকিবা। নিজৰ শক্তি আৰু অভিপ্ৰায় গোপন কৰি দুৰ্বল মানুহৰ দৰে আচৰণ কৰিবা; তাৰপিছত সুযোগ পালে, যেনেকৈ ব্যাধে মৃগবোৰ বিশ্বাসী হ’লে উঠি আঘাত কৰে, তেনেদৰে শত্রুক বশত আনি সাম আদি উপায়েৰে তাৰ বিশ্বাস জয় কৰি তাক বধ কৰিবা।

Verse 14

दया न तस्मिन्‌ कर्तव्या शरणागत इत्युत । निरुद्धिग्नो हि भवति नहताज्जायते भयम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—কেৱল ‘সেয়া শৰণ লৈ আহিছে’ বুলি ভাবি তাৰ প্ৰতি দয়া কৰা উচিত নহয়। শত্রু নিহত হ’লেহে ৰজা নিশ্চিন্ত আৰু নিৰ্ভয় হয়; শত্রু ননিহত থাকিলে ভয় পুনঃপুনঃ জন্মে।

Verse 15

हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम्‌ । हन्यात्‌ त्रीन्‌ पज्च सप्तेति परपक्षस्यथ सर्वश:

বৈশম্পায়নে ক’লে— যি স্বাভাৱিক শত্রু, তাক মনোমত দান দি বিশ্বাস জন্মাই ধ্বংস কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ, যি পূৰ্বে অপকাৰ কৰিছিল, সি পিছত আশ্ৰিত বা দাস হ’লেও তাক ৰেহাই দিব নালাগে। শত্রুপক্ষৰ ত্ৰিবৰ্গ, পঞ্চবৰ্গ আৰু সপ্তবৰ্গ—সকলোকে সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰিব লাগে।

Verse 16

मूलमेवादितश्कछिन्द्यात्‌ परपक्षस्य नित्यश: । ततः सहायांस्तत्पक्षान्‌ सर्वाश्ष॒ तदनन्तरम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— আৰম্ভতেই শত্রুপক্ষৰ মূলক সদায় কাটি পেলাব লাগে। তাৰ পিছত তাৰ সহায়কসকল আৰু সেই পক্ষৰ সৈতে জড়িত সকলোকে ক্ৰমে নাশ কৰিব লাগে।

Verse 17

छिन्नमूले हाधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हता: । कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ

বৈশম্পায়নে ক’লে— যেতিয়া মূল আৰু আধাৰ ছিন্ন হয়, তেতিয়া তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীয়াই থকা সকলো নাশ হয়। যাৰ শিপা কটা, সেই গছৰ ডাল-পাত কেনেকৈ টিকিব?

Verse 18

एकाग्र: स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शक: । राजन्‌ नित्यं सपत्नेषु नित्योद्धिग्न: समाचरेत्‌

ৰাজাই সদায় একাগ্ৰ থাকিব লাগে, নিজৰ ভেদ প্ৰকাশ নকৰিব লাগে, আৰু শত্রুৰ দুৰ্বলতা সদায় লক্ষ্য কৰিব লাগে। হে ৰাজন, প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ বিষয়ে সি নিত্য জাগ্ৰত আৰু সাৱধান হৈ আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 19

अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनै: । लोकान्‌ विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्‌ यथा वृक:

অগ্ন্যাধান আৰু যজ্ঞ কৰি, কাষায় বসন, জটা আৰু মৃগচৰ্ম ধাৰণ কৰি প্ৰথমে লোকৰ মনত বিশ্বাস জন্মাব লাগে; তাৰ পিছত সুযোগ বুজি নেকুৰাৰ দৰে ঝাঁপ দি শত্রুসকলক লুণ্ঠন কৰি নাশ কৰিব লাগে।

Verse 20

अड्कुशं शौचमित्याहुरर्थानामुपधारणे । आनाम्य फलितां शाखां पक्‍वं पक्‍वं॑ प्रशातयेत्‌

অৰ্থ লাভ আৰু ৰক্ষণত শৌচ—সদাচাৰ আৰু আত্মসংযম—ক অঙ্কুশ বুলি কোৱা হয়। যেনেকৈ ফলভৰা ডাল নিজৰ ফালে নত কৰি মানুহে পকা ফল একে একে তোলে, তেনেকৈ শৃঙ্খলিত সদাচাৰে সফলতাক ওচৰলৈ আনে।

Verse 21

फलार्थो5यं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम्‌ । वहेदमित्र॑ स्कन्धेन यावत्‌ कालस्य पर्यय:

লোকে বিবেকী পুৰুষসকলৰ সকলো উদ্যোগ অভীষ্ট ফলসিদ্ধিৰ বাবেই। যেতিয়ালৈকে কাল ঘূৰি অনুকূল নহয়, তেতিয়ালৈকে শত্রুকো যদি কাঁধত তুলি বহন কৰিব লাগে, তথাপি বহন কৰা উচিত।

Verse 22

ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्‌ घटमिवाश्मनि । अमित्रो न विमोक्तव्य: कृपणं बह्नपि ब्रुवन्‌

তাৰ পাছত উপযুক্ত সময় ঘূৰি আহিলে, শিলত ঘট ভাঙি পেলোৱাৰ দৰে তাক চূর্ণ কৰিব লাগে। শত্রুৱে বহু দীন মিনতি কৰিলেও তাক মুক্ত কৰিব নালাগে।

Verse 23

कृपा न तस्मिन्‌ कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम्‌ | हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुन:

এনেকুৱা লোকৰ প্ৰতি দয়া কৰা উচিত নহয়; অপকাৰীক নিশ্চয় দণ্ডিত কৰিব লাগে। শত্রুকো বশ কৰিব লাগে—সামৰ দ্বাৰা বা পুনৰ দানৰ দ্বাৰা।

Verse 24

तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायै: प्रशातयेत्‌ । “परंतु जब अपने अनुकूल समय आ जाय

সেইদৰে ভেদ আৰু দণ্ডৰ দ্বাৰাও—সকলো উপায়ে—তাক দমন কৰিব লাগে। ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—“তেন্তে পুনৰ কেনেকৈ: সামে, দানে, ভেদে, নে দণ্ডে?”

Verse 25

अमित्र: शक्‍्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम्‌ । धृतराष्ट्रने पूछा--कणिक! साम, दान, भेद अथवा दण्डके द्वारा शत्रुका नाश कैसे 28:44 श््् कमा काणिक उवाच शृणु राजन्‌ यथावृत्तं वने निवसत: पुरा

“শত্ৰুক নিশ্চয়েই বধ কৰিব পাৰি—তেন্তে সত্য আৰু যথাযথ ক্ৰমে কিদৰে কৰিব লাগে মোক কোৱা।” ধৃতৰাষ্ট্ৰই সুধিলে। কণিকে ক’লে—“ৰাজন, শুনা; বহু আগতে মই বনতে বাস কৰোঁতে যি ঘটিছিল।”

Verse 26

अथ वक्षित्‌ कृतप्रज्ञ: शृगाल: स्वार्थपण्डित:

তেতিয়া সেই শিয়াল—সংযত, ধূৰ্ত, আৰু স্বাৰ্থতেই ‘পণ্ডিত’—মুখ খুলিলে; ‘হিত’ বুলি কৈ সি নিজৰ লাভৰ কথাই সাজি ক’লে।

Verse 27

सखिभिन््यवसत्‌ सार्ध व्याप्राखुवृकब भ्ुभि: । तेडपश्यन्‌ विपिने तस्मिन्‌ बलिनं मृगयूथपम्‌

কণিকে ক’লে—“সি নিজৰ সখাসকলৰ সৈতে তাতেই বাস কৰিবলৈ ধৰিলে—বাঘ, ভয়ংকৰ জন্তু আৰু নেকুৰীৰ মাজত। সেই বনতেই সিহঁতে হৰিণৰ জাকৰ এজন বলৱান দলপতিকে দেখিলে।”

Verse 28

अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन्‌ । एक वनमें कोई बड़ा बुद्धिमान्‌ और स्वार्थ साधनेमें कुशल गीदड़ अपने चार मित्रों-- बाघ, चूहा, भेड़िया और नेवलेके साथ निवास करता था। एक दिन उन सबने हरिणोंके एक सरदारको देखा, जो बड़ा बलवान्‌ था। वे सब उसे पकड़नेमें सफल न हो सके, अतः सबने मिलकर यह सलाह की ।।

সিহঁতে তাক ধৰি নোৱাৰিলে; তেতিয়া সকলোৱে মিলি পৰামৰ্শ কৰিলে। শিয়ালে ক’লে—“হে বাঘ! এই বনতে তুমি সেই হৰিণটোক মাৰিবলৈ বাৰে বাৰে চেষ্টা কৰিছা, তথাপি সফল হোৱা নাই। সি দ্ৰুতগামী, যুৱ আৰু বুদ্ধিমান—সেয়ে ধৰা নপৰে। মোৰ মত এই—সি শুই থাকোঁতে এই ইঁদুৰে তাৰ দুয়োটা পা কুটি খাই পেলাওক। পা ক্ষত হ’লে সি আগৰ দৰে দৌৰিব নোৱাৰিব; তেতিয়া তুমি তাক ধৰি ল’বা। তাৰ পাছত আমি সকলোৱে তৃপ্তচিত্তে তাক ভক্ষণ কৰিম।”

Verse 29

युवा वै जवसम्पन्नो बुद्धिशाली न शक्‍्यते । मूषिको5स्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्‌

শিয়ালে ক’লে—“এই হৰিণ যুৱ, দ্ৰুতগামী আৰু বুদ্ধিমান; সেয়ে ধৰা নপৰে। সি শুই থাকোঁতে এই ইঁদুৰে তাৰ দুয়োটা পা কুটি খাই পেলাওক। পা ক্ষত হ’লে সি আগৰ দৰে দ্ৰুত দৌৰিব নোৱাৰিব; তেতিয়া বাঘে তাক ধৰি ল’ব। তাৰ পাছত আমি সকলোৱে তৃপ্ত হৃদয়ে তাক ভক্ষণ কৰিম।”

Verse 30

यथैनं भक्षितै: पादैर्व्याप्रो गृह्नातु वै ततः । ततो वै भक्षयिष्याम: सर्वे मुदितमानसा:

শিয়ালে ক’লে—আগতে ইঁদুৰে ইয়াৰ ভৰি কুটি খাওক; তাৰ পাছত বাঘে ইয়াক ধৰক। তেতিয়া আমি সকলোৱে আনন্দিত মনে ইয়াক ভক্ষণ কৰিম।

Verse 31

जम्बुकस्य तु तद्‌ वाक्‍्यं तथा चक्रुः समाहिता: । मूषिकाभक्षितै: पादैर्मुगं व्याप्रोडवधीत्‌ तदा

জম্বুকৰ কথা শুনি তেওঁলোকে সকলোৱে সাৱধান হৈ তেনেকৈয়ে কৰিলে। ইঁদুৰে কুটি খোৱা ভৰিৰ বাবে টলমল কৰা হৰিণটোক বাঘে তেতিয়াই মাৰি পেলালে।

Verse 32

दृष्टवैवाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम्‌ । स्नात्वा55गच्छत भद्रं वो रक्षामीत्याह जम्बुक:

মাটিত হৰিণৰ দেহ পৰি থকা দেখি শিয়ালে ক’লে—“তোমালোকৰ মঙ্গল হওক; স্নান কৰি আহা, তেতিয়ালৈকে মই ইয়াৰ পাহৰা দিম।”

Verse 33

शृगालवचनात्‌ ते5पि गता: सर्वे नदीं ततः । स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुक:

শিয়ালৰ কথাত তেওঁলোকে সকলোৱে নদীলৈ গ’ল। কিন্তু জম্বুক চিন্তাত নিমগ্ন হৈ তাতেই থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 34

अथाजगाम पूर्व तु स्नात्वा व्याप्रो महाबल: । ददर्श जम्बुकं॑ चैव चिन्ताकुलितमानसम्‌,इतनेमें ही महाबली बाघ स्नान करके सबसे पहले वहाँ लौट आया। आनेपर उसने देखा, गीदड़का चित्त चिन्तासे व्याकुल हो रहा है

ইতিমধ্যে মহাবলী বাঘ স্নান কৰি সকলোতকৈ আগতে উভতি আহিল। আহি দেখিলে—জম্বুকৰ মন চিন্তাত ব্যাকুল।

Verse 35

व्याप्र उवाच कि शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वर: । अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम्‌

বাঘে ক’লে—মহাপ্ৰাজ্ঞ! তুমি কিয় শোক কৰিছা? আমাৰ মাজত তুমি বুদ্ধিমানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ। আজি এই মাংস ভক্ষণ কৰি আমি আনন্দে বিচৰণ কৰিম।

Verse 36

जम्बुक उवाच शृणु मे त्वं महाबाहो यद्‌ वाक्‍्यं मूषिको<ब्रवीत्‌ | धिग्‌ बल॑ मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः

শিয়ালে ক’লে—মহাবাহো! মূষিকে যি কথা কৈছিল, সেয়া মোৰ পৰা শুনা। সি কৈছিল—“মৃগৰাজ বাঘৰ বল ধিক্! আজি এই মৃগটো মই মাৰিছোঁ।”

Verse 37

मद्‌बाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति । गर्जमानस्य तस्यैवमतो भक्ष्यं न रोचये

“মোৰ বাহুবলৰ আশ্ৰয় লৈ আজি সি তৃপ্ত হ’ব।” এইদৰে গর্জি সি অহংকাৰভৰা কথা কৈছে; সেয়ে তাৰ সহায়ত পোৱা এই আহাৰ গ্ৰহণ কৰাটো মোৰ মনত নপৰে।

Verse 38

व्याप्र उवाच ब्रवीति यदि स होवं काले हास्मिन्‌ प्रबोधित: । स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्ये5हं वनेचरान्‌

বাঘে ক’লে—সি যদি সঁচাকৈয়ে তেনেকৈ কয়, তেন্তে এই মুহূর্ততে সি মোৰ চকু মেলাই দিলে—মোক সজাগ কৰিলে। আজিৰ পৰা মই মোৰেই বাহুবলৰ আশ্ৰয় লৈ বনচৰক বধ কৰিম আৰু সিহঁতৰ মাংসেই খাব। এইদৰে কৈ বাঘ বনলৈ গ’ল। ঠিক সেই সময়তে মূষিকো তাত আহি উপস্থিত হ’ল; তাক আহি থকা দেখি শিয়ালেও কথা ক’লে।

Verse 39

खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितो वनम्‌ । एतस्मिन्नेव काले तु मूषिको5प्याजगाम ह

“তাত মই মাংস খাব” বুলি কৈ ব্যাঘ্ৰ বনলৈ প্ৰস্থান কৰিলে। ঠিক সেই সময়তে মূষিকো তাত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 40

जम्बुक उवाच शृणु मूषिक भद्रें ते नकुलो यदिहाब्रवीत्‌,गीदड़ बोला--चूहा भाई! तुम्हारा भला हो। नेवलेने यहाँ जो बात कही है, उसे सुन लो

জম্বুকে ক’লে—“হে মূষিক, তোমাৰ মঙ্গল হওক। ইয়াত নকুলে যি কৈছে, সেয়া মন দি শুনা।”

Verse 41

मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते । मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्‌ भवाननुमन्यताम्‌

“এই হৰিণৰ মাংস খোৱা উচিত নহয়; ই বিষাক্ত, আৰু মোৰো ৰুচি নহয়। আপোনাৰ অনুমতি থাকিলে মই মূষিককেই ভক্ষণ কৰিম।”

Verse 42

तच्छुत्वा मूषिको वाक्य संत्रस्त: प्रगतो बिलम्‌ । ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नृप,यह बात सुनकर चूहा अत्यन्त भयभीत होकर बिलमें घुस गया। राजन! तत्पश्चात्‌ भेड़िया भी स्नान करके वहाँ आ पहुँचा

সেই কথা শুনি মূষিক ভয়ত সন্ত্রস্ত হৈ গুহালৈ সোমাই গ’ল। তাৰ পাছত, হে ৰাজন, বৃত্তো (নেকড়া) স্নান কৰি তাত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 43

तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा | मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति

তেতিয়া জম্বুকে অহা জনক ক’লে—“মৃগৰাজ ক্ৰুদ্ধ হ’লে তোমাৰ মঙ্গল নহ’ব।”

Verse 44

सकतल्नत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम्‌ | एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृक:

“সি গাড়িখনত ভয় পাই ইয়াৰ পৰা পলাইছে; এতিয়া পৰৱৰ্তী কৰণীয় যি, সেয়া কৰা।” জম্বুকৰ এই উচটনিত তেতিয়া বৃত্তো কাৰ্যত উদ্যত হ’ল।

Verse 45

ततो<वलुम्पनं कृत्वा प्रयात: पिशिताशन: । एतस्मिन्नेव काले तु नकुलो5प्याजगाम ह

তাৰ পিছত সেই মাংসভক্ষী জন্তুটোৱে নিজৰ শিকার কঢ়িয়াই লৈ সেখানৰ পৰা গুচি গ’ল। ঠিক সেই সময়তে নকুলো তাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 46

उसके आनेपर गीदड़ने इस प्रकार कहा--'भेड़िया भाई! आज बाघ तुमपर बहुत नाराज हो गया है, अतः तुम्हारी खैर नहीं; वह अभी बाघिनको साथ लेकर यहाँ आ रहा है। इसलिये अब तुम्हें जो उचित जान पड़े, वह करो।” गीदड़के इस प्रकार कहनेपर कच्चा मांस खानेवाला वह भेड़िया दुम दबाकर भाग गया। इतनेमें ही नेवला भी आ पहुँचा ।।

বনত জম্বুকে মহাৰাজ নকুলক ক’লে—“যিসকলে কেৱল নিজৰ বাহুবলৰ ওপৰত ভৰসা কৰিছিল, তেওঁলোক পৰাজিত হৈ আন ঠাইলৈ গ’ল।”

Verse 47

नकुल उवाच मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिक:

নকুলে ক’লে—“বাঘ, নেকুৰা আৰু বুদ্ধিমান ইঁদুৰ—এই সকলো বীৰ যেতিয়া তোমাৰ হাতত পৰাজিত হ’ল, তেতিয়া তুমি নিশ্চয়েই বীৰশিৰোমণি। মইও তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰোঁ।” এইদৰে কৈ নেউলটোও গুচি গ’ল।

Verse 48

निर्जिता यत्‌ त्वया वीरास्तस्माद्‌ वीरतरो भवान्‌ | न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सो5प्युपागमत्‌

“সেই বীৰসকল তোমাৰ হাতত পৰাজিত হোৱাৰ বাবে তুমি তেওঁলোকতকৈও অধিক বীৰ। মইও তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ সাহস নকৰোঁ।” এইদৰে কৈ সিও গুচি গ’ল।

Verse 49

कणिक उवाच एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानस: । खादति सम तदा मांसमेक: सन्‌ मन्त्रनिश्चयात्‌

কণিকে ক’লে—“এইদৰে তেওঁলোক সকলো গুচি যোৱাৰ পিছত, নিজৰ কৌশল সফল হোৱাত জম্বুকৰ মন আনন্দে উল্লসিত হ’ল। তাৰ পিছত সি একেলগে, নিজৰ স্থিৰ সিদ্ধান্ত অনুসাৰে, সেই মাংস খালে।”

Verse 50

एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपति: । भयेन भेदयेद्‌ भीरुं शूरमज्जलिकर्मणा

যি ৰজা সদায় এইদৰে আচৰণ কৰে, সি সুখে থাকে আৰু ক্ৰমে সমৃদ্ধি লাভ কৰে। ভীৰুক ভয় দেখাই ভাঙি পেলাওক, আৰু যি নিজৰ তুলনাত অধিক শূৰ, তাক হাত জোৰ কৰি (বিনয়-সন্ধানে) বশ কৰক।

Verse 51

लुब्धमर्थप्रदानेन सम॑ न्यूनं तथौजसा । एवं ते कथितं राजज्शृणु चाप्यपरं तथा

লোভীক ধন দি নিজৰ পক্ষলৈ আনক; সমকক্ষক সাম-দামৰে বশ কৰক; আৰু দুৰ্বলক পৰাক্ৰমবলে দমন কৰক। হে ৰাজন! এইদৰে নীতিযুক্ত আচৰণ তোমাক ক’লোঁ; এতিয়া আৰু কথাও শুনা।

Verse 52

पुत्र: सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरु: । रिपुस्थानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता

পুত্ৰ হওক, বন্ধু হওক, ভ্ৰাতা হওক, পিতা হওক বা গুৰু হওক—যি-ই নহওক; যদি সি শত্রুৰ স্থানত থিয় হৈ শত্রুৰ দৰে আচৰণ কৰে, তেন্তে ঐশ্বৰ্য কামনা কৰা ৰজাই তাক নিশ্চয় বধ কৰিব।

Verse 53

शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः । विषेण मायया वापि नोपेक्षेत कथंचन । उभौ चेत्‌ संशयोपेतौ श्रद्धावांस्तत्र वर्द्धते

শপথকোও উপায় কৰি, বা ধন দি, বিষেৰে বা মায়া-কপটেৰে শত্রুক বধ কৰিব; কোনোপধ্যেই তাক অৱহেলা নকৰিব। যদি দুয়ো ৰজা জয়ৰ বাবে সমানভাৱে প্ৰচেষ্টাশীল হয় আৰু ফল সন্দেহজনক লাগে, তেন্তে এই নীতিযুক্ত উপদেশত যাৰ শ্ৰদ্ধা আছে, সেয়াই উন্নতি লাভ কৰে।

Verse 54

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम्‌,यदि गुरु भी घमंडमें भरकर कर्तव्य और अकर्तव्यको न जानता हो तथा बुरे मार्गपर चलता हो तो उसे भी दण्ड देना उचित माना जाता है

গুৰুও যদি অহংকাৰত মত্ত হৈ কৰণীয়-অকৰণীয় নাজানি কুপথত পৰে, তেন্তে তাকো শাসন আৰু দণ্ড দিয়া ন্যায়সঙ্গত বুলি মানা হয়।

Verse 55

क्रुद्धो5प्यक्रुद्धसूप: स्यात्‌ स्मितपूर्वाभिभाषिता । न चाप्यन्यमपथध्वंसेत्‌ कदाचित्‌ कोपसंयुत:

মনত ক্ৰোধ উঠিলেও বাহিৰে ক্ৰোধশূন্য যেন দেখা দিব আৰু হাঁহিমুখে প্ৰথমে কথা ক’ব। ক্ৰোধৰ বশত কেতিয়াও আনক কুপথলৈ ঠেলি দি বা কঠোৰ অপমানেৰে তেওঁৰ মান-সম্মান নষ্ট নকৰিব।

Verse 56

प्रहरिष्यन्‌ प्रियं ब्रूयात्‌ प्रहरन्नपि भारत । प्रहृत्य च कृपायीत शोचेत च रुदेत च

হে ভাৰত! আঘাত কৰিবলৈ উদ্যত হলেও আৰু আঘাত কৰি থাকিলেও মধুৰ বাক্যেই ক’ব। আঘাত কৰাৰ পিছতো দয়া দেখুৱাব—তেওঁৰ বাবে শোক কৰি কান্দিব।

Verse 57

आश्चासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थिवृत्तिभि: । अथास्य प्रहरेत्‌ काले यदा विचलिते पथि

সান্ত্বনাৰ কথা, ধৰ্মৰ উপদেশ, ধন-দান আৰু সদাচৰণেৰে প্ৰথমে তাক আশ্বস্ত কৰিব—তাৰ মনত নিজৰ প্ৰতি বিশ্বাস জগাব; তাৰ পিছত সময় আহিলে, সি পথচ্যুত হোৱা মাত্ৰেই তাক আঘাত কৰিব।

Verse 58

अपि घोरापराधस्य धर्ममश्रित्य तिष्ठत: । स हि प्रच्छाद्यते दोष: शैलो मेघैरिवासितै:,धर्मके आचरणका ढोंग करनेसे घोर अपराध करनेवालेका दोष भी उसी प्रकार ढक जाता है, जैसे पर्वत काले मेघोंकी घटासे ढक जाता है

ভয়ংকৰ অপৰাধ কৰা লোকৰ দোষো, সি যদি ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ থিয় হয়, তেন্তে ক’লা মেঘে পৰ্বত ঢাকি পেলোৱাৰ দৰে ঢাকি যায়।

Verse 59

यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत्‌ अधनान्‌ नास्तिकांश्लौरान्‌ विषये स्वे न वासयेत्‌

যাক সোনকালে বধ কৰিব বিচাৰে, তাৰ ঘৰ জ্বলাই দিব। আৰু নিজৰ ৰাজ্যত দৰিদ্ৰ, নাস্তিক আৰু চোৰক বাস কৰিবলৈ নিদিব।

Verse 60

प्रत्युत्थानासनाद्येन सम्प्रदानेन केनचित्‌ । प्रतिविश्रब्धघाती स्यात्‌ ती3्षणदंष्टो निमग्नक:

কাণিকে ক’লে—উঠি অভ্যৰ্থনা কৰা, আসন দিয়া আৰু দান বা প্ৰিয় উপকাৰ কৰি আনৰ বিশ্বাস জয় কৰিব পাৰি। শত্রু এইদৰে সম্পূৰ্ণ বিশ্বাসী হ’লে, নিজৰ লাভৰ বাবে তাক নিপাত কৰাত সংকোচ নকৰিবা। তীক্ষ্ণ দংশনকাৰী সাপৰ দৰে দংশন কৰা, যাতে শত্রু পুনৰ উঠিব নোৱাৰে।

Verse 61

अशड्कितेभ्य: शड्केत शड्कितेभ्यश्व सर्वश: । अशड्क्‍्याद्‌ भयमुत्पन्नममपि मूलं निकृन्तति

কাণিকে ক’লে—যিসকলৰ পৰা বিপদৰ সন্দেহ নাই, তেওঁলোকৰ প্ৰতিও সাৱধান থাকিবা; আৰু যিসকলৰ পৰা সন্দেহ আছে, তেওঁলোকৰ বিষয়ে সকলো দিশে জাগ্ৰত থাকিবা। কিয়নো অ-সন্দেহিত দিশৰ পৰা উঠা ভয় মানুহক মূলসহ কাটি পেলায়।

Verse 62

नविश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्‌ । विश्वासाद्‌ भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

কাণিকে ক’লে—যি বিশ্বাসযোগ্য নহয়, তাক কেতিয়াও বিশ্বাস নকৰিবা; আৰু যি বিশ্বাসযোগ্য, তাকো অতিমাত্ৰা বিশ্বাস নকৰিবা। কিয়নো অতিবিশ্বাসৰ পৰা উঠা ভয় মূলসমূহো কাটি পেলায়।

Verse 63

चार: सुविहित: कार्य आत्मनश्न परस्य वा | पाषण्डांस्तापसादीं श्र परराष्ट्रेषु योजयेत्‌

কাণিকে ক’লে—নিজ ৰাজ্যত আৰু শত্রুৰ ৰাজ্যতো সুসংগঠিত চাৰ-ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিব লাগে। শত্রু-দেশত পাষণ্ড, তাপস আদি বেছ ধৰি চাৰ নিযুক্ত কৰিবা।

Verse 64

उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च । पानागारेषु रथ्यासु सर्वतीर्थेषु चाप्पथ

কাণিকে ক’লে—উদ্যানত, বিহাৰস্থানত, দেৱালয়ত, পানাগাৰত, গলি-ৰাস্তাত আৰু সকলো তীৰ্থস্থানতো—সৰ্বত্র চাৰসকলক চলাচল কৰাই ৰাখিবা।

Verse 65

चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च । समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत्‌

কণিক ক’লে—ৰাজাই নিজৰ গুপ্তচৰসকলক সদায় চলমান কৰি ৰাখিব—চৌমাথা আৰু কূপত, পৰ্বত আৰু অৰণ্যত, সকলো ধৰণৰ জনসমাৱেশত আৰু নদীৰ পাৰত; য’ত মানুহ অহা-যোৱা কৰে, মিলিত হয় বা একত্ৰিত হয়, তাতৰ পৰা যেন অবিৰত সংবাদ সংগ্ৰহ হয়।

Verse 66

वाचा भृशं विनीत: स्याद्‌ हृदयेन तथा क्षुर: । स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्‌ सृष्टो रौद्राय कर्मणे

কণিক ক’লে—ৰাজা কথাত অতি বিনীত হ’ব, কিন্তু হৃদয়ত ক্ষুৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ। ভয়ংকৰ কৰ্মত উদ্যত হ’লেও সি যেন হাঁহিমুখে কথাবতৰা কৰে।

Verse 67

अज्जलि: शपथ: सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम्‌ | आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता

কণিক ক’লে—যি সমৃদ্ধি আৰু ৰাজসিদ্ধি বিচাৰে, সি সময় বুজি কৰজোড়ে নম্ৰতা দেখুৱাব, শপথ কৰিব, সান্ত্বনাময় আশ্বাস দিব, কাৰও পায়ত শিৰ নোৱাই প্ৰণাম কৰিব আৰু আশা জগাব—এইবোৰেই তাৰ কৰণীয়।

Verse 68

सुपुष्पित: स्थादफल: फलवान्‌ स्याद्‌ दुरारुह: । आम: स्यात्‌ पक्‍्वसंकाशो न च जीर्येत कहिचित्‌

কণিক ক’লে—ৰাজা যেন এনে গছৰ দৰে হয়, যি ফুলে ভৰা কিন্তু ফলহীন—কথাৰে লাভৰ আশা দেখুৱায়, কিন্তু সহজে পূৰণ নকৰে। আৰু ফল থাকিলেও তাত উঠা যেন দুষ্কৰ হয়—যাতে স্বার্থান্বেষী লোক বাধাপ্ৰাপ্ত বা বিলম্বিত হয়। সি কাঁচা হৈয়ো পকা যেন দেখা দিওক—যাতে লোভীৰ আশা সঁচাকৈ পূৰ্ণ নহয়। আৰু সি কেতিয়াও জীৰ্ণ নহওক—অর্থাৎ শত্রুক পোষণ কৰিবলৈ নিজৰ ধন খৰচ কৰি নিজে দৰিদ্ৰ নহওক।

Verse 69

त्रिवर्गे त्रेविधा पीडा हुनुबन्धस्तथैव च । अनुबन्धा: शुभा ज्ञेया: पीडास्तु परिवर्जयेत्‌

কণিক ক’লে—ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰিবৰ্গৰ সাধনাত তিনিধৰণৰ পীড়া উঠে, আৰু তদনুৰূপ ফল-অনুবন্ধৰ শৃঙ্খলাও গঢ় লয়। ফলসমূহক শুভ আৰু বৰণীয় বুলি জানিব লাগে; কিন্তু পীড়াসমূহক যত্নেৰে পৰিহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 70

धर्म विचरत: पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति । अर्थ चाप्यर्थलुब्धस्य काम चातिप्रवर्तिन:

কণিকে ক’লে—ধৰ্মপথত চলিলেও অৰ্থ আৰু কাম—এই দুয়ো পুৰুষাৰ্থৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পীড়াই ধৰ্মাচৰণত বাধা দিয়ে। তেনেদৰে ধনলোভীৰ অৰ্থসাধনা ধৰ্ম আৰু কামজনিত দুখে ব্যাহত হয়; আৰু অতিভোগাসক্তৰ কামসাধনা ধৰ্ম আৰু অৰ্থজনিত দুখে ৰুদ্ধ হয়।

Verse 71

अगर्वितात्मा युक्तश्न सान्त्वयुक्तो5नसूयिता । अवेक्षितार्थ: शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सह

কণিকে ক’লে—ৰাজাই হৃদয়ৰ অহংকাৰ ত্যাগ কৰিব, মনক সংযমিত আৰু একাগ্ৰ ৰাখিব, মধুৰ আৰু সান্ত্বনাময় বাক্য ক’ব, আৰু আনৰ দোষ উলিয়াই নক’ব। সকলো বিষয়ত সতৰ্ক দৃষ্টি ৰাখি, অন্তঃকৰণ শুদ্ধ কৰি, বিদ্বান দ্বিজসকলৰ সৈতে বহি মন্ত্ৰণা কৰিব।

Verse 72

कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च । उद्धरेद्‌ दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्‌

কণিকে ক’লে—ৰাজা যদি আপদত পৰে, তেন্তে কোমল বা কঠোৰ—যি কোনো কৰ্মপন্থাৰে—নিজৰ দীন অৱস্থাৰ পৰা নিজকে উদ্ধাৰ কৰিব। তাৰ পিছত সমৰ্থ আৰু স্থিৰ হ’লে ধৰ্ম আচৰণ কৰিব।

Verse 73

न संशयमनारुहा नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति,कष्ट सहे बिना मनुष्य कल्याणका दर्शन नहीं करता। प्राण-संकटमें पड़कर यदि वह पुनः जीवित रह जाता है तो अपना भला देखता है

সংশয় আৰু বিপদত নপৰিলে মানুহে কল্যাণ দেখা নাপায়। কিন্তু সেই বিপদত সোমাই যদি সি জীয়াই উভতি আহে, তেন্তে সি নিজৰ হিত চিনিব পাৰে।

Verse 74

यस्य बुद्धि: परिभवेत्‌ तमतीतेन सान्त्वयेत्‌ । अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्‌

কণিকে ক’লে—যাৰ বুদ্ধি আপদত ভাঙি পৰে আৰু শোকে আচ্ছন্ন হয়, তাক অতীতৰ দৃষ্টান্ত আৰু কাহিনি স্মৰণ কৰাই সান্ত্বনা দিব লাগে। যি দুঃবুদ্ধি, তাক ভৱিষ্যৎ লাভৰ আশা দেখুৱাই স্থিৰ কৰিব লাগে; আৰু যি পণ্ডিত, তাক তৎক্ষণাৎ উপযুক্ত সহায়—ধন-সম্পদ আদি দি—শান্ত কৰিব লাগে।

Verse 75

योडरिणा सह संधाय शयीत कृतकृत्यवत्‌ । स वृक्षाग्रे यथा सुप्त: पतितः प्रतिबुध्यते

যি শত্রুৰ সৈতে সন্ধি কৰি কাম শেষ হ’ল বুলি নিশ্চিন্তে শুই পৰে, সি শত্রুৰ প্ৰতাৰণাৰ পাছতহে সজাগ হয়—যেনেকৈ গছৰ আগত শুই থকা মানুহ পৰিলে তেতিয়াহে চেতনা ঘূৰি আহে।

Verse 76

मन्त्रसंवरणे यत्न: सदा कार्योडनसूयता । आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालित:

ৰাজাই দ্বেষ-ঈৰ্ষা নধৰি সদায় নিজৰ গোপন পৰামৰ্শ আড়াল কৰি ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে। ক্ৰোধ-হৰ্ষ প্ৰকাশ কৰা বাহ্য ভঙ্গিমাও সাৱধানে ৰক্ষা কৰিব, যাতে চৰে সেয়া পঢ়িব নোৱাৰে; আৰু নিজৰ গোপন নীতি নিজৰেই চৰৰ পৰাও সদা সুৰক্ষিত ৰাখিব লাগে।

Verse 77

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्‌ । नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्रोति महतीं श्रियम्‌

আনহঁতৰ পৰম মর্মস্থান বিদীৰ্ণ নকৰাকৈ, অতি দাৰুণ কৰ্ম নকৰাকৈ, আৰু মাছমৰা মানুহৰ দৰে বহু প্ৰাণ নলৈ ৰাজাই মহাসমৃদ্ধি লাভ নকৰে।

Verse 78

कर्शित व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम्‌ | परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेबलम्‌

যেতিয়া শত্রুসেনা ক্ষীণ, ৰোগাক্ৰান্ত, পানী বা কাদাত আৱদ্ধ, ভোক-পিয়াহত কাতৰ, আৰু অতিবিশ্বাসত মন্দ হৈ পৰে—তেতিয়াই শক্তিহীন হোৱা সেই বাহিনীৰ ওপৰত আঘাত হানিব লাগে।

Verse 79

नार्थिको<र्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति संगतम्‌ । तस्मात्‌ सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत्‌

যাৰ প্ৰয়োজন নাই, সি প্ৰয়োজনীয়জনৰ ওচৰলৈ নাযায়; আৰু যাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ, তাৰ সৈতে স্থায়ী সঙ্গ নাথাকে। সেয়ে নিজৰ দ্বাৰা সাধ্য কামবোৰ এনেদৰে কৰাব লাগে যাতে কিছুমান অংশ অৱশিষ্ট থাকে—যাতে লোকৰ আহা-যোৱা আৰু নিৰ্ভৰতা বজাই থাকে।

Verse 80

संग्रहे विग्रहे चैव यत्न: कार्योडनसूयता । उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता

সমৃদ্ধি আৰু সার্বভৌম ক্ষমতা কামনা কৰা ৰজাই আনৰ দোষ নোখোজাকৈ, ঈৰ্ষা নধৰি, সদায় দুটা বিষয়ত যত্নবান হ’ব লাগে—আৱশ্যক সম্পদৰ সঞ্চয় আৰু সুচাৰু ব্যৱস্থাপনা, আৰু প্ৰয়োজন হ’লে শত্রুৰ সৈতে নিৰ্ণায়ক সংঘাত (যুদ্ধ) কৰিবলৈ সদা সজ্জিত থকা; লগতে নিজৰ উদ্যম আৰু উদ্যোগশক্তি সচেতনভাৱে অটুট ৰাখিব লাগে।

Verse 81

नास्य कृत्यानि बुध्येरन्‌ मित्राणि रिपवस्तथा । आरब्धान्येव पश्येरन्‌ सुपर्यवसितान्यपि

ৰজাৰ অভিপ্ৰেত কাৰ্য যেন বন্ধু বা শত্রু—কোনেও বুজি নাপায়। লোকসকলে তেওঁৰ উদ্যোগ কেবল আৰম্ভ হোৱাৰ পাছতহে দেখক—আৰু সেয়াও যেন সফলভাৱে সম্পন্ন হোৱাৰ পাছতহে প্ৰকাশ পায়।

Verse 82

भीतवत्‌ संविधातव्यं यावद्‌ भयमनागतम्‌ । आगतं तु भयं दृष्टवा प्रहर्तव्यमभीतवत्‌

যেতিয়ালৈকে বিপদ আহি নাপায়, তেতিয়ালৈকে ভীতৰ দৰে সাৱধানতা অৱলম্বন কৰি তাক আঁতৰাবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে; কিন্তু বিপদ সন্মুখত আহি পৰিল বুলি দেখিলেই, তেতিয়া নিৰ্ভয়ে শত্রুৰ ওপৰত প্ৰহাৰ কৰিব লাগে।

Verse 83

दण्डेनोपनतं शत्रुमनुगृह्नाति यो नर: । स मृत्युमुपगृह्नीयाद्‌ गर्भमश्वतरी यथा

যি মানুহে দণ্ডেৰে বশীভূত কৰা শত্রুৰ ওপৰত দয়া কৰে, সি যেন নিজৰ মৃত্যুকেই আঁকোৱালি লয়—যেনেকৈ খচ্চৰী গৰ্ভ ধৰি নিজৰ উদৰত মৃত্যুকেই ধৰি ৰাখে বুলি কোৱা হয়।

Verse 84

अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्य पुर: स्थितम्‌ । नतु बुद्धिक्षयात्‌ किंचिदतिक्रामेत्‌ प्रयोजनम्‌

যি কাৰ্য আগলৈ আহিব, তাক বুদ্ধিৰে আগতেই অনুধাৱন কৰি তদনুসাৰে ব্যৱস্থা কৰিব লাগে; আৰু যি কৰ্তব্য সন্মুখত উপস্থিত, তাকো চিন্তা-ভাবনা কৰি তবেই সম্পাদন কৰিব লাগে। বুদ্ধিক্ষয়ৰ বাবে কোনো আৱশ্যক উদ্দেশ্য যেন হাতছাড়া নহয়।

Verse 85

उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता । विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रय: । नै:श्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थिति:

কণিকে ক’লে—যি সমৃদ্ধি বিচাৰে, সি দেশ আৰু কাল বিচাৰ কৰি যত্নসহ উত্সাহ আৰু উদ্যোগ কৰিব লাগে। তেনেদৰে দেৱ (প্ৰাৰব্ধ) আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম—এই ত্ৰিবৰ্গো দেশ-কালৰ বিবেচনাৰে সৈতে হে সেৱন কৰা উচিত। নীতিশাস্ত্ৰৰ স্থিৰ সিদ্ধান্ত এই যে, মঙ্গল আৰু সিদ্ধিৰ মুখ্য নিৰ্ণায়ক দেশ আৰু কালেই।

Verse 86

तालवत कुरुते मूलं बाल: शत्रुरुपेक्षित: । गहने<ग्निरिवोत्सृष्ट: क्षिप्रं संजायते महान्‌

কণিকে ক’লে—সৰু শত্রুকো যদি অৱহেলা কৰা হয়, তেন্তে সি তালগছৰ দৰে শিপা গাঁথে। ঘন অৰণ্যত এৰি দিয়া জুইৰ দৰে সি সোনকালেই মহান আৰু বিনাশকাৰী হৈ উঠে।

Verse 87

अग्निं स्तोकमिवात्मानं संधुक्षयति यो नर: । स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम्‌

যি মানুহে সৰু জুইৰ দৰে সহায়ক সামগ্ৰীৰে ধীৰে ধীৰে নিজৰ শক্তি আৰু সম্পদ জাগাই তোলে, সি ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই একদিন মহান হয় আৰু জুইয়ে ইন্ধন গিলাৰ দৰে শত্রুৰ বৃহৎ সঞ্চয়কো গিলি পেলায়।

Verse 88

आशां कालववतीं कुर्यात्‌ कालं विघ्नेन योजयेत्‌ । विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं वापि हेतुत:

যদি কাৰোবাক কোনো কথাৰ আশা দিব লাগে, তেন্তে সেয়া সোনকালে পূৰণ নকৰি দীঘলীয়া সময়লৈকে ঝুলাই ৰাখিব লাগে। আৰু পূৰণ কৰাৰ সময় আহিলে, তাত কোনো বাধা লগাই পুনৰ সময় বঢ়াব লাগে। সেই বাধাৰ বাবে উপযুক্ত অজুহাত দেখুৱাই, যুক্তিৰে সেই অজুহাতকো প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে।

Verse 89

क्षुरो भूत्वा हरेत्‌ प्राणानू निशित: कालसाधन: । प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तन:

যেনেকৈ লোহাৰ ক্ষুৰ শাণত ধাৰ দি চামৰাৰ খাপত গোপনে ৰখা হয়, আৰু সময় আহিলে সি লোম কাটি পেলায়—তেনেকৈ ৰজাইও নিজৰ অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় গোপন ৰাখি, অৱসৰৰ অনুকূল উপায়-সাধন সঞ্চয় কৰিব লাগে; আৰু সময় পক্কা হ’লে ক্ষুৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ আৰু নিৰ্দয় হৈ শত্রুৰ প্ৰাণ হৰণ কৰি তেওঁলোকৰ মূলচ্ছেদ কৰিব লাগে।

Verse 90

पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह | वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर

কণিকে ক’লে—কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি আৰু আন সকলোৰে প্ৰতিও ন্যায়-যথোচিত মৰ্যাদামতে আচৰণ কৰা। কিন্তু এনে উপায়ে কাৰ্য কৰা, যাতে কৰ্মত লিপ্ত থাকিলেও তুমি বিপদৰ সাগৰত নিমজ্জিত নহওঁ। সকলোৱে স্থিৰকৈ মানে—তুমি সৰ্বকল্যাণসাধনে সমৃদ্ধ আৰু পুৰুষসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য; সেয়ে, নৰাধিপ! পাণ্ডুপুত্ৰসকলৰ বিষয়ে নিজকে ৰক্ষা কৰা।

Verse 91

सर्वकल्याणसम्पन्नो विशिष्ट इति निश्चय: । तस्मात्‌ त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप

তুমি সৰ্বকল্যাণসাধনে সমৃদ্ধ আৰু বিশিষ্ট—এইটো নিশ্চিত। সেয়ে, হে নৰাধিপ! পাণ্ডুপুত্ৰসকলৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰা।

Verse 92

भ्रातृव्या बलिनो यस्मात्‌ पाण्डुपुत्रा नराधिप । पश्चात्तापो यथा न स्यात्‌ तथा नीतिर्विधीयताम्‌,राजन! आपके भतीजे पाण्डव बहुत बलवान्‌ हैं; अतः ऐसी नीति काममें लाइये, जिससे आगे चलकर आपको पछताना न पड़े

হে নৰাধিপ! পাণ্ডুপুত্ৰসকল শক্তিশালী প্ৰতিদ্বন্দ্বী; সেয়ে এনে নীতি স্থিৰ কৰা যাতে পিছত অনুতাপ নকৰিব লাগে।

Verse 93

वैशम्पायन उवाच एवमुकत्वा सम्प्रतस्थे कणिक: स्वगृहं ततः । धृतराष्ट्रोडपि कौरव्य: शोकार्त: समपद्यत

বৈশম্পায়নে ক’লে—ৰাজন! এইদৰে কৈ কণিক তেতিয়া নিজৰ ঘৰলৈ প্ৰস্থান কৰিলে। আৰু কৌৰৱ ধৃতৰাষ্ট্ৰো শোকত ব্যাকুল হৈ পৰিল।

Verse 139

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि कणिकवाक्ये एकोनचत्वारिंशदिधिकशततमो<ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ আদিপৰ্বৰ সম্ভৱপৰ্বত ‘কণিকবাক্য’ নামৰ একশ ঊনচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 256

जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिन: । कणिकने कहा--महाराज! इस विषयमें नीतिशास्त्रके तत््वको जाननेवाले एक वनवासी गीदड़का प्राचीन वृत्तान्त सुनाता हूँ, सुनिये

কণিকে ক’লে—“মহাৰাজ, শুনক। এই বিষয়ত মই অৰণ্যবাসী এটা শিয়ালৰ প্ৰাচীন বৃত্তান্ত ক’ম—যি নীতিশাস্ত্ৰৰ মর্ম বুজিছিল—যাতে ৰাজ্যনীতি আৰু সদাচাৰৰ তত্ত্ব স্পষ্টকৈ বুজা যায়।”

Verse 393

तमागतमभिप्रेत्य शृगालो<प्यब्रवीद्‌ वच: । बाघने कहा--यदि वह ऐसी बात कहता है

তাক আহি পোৱা দেখি আৰু তাৰ অভিপ্ৰায় বুজি শিয়ালেও কথা ক’লে। (প্ৰসঙ্গত) বাঘে আগৰ উপদেশক চকু মেলোৱা বুলি মানি স্থিৰ কৰিলে—“আজিৰ পৰা মই মোৰেই বাহুবলৰ ওপৰত ভৰসা কৰি বনজন্তু বধ কৰিম আৰু সিহঁতৰ মাংসেই ভক্ষণ কৰিম।” এইদৰে কৈ সি অৰণ্যলৈ গ’ল। ঠিক সেই সময়তে ইঁদুৰো তাত আহি উপস্থিত হ’ল; তাক দেখি শিয়ালে ক’লে—

Verse 463

मम दत्त्वा नियुद्ध॑ त्वं भुड्क्ष्व मांसं यथेप्सितम्‌ महाराज! उस नेवलेसे गीदड़ने वनमें इस प्रकार कहा--'ओ नेवले! मैंने अपने बाहुबलका आश्रय ले उन सबको परास्त कर दिया है। वे हार मानकर अन्यत्र चले गये। यदि तुझमें हिम्मत हो तो पहले मुझसे लड़ ले; फिर इच्छानुसार मांस खाना'

জম্বুক (শিয়াল) অৰণ্যত নেউলক ক’লে—“প্ৰথমে মোৰ সৈতে নিয়ুদ্ধ কৰ—যুদ্ধত নাম। তাৰ পাছত যদি তুমি জয়ী হওঁ, তেন্তে ইচ্ছামতে মাংস ভক্ষণ কৰা। মই মোৰ বাহুবলৰ আশ্ৰয়ে সকলোকে পৰাস্ত কৰিছোঁ; সিহঁতে হাৰ মানি অন্য ঠাইলৈ গ’ল। সাহস থাকিলে আগতে মোৰ সৈতে লড়া।”