Adhyaya 31
Kapālamocana: The Cutting of Brahmā’s Fifth Head, Śiva’s Kāpālika Vow, and Purification in Vārāṇasī
এই অধ্যায়ত উত্তৰভাগৰ শৈৱ‑যোগমুখী ধাৰা অব্যাহত থাকে। ঈশ্বৰৰ মায়াত মোহিত ব্রহ্মাই নিজকে সৰ্বোচ্চ বুলি দাবী কৰি নাৰায়ণ‑অংশৰ প্ৰকাশৰ সৈতে বিতৰ্ক কৰে। চাৰিও বেদে সাক্ষ্য দি কয় যে অবিনাশী তত্ত্ব মহেশ্বৰেই, তথাপি ব্রহ্মাৰ ভ্ৰম নাযায়। তেতিয়া মহাজ্যোতি প্ৰকাশ পায়, নীললোহিত আবিৰ্ভূত হয় আৰু কালভৈৰৱে ব্রহ্মাৰ পঞ্চম মস্তক ছেদন কৰে; ফলত ব্রহ্মহত্যা দোষৰ প্ৰসঙ্গ উঠে। ব্রহ্মাই অন্তৰ্যোগ‑মণ্ডলত মহাদেৱ‑মহাদেৱীৰ দৰ্শন কৰি সোমাষ্টক/শতৰুদ্ৰীয় স্তৱে স্তুতি কৰি ক্ষমা আৰু উপদেশ লাভ কৰে। লোকশিক্ষাৰ বাবে শিৱক কপাল ধাৰণ কৰি ভিক্ষুক‑ব্ৰত পালন কৰিবলৈ আদেশ দিয়া হয়; ব্রহ্মহত্যা‑ৰূপ পাপ তেওঁৰ সৈতে বাৰাণসীলৈকে যায়। বিষ্ণুলোকত বিশ্বক্সেনৰ সৈতে সংঘৰ্ষত সি নিহত হয়; বিষ্ণুৱে ৰক্ত‑ভিক্ষা দিলেও কপাল নাভৰে, শেষত বাৰাণসীলৈ যাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। বাৰাণসীত প্ৰৱেশমাত্ৰে ব্রহ্মহত্যা পাতাললৈ পতিত হয়; শিৱে কপালমোচন তীৰ্থত কপাল স্থাপন কৰি পাপনাশক তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ফলশ্ৰুতিত স্মৰণ, স্নান আৰু পাঠে পাপক্ষয় আৰু মৃত্যুকালে পৰম জ্ঞানলাভৰ কথা কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত একত্ৰিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ঋষিসকলে ক’লে—অমিতশক্তিধৰ দেৱ ৰুদ্ৰ শংকৰে ব্ৰহ্মাৰ দেহজাত কপাল পূৰ্বে পৃথিৱীত কেনেকৈ স্থাপন কৰিছিল?
Verse 2
सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः
সূতে ক’লে—হে ঋষিসকল, পাপনাশিনী এই পুণ্যকথা শুনা; দেৱদেৱ, ধীমন্ত মহাদেৱৰ মাহাত্ম্য।
Verse 3
पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
পূৰ্বকালত মেৰুশৃংগত মহর্ষিসকলে লোকাদিৰ দেৱ পিতামহ ব্ৰহ্মাক প্ৰণাম কৰি সুধিলে—এটা অব্যয় তত্ত্ব কি?
Verse 4
स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्
মহেশৰ মায়াত মোহিত হোৱা লোকসম্ভৱ (জগতৰ উৎপত্তিকৰ্তা) পৰম তত্ত্ব নাজানি, নিজৰ আত্মস্বৰূপ বিষয়ে ধৃষ্টভাৱে ক’লে।
Verse 5
अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते
মই ধাতা, জগতৰ যোনি-মূল, স্বয়ম্ভূ—একমাত্ৰ ঈশ্বৰ। মই অনাদি পৰম ব্ৰহ্ম; মোক আৰাধনা কৰিলে মুক্তি লাভ হয়।
Verse 6
अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन
মই একাই সকলো দেৱতাৰ প্ৰৱৰ্তক আৰু নিবৰ্তক; সকলো লোকত মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ কোনো নাই।
Verse 7
तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः
সি এনেদৰে ভাবি থাকোঁতেই নাৰায়ণৰ অংশজাত এজন প্ৰকাশ পালে; মৃদু হাঁহি লৈ কথা ক’লে—ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু তাম্ৰবৰ্ণ হৈছিল।
Verse 8
किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव
হে ব্ৰহ্মন! এতিয়া তোমাৰ ওপৰত এই অৱস্থা কিয় আহিল, তাৰ কাৰণ কি? অজ্ঞান-যোগত যুক্ত হোৱা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়।
Verse 9
अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्
মইয়ে লোকসমূহৰ ধাতা (পালক); মইয়ে যজ্ঞ; মইয়ে নাৰায়ণ, পৰম প্ৰভু। মোৰ অবিহনে এই জগতত কেতিয়াও ক’তো জীৱন নাথাকে।
Verse 10
अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्
মইয়ে পৰম জ্যোতি; মইয়ে পৰম গতি (সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য)। মোৰ প্ৰেৰণাত তুমি এই সমগ্ৰ ভুবনমণ্ডল—লোকচক্ৰ সৃষ্টি কৰিছা।
Verse 11
एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि
এইদৰে মোহগ্ৰস্ত হৈ, পৰস্পৰক জয় কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ বিতৰ্ক কৰি থকা সেই দুজন দেৱৰ ওচৰলৈ, তেওঁলোক য’ত আছিল তাতেই চাৰিওটা বেদ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 12
अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः
যজ্ঞাত্মা ৰূপে স্থিৰ হৈ থকা দেৱ ব্ৰহ্মাক সাৱধানে নিৰীক্ষণ কৰি, ভক্তিভয়-আদৰে কঁপা হৃদয়ে বেদসমূহে পৰমেষ্ঠীৰ যথাৰ্থ তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 13
ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः
ঋগ্বেদে ক’লে—যাৰ অন্তৰত সকলো ভূত স্থিত, আৰু যাৰ পৰা সকলো প্ৰবৃত্ত হয়; জ্ঞানীসকলে যাক পৰম তত্ত্ব বুলে, সেই দেৱেই মহেশ্বৰ।
Verse 14
यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्
যজুৰ্বেদে ক’লে—যি প্ৰভু সকলো যজ্ঞেৰে পূজিত হয় আৰু যোগেৰেো বিধিপূৰ্বক সমৰ্চিত হয়; যাক ‘ঈশ্বৰ’ দেৱ বুলি কোৱা হয়, সেই দেৱেই পিনাকধাৰী শিৱ।
Verse 15
सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः
সামবেদে ক’লে—যাঁৰ দ্বাৰা এই বিশ্বচক্ৰ ঘূৰে, আৰু আকাশান্তৰত শিৱময় তত্ত্ব যি; যি সত্য যোগীসকলে উপলব্ধি কৰে—সেই মহাদেৱ, সেই শংকৰ।
Verse 16
अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः
অথৰ্ববেদে ক’লে—যাক সাধনাত ৰত যতিসকলে পৰম যোগেশ্বৰ ৰূপে দৰ্শন কৰে; যি মহেশ, পুৰুষ, ৰুদ্ৰ—সেই দেৱ, সেই ভগৱান ভব (শিৱ)।
Verse 17
एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः
এইদৰে ভগৱান ব্ৰহ্মাই বেদসমূহে উচ্চাৰিত সেই শুভ বাণী শুনি, মৃদু হাঁহিৰে কথা ক’লে; বিশ্বাত্মা হয়েও তেওঁ ক্ষণমাত্ৰ বিমোহিত হ’ল।
Verse 18
कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः
সৰ্বসঙ্গবিবর্জিত সেই পৰম ব্ৰহ্মই পত্নীৰ সৈতে আৰু অতিগৰ্বিত প্ৰমথসকলৰ সৈতে কেনেকৈ ৰমে?
Verse 19
इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्
এইদৰে কোৱা হোৱাৰ পাছত, প্ৰণৱাত্মা সনাতন ভগৱান অমূৰ্ত হৈও মূৰ্তি ধৰি পিতামহ ব্ৰহ্মাক বাক্য ক’লে।
Verse 20
प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः
প্ৰণৱে ক’লে—এই ভগৱান ৰুদ্ৰে নিজৰ স্বাত্মাৰ পৰা পৃথক কোনো ‘পত্নী’ত কেতিয়াও ৰমণ নকৰে; কিয়নো মহেশ্বৰ তেনেকুৱাই।
Verse 21
अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा
সেই ভগৱান ঈশ—স্বয়ংজ্যোতি আৰু সনাতন। তেওঁৰ দেৱী তেওঁৰেই স্বানন্দ-স্বরূপা বুলি কোৱা হৈছে; তেওঁ শিৱা, বাহিৰৰ পৰা যোগ হোৱা নহয়।
Verse 22
इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया
এইদৰে কোৱা সত্ত্বেও, যজ্ঞমূৰ্তি অজ (অজন্মা)ৰ অজ্ঞান নাশ নহ’ল; কিয়নো সেয়া ঈশ্বৰৰেই মায়াৰে আৱৃত আছিল।
Verse 23
तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्
ইতিমধ্যে বিশ্বভাবন বিরিঞ্চ (ব্ৰহ্মা)এ এক মহাজ্যোতি দেখিলে—অদ্ভুত আৰু দিব্য—যি গগনৰ অন্তৰাল সম্পূৰ্ণ ভৰি তুলিছিল।
Verse 24
तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः
তাৰ মাজভাগত এক নিৰ্মল বৃত্তাকাৰ মণ্ডল প্ৰকাশ পালে, তেজে উজ্জ্বল; সি দিব্য, আকাশৰ মধ্যভাগত স্থিত—হে দ্বিজোত্তমসকল।
Verse 25
स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्
লোকপিতামহ ব্রহ্মাই প্ৰভুৰ শিৰোভাগত সেই দিব্য মুখ দেখি, সেই দৰ্শনেই সেই ভয়ংকৰ, প্ৰবল, নিন্দাৰহিত তেজোমণ্ডলক অৱলোকন কৰিলে।
Verse 26
प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः
অতিশয় ক্ৰোধে ব্রহ্মা জ্বলি উঠিল; তেওঁৰ পঞ্চম শিৰ (দগ্ধ হৈ) অদৃশ্য হ’ল। সেই ক্ষণতেই মহান পুৰুষ নীললোহিত প্ৰকাশ পালে।
Verse 27
त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्
ত্ৰিশূলধাৰী পিঙ্গলবৰ্ণ দেৱ, যিয়ে নাগক যজ্ঞোপবীতৰূপে ধাৰণ কৰিছিল, তাতে স্থিত আছিল। সেই শংকৰ—নীললোহিতক—ভগৱান ব্রহ্মাই ক’লে।
Verse 28
जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज
হে শংকৰ, তোমাৰ পূৰ্ব প্ৰাদুৰ্ভাৱ মই জানো—তুমি ললাটৰ পৰাই প্ৰকাশ পাইছিলা। হে মহেশান, কেৱল মোৰেই শৰণ লোৱা।
Verse 29
श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्
পদ্মযোনি ব্ৰহ্মাৰ গৰ্বিত বাক্য শুনি ৰথেশ্বৰ প্ৰভুৱে লোকদাহক ভৈৰৱ—‘কাল’ নামৰ পুৰুষক পঠালে।
Verse 30
स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्
ব্ৰহ্মাৰ সৈতে মহাযুদ্ধ কৰি কালভৈৰৱে বিরিঞ্চি (ব্ৰহ্মা)-ৰ পঞ্চম মুখ ছেদন কৰিলে।
Verse 31
निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्
শম্ভু দেৱে মুখ ছেদন কৰাত বিশ্বস্ৰষ্টা ব্ৰহ্মা মৃতপ্ৰায় হৈ পৰিল; কিন্তু ঈশ-যোগে পুনৰায় জীৱন লাভ কৰিলে।
Verse 32
अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्
তাৰ পিছত তেওঁ মণ্ডলৰ অন্তৰভাগত অৱস্থিত গিৰীশক দেখিলে—সনাতন মহাদেৱ, যি মহাদেৱীৰ সৈতে আসীন।
Verse 33
भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्
ভুজংগৰাজৰ বলয় আৰু চন্দ্ৰকলাৰ ভূষণে বিভূষিত, কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, জটাজুটে তেওঁ বিরাজমান।
Verse 34
शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्
তেওঁ ব্যাঘ্ৰচৰ্ম বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, দিব্য মালাৰে বিভূষিত; হাতত ত্ৰিশূল ধৰি—দৰ্শনত দুৰ্লভ—যোগী, যাঁৰ অলংকাৰ পবিত্ৰ ভস্ম।
Verse 35
यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह
সেই অন্তৰধ্যানৰ অৱকাশত যোগনিষ্ঠসকলে হৃদয়ত অধিষ্ঠিত ঈশ্বৰক দৰ্শন কৰে; তেনেদৰে তেওঁ আদিদেৱ—ব্ৰহ্মস্বৰূপ মহাদেৱক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 36
यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल
যাঁৰ সেই পৰমা দেৱী—অতীন্দ্ৰিয় শক্তি—আকাশত অধিষ্ঠিত, সেই মহেশ্বৰ অনন্ত ঐশ্বৰ্যসহ যোগস্বৰূপ ৰূপে নিশ্চয়েই দৰ্শিত হয়।
Verse 37
यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते
যাঁৰ ভিতৰত সমগ্ৰ জগতৰ মোহজনক বীজ লয়লৈ বিলীন হয়—সেই ৰুদ্ৰ একবাৰ প্ৰণাম মাত্ৰতেই নিশ্চয় প্ৰকাশিত হয়।
Verse 38
यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल
যি আচাৰত ন ৰত নিজৰ ভক্তসকলকো কেৱল ‘নিজৰ’ বুলি গণি মুক্ত কৰে—তেওঁৰ বাহিৰে লোকসমূহৰ অন্য কোনো নায়ক সত্যই দৰ্শিত নহয়।
Verse 39
यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल
যাঁৰ নিৰ্মল ৰূপ বেদজ্ঞ, শান্ত, দ্বন্দ্বাতীত আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যনিষ্ঠ তপস্বীসকলে উপলব্ধি কৰে—তেওঁৱেই নিশ্চয় শম্ভু ৰূপে দৰ্শিত হয়।
Verse 40
यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते
যাঁৰ লিঙ্গক ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল আৰু ব্ৰহ্মবাদী ঋষিসকলে সদায় অর্চনা কৰে—তেওঁৱেই নিশ্চয় বিশ্বেশ, বিশ্বনাথ ৰূপে দৰ্শিত হয়।
Verse 41
यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते
যাঁৰ ভিতৰত সমগ্ৰ জগতৰ বীজ—এই মোহন শক্তি—লয়লৈ যায়; সেই ৰুদ্র একবাৰ মাত্ৰ প্ৰণাম কৰিলেই নিশ্চয় দৰ্শিত হয়।
Verse 42
विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल
বিদ্যা সহচৰী হৈ যাঁৰ সৈতে সেই ভগৱান সূৰ্যমণ্ডলৰ অন্তৰত অৱস্থিত—সেই ঠাইতেই হিৰণ্যগৰ্ভ-পুত্ৰ নামে ঈশ্বৰক নিশ্চয় দৰ্শন হয়।
Verse 43
यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत
যাঁৰ পাৰ্শ্বক সমগ্ৰ জগতৰ জননী, বিজ্ঞান-তনু ঈশ্বৰী দেৱী এক মুহূর্তও নাছাৰে—তেওঁ শংকৰ ৰূপে দৰ্শিত হ’ল।
Verse 44
पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल
ফুল হওক বা পাত—যিয়ে তেওঁৰ যুগল চৰণত জল অৰ্পণ কৰে, সিয়ে সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়; শিৱকৃপাৰে সেইজন ৰুদ্ৰ-স্বভাৱ লাভ কৰে বুলি দেখা যায়।
Verse 45
तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते
তেওঁৰ সন্নিধানত সনাতন কালেই সকলোকে সংযত কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যোগ-স্বৰূপ সেই কাল ‘কালৰো কাল’—পৰম নিয়ন্তা—ৰূপে প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 46
जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्
সেইজন সকলো লোকৰ জীৱন আৰু ত্ৰিলোকৰ ভূষণ। সেই দেৱতা সোমৰূপে দেখা দিয়ে; আৰু সোম তেওঁৰেই অলংকাৰ—যাঁৰ অলংকাৰ তেওঁ নিজে।
Verse 47
देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल
যাৰ যোগ স্বভাৱতঃ দেৱীৰ সৈতে সদা প্ৰত্যক্ষ একত্ৰ—তেওঁৰ বিষয়ে গোৱা হয় যে পৰম মুক্তি লাভ হয়; তেওঁকেই সত্য যোগী বুলি দেখা যায়।
Verse 48
योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल
হে দেৱী! যোগতত্ত্বজ্ঞ যোগীসকলে দিন-ৰাতি বিচ্ছেদৰ ফালে মুখ নকৰাকৈ, নিৰন্তৰ যোগকেই ধ্যান কৰে; তেনে জনকেই সত্য যোগী বুলি দেখা যায়।
Verse 49
सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्
মহাদেৱীৰ সৈতে সনাতন মহাদেৱক শ্ৰেষ্ঠ আসনত আসীন দেখি তেওঁ পৰম স্মৃতি—সৰ্বোচ্চ আধ্যাত্মিক বোধ—লাভ কৰিলে।
Verse 50
लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्
মাহেশ্বৰী প্ৰদত্ত দিব্য স্মৃতি লাভ কৰি অজ ভগৱানে চন্দ্ৰভূষিত বৰদাতা সোমক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 51
ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—মহান দেৱলৈ নমস্কাৰ; মহাদেৱীলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। শান্ত শিৱলৈ নমস্কাৰ; শান্তিস্বৰূপিণী শিৱালৈ নমস্কাৰ।
Verse 52
ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः
ॐ। তোমাক ব্রহ্মৰূপে নমস্কাৰ; তোমাৰ বিদ্যালৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। মূলপ্ৰকৃতিলৈ নমস্কাৰ; মহেশলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 53
नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः
বিজ্ঞানদেহলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ; হে চিন্তা-শক্তি, তোমালৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। কালাতীত কালকাললৈ নমস্কাৰ; হে ঈশ্বৰী, তোমালৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 54
नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः
ৰুদ্ৰলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ; হে ৰুদ্ৰাণী, তোমালৈও পুনঃপুনঃ প্ৰণাম। হে কামশক্তি, তোমাক নমো নমঃ; আৰু হে মায়াশক্তি, তোমাকো বাৰে বাৰে নমস্কাৰ।
Verse 55
नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च
সকলো কাৰ্যৰ নিয়ন্তাক, সৃষ্টিক আন্দোলিত কৰা শক্তিক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। হে প্ৰকৃতি-স্বৰূপ, তোমাক প্ৰণাম; আৰু হে নাৰায়ণ, তোমাকো নমস্কাৰ।
Verse 56
योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः
হে যোগৰ আদিদাতা, তোমাক নমস্কাৰ; হে যোগীসকলৰ গুৰু, তোমাক প্ৰণাম। সংসাৰবন্ধন-নাশকক নমঃ; আৰু সংসাৰ-উৎপত্তিৰ কাৰণকো নমঃ।
Verse 57
नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः
নিত্য আনন্দস্বৰূপ সৰ্ববিভৱ প্ৰভুলৈ নমস্কাৰ—আনন্দমূৰ্তিলৈ প্ৰণাম। যি কাৰ্য-কাৰণাতীত, তাক নমঃ; আৰু যি বিশ্বপ্ৰকৃতি, তাকো নমঃ।
Verse 58
ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः
হে ওঁকাৰমূৰ্তি, তোমাক নমস্কাৰ; ওঁকাৰৰ অন্তৰত অধিষ্ঠিতজনলৈ প্ৰণাম। হে ব্যোমত প্রতিষ্ঠিত, তোমাক নমঃ; আৰু হে ব্যোমশক্তি, তোমাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 59
इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्
এইদৰে সোমাষ্টক স্তোত্ৰে প্ৰভুক স্তৱ কৰি পিতামহ ব্ৰহ্মাই ঈশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে। তেওঁ দণ্ডৱৎ ভূমিত পৰি শতৰুদ্ৰীয় জপ কৰি স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 60
अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्
তাৰ পাছত প্ৰণতজনৰ আৰ্তি হৰণ কৰা মহাদেৱ হৰে দুয়ো হাতে তেওঁক উঠাই ক’লে—“এতিয়া মই তোমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন।”
Verse 61
दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्
তেওঁ তাক পৰম যোগ আৰু অতুল, মহান ঐশ্বৰ্য দান কৰি, তাৰ পাছত সন্মুখত থকা দেৱ নীললোহিত পৰমেশ্বৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 62
एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव
এওঁ এই জগতৰ ব্ৰহ্মা—প্ৰথমজাত পুত্ৰ, সম্পূৰ্ণ পূজ্য। তোমাৰ আত্মাৰ দৰে তেওঁক ৰক্ষা কৰিবা; তেওঁ তোমাৰ গুৰু, জ্যেষ্ঠ আৰু পিতা।
Verse 63
अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः
হে অনঘ, এই পুৰাণপুৰুষক তুমি বধ নকৰিবা। নিজৰ যোগ-ঐশ্বৰ্যৰ মহিমাৰে তেওঁ কেৱল মোৰেই শৰণ লৈছে।
Verse 64
अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया
হে নিষ্পাপ! এই যজ্ঞ স্বয়ং ভগৱান, কিন্তু গৰ্বে উন্মত্ত হৈছে। সেয়ে বিৰিঞ্চ (ব্ৰহ্মা)-ৰ হিতাৰ্থে তুমি ইয়াক সংযত কৰা আৰু এই ভাৰ শিৰত ধাৰণ কৰা।
Verse 65
ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्
ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ নাশৰ বাবে এটা ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি লোকশিক্ষাৰ্থে তাক প্ৰকাশ কৰা। সদায় ভিক্ষাৰে জীৱন যাপন কৰা আৰু দেৱসম পূজ্য দ্বিজসকলক প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
Verse 66
इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्
এইদৰে বচন কৈ ভগৱান পৰমেশ্বৰ নিজৰ স্বাভাৱিক দিব্য ধামলৈ গ’ল আৰু সেই পৰম পদ লাভ কৰিলে।
Verse 67
ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्
তাৰ পিছত জটাধাৰী নীল-লোহিত স্বৰূপ ভগৱান ঈশে কালভৈৰৱক দিয়ে ব্ৰহ্মাৰ মুখ গ্ৰাস কৰালে।
Verse 68
चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः
পাপ নাশৰ বাবে লোকহিতকাৰী এই ব্ৰত আচৰণ কৰা। কপালহস্ত ভগৱানে সকলো দিশৰ পৰা ভিক্ষা গ্ৰহণ কৰক।
Verse 69
उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्
এইদৰে কৈ তেওঁ ‘ব্ৰহ্মহত্যা’ নামে প্ৰসিদ্ধ সেই কন্যাক পঠালে; ওলাই থকা দাঁতেৰে তাইৰ মুখ ভয়ংকৰ আছিল আৰু জ্বালামালাৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 70
यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्
যেতিয়ালৈকে সি দিব্য বাৰাণসী নগৰীত উপনীত হ’ব, তেতিয়ালৈকে সেই ভয়ংকৰ কালপৰ্যন্ত তুমি ত্ৰিলোচন (শিৱ)ক অনুসৰণ কৰা।
Verse 71
एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः
এইদৰে কালাগ্নিক সম্বোধন কৰি দেৱ মহেশ্বৰে ক’লে—“মোৰ নিয়োগে ভিক্ষাৰ্থী হৈ সমগ্ৰ লোকত ভ্ৰমণ কৰা।”
Verse 72
यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्
যেতিয়া তুমি দেৱেশ, অনাময় নাৰায়ণক দৰ্শন কৰিবা, তেতিয়া তেওঁ পাপশোধনৰ উপায় স্পষ্টকৈ ক’ব।
Verse 73
स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्
দেৱতাসকলৰ বাক্য শুনি ভগৱান হৰ—হাতত কপাল ধাৰণ কৰা বিশ্বাত্মা—তিনিও ভুবনত বিচৰণ কৰিলে।
Verse 74
आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्
তেওঁ এক বিচিত্ৰ বেশ ধৰি, নিজৰ স্বতেজে দীপ্তিমান—শ্ৰীমন্ত, পৰম পবিত্ৰ, অতুল আৰু জটাজূটে বিরাজিত হৈ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 75
कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः
কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, অতিগৰ্বিত প্ৰমথগণে আৱৃত—কালাগ্নিৰ দৰে নয়নবিশিষ্ট মহাদেৱ অপাৰ তেজে উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 76
पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः
পৰমেশ্বৰৰ সেই অমৃতসম দিৱ্য আনন্দ পান কৰি, লীলাবিলাসে পৰিপূৰ্ণ ঈশ্বৰ লোকসমূহলৈ আগমন কৰে।
Verse 77
तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु
কালসম মুখবিশিষ্ট, কালভৈৰৱৰূপ শংকৰক—ৰূপলাবণ্যসম্পন্ন দেখি—নাৰীসমূহে তেওঁৰ অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 78
गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च
তেওঁলোকে প্ৰভুৰ সন্মুখত নানা ধৰণৰ গীত গাই নৃত্য কৰিলে; তেওঁৰ সস্মিত মুখ চাই ভ্ৰূভংগিৰে ভাৱো প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 79
स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः
ত্ৰিশূলধাৰী তেওঁ দেৱ-দানৱ আদি সকলৰ দেশ অতিক্ৰম কৰি বিষ্ণুৰ ভৱনলৈ গ’ল, য’ত মধুসূদন বিরাজমান।
Verse 80
निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे
দিব্য ভৱনখন দেখি লোকমঙ্গলকাৰী শংকৰে নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ ভূতগণসহ তৎক্ষণাৎ প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 81
अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः
পৰমেশ্বৰৰ সেই পৰম দিব্য ভাব নুবুজি ত্ৰিশূলচিহ্নধাৰী মহাবলী দ্বাৰপালে পথ ৰোধ কৰিলে।
Verse 82
शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः
শঙ্খ-চক্ৰ-গদা হাতে ধৰি, পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰা মহাবাহু—তেওঁ ‘বিশ্বক্সেন’ নামে খ্যাত, বিষ্ণুৰ অংশজাত।
Verse 83
अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः
তাৰ পিছত শংকৰৰ এটা গণে বিষ্ণুসম্ভৱ সেই সত্তাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে; ভৈৰৱৰ আদেশত ভয়ংকৰ হৈ সি ‘কালবেগ’ নামে খ্যাত আছিল।
Verse 84
विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्
কালবেগ নামৰ তাক জয় কৰি, ক্ৰোধত ৰক্তবৰ্ণ নয়ন হৈ তেওঁ ৰুদ্ৰৰ অভিমুখে উগ্ৰ সুদৰ্শন চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 85
अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्
তাৰ পাছত ত্ৰিপুৰাৰী, ত্ৰিশূলধাৰী দেৱ মহাদেৱ—শত্ৰুজয়ী—ধাৱি অহা তাক অৱজ্ঞাভৰা দৃষ্টিৰে চালে।
Verse 86
तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि
ইয়াৰ মাজতে, যুগান্তৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি থকা সেই মহাভূতৰ বক্ষত ত্ৰিশূল বিদ্ধ কৰি তেওঁ তাক ভূমিত পেলাই দিলে।
Verse 87
स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव
ত্ৰিশূলাঘাতত অতিশয় আহত হৈ, নিজৰ পৰম বল ত্যাগ কৰি, মৃত্যু সন্মুখে দেখি সি ব্যাধিগ্ৰস্ত প্ৰাণীৰ দৰে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 88
निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्
প্ৰমথসকলৰ শ্ৰেষ্ঠসকলৰ সৈতে সেই বিষ্ণু-পুৰুষক বধ কৰি, দেহটো লৈ তেওঁ অন্তৰ্গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 89
निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्
জগতৰ কাৰণস্বৰূপ ঈশ্বৰ ভগৱানক দৰ্শন কৰি ভগৱান হৰিয়ে নিজৰ ললাট বিদীৰ্ণ কৰি ৰক্তধাৰা প্ৰবাহিত কৰিলে।
Verse 90
गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन
হে ভগৱন, হে অসীম তেজস্বী, মোৰ এই ভিক্ষা-অৰ্পণ গ্ৰহণ কৰক। হে ত্ৰিপুৰমৰ্দন, আপোনাৰ দ্বাৰা অনুদ্ভূত একোৱেই নাই।
Verse 91
न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता
পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ সেই কপাল-পাত্ৰ তথাপি পূৰ্ণ নহ’ল; সহস্ৰ দিব্য বৰ্ষলৈকে সেই ধাৰা প্ৰবাহিত হৈ থাকিল।
Verse 92
अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्
তাৰ পাছত প্ৰভু নাৰায়ণস্বৰূপ ভগৱান হৰিয়ে বৈদিক মন্ত্ৰে স্তৱ কৰি, মহাবহুমানেৰে কালৰুদ্ৰক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 93
किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः
“আপুনি কিহেতু ব্ৰহ্মাৰ এই মুখ (ৰূপ) ধাৰণ কৰিছে?”—এদৰে সোধা হ’লে ভগৱান পৰমেশ্বৰে সমগ্ৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 94
समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्
তেতিয়া অচ্যুত হৃষীকেশ দেৱেশে ব্ৰহ্মহত্যাক আহ্বান কৰি ত্ৰিশূলধাৰী শূলিন শংকৰক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—“মোক এই পাপবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰা।”
Verse 95
न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्
মুৰাৰিয়ে ক’লেও সি তেওঁৰ পাৰ্শ্ব নাছাড়িলে। তেতিয়া জগদ্যোনি সৰ্বজ্ঞে দীঘল ধ্যান কৰি শংকৰক ক’লে।
Verse 96
व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः
হে ভগৱান, তুমি দিব্য আৰু শুভ বাৰাণসী পুৰীলৈ যোৱা; তাত ঈশ্বৰে সমগ্ৰ জগতৰ দোষ-পাপ শীঘ্ৰে নাশ কৰে।
Verse 97
ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया
তাৰ পিছত দেৱে লোকহিত কামনা কৰি লীলাৰে স্বেচ্ছাই সকলো গুহ্য তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ আয়তনলৈ গ’ল।
Verse 98
संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः
প্ৰমথ মহাযোগীসকলে চাৰিওফালে স্তৱ কৰি থাকোঁতে, সেই মহাযোগীয়ে ইয়াত-তাত নৃত্য কৰিলে—দেহ যেন নিজৰ হাতত থোৱা, সম্পূৰ্ণ বশত।
Verse 99
तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः
ভগৱান হৰি—স্বয়ং নাৰায়ণ—তেওঁৰ ফালে ধাৱিত হ’ল। তাৰপিছত অন্য ৰূপ ধৰি নৃত্য-দৰ্শনৰ বাবে আকুল হ’ল।
Verse 100
निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः
চাৰিওফালে চাইও গোবিন্দক নাপালে। তেতিয়া বৃষচিহ্নিত আদেশধাৰী প্ৰভু মৃদু হাঁহি দিলে; অনন্ত যোগস্বৰূপ হৈ পুনঃ পুনঃ নৃত্য কৰিলে।
Verse 101
अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्
তাৰপিছত অনুচৰসহ ৰুদ্ৰ আৰু হৰিও—ধৰ্মক বহন কৰি স্থাপন কৰা—শ্ৰুতি-পরম্পৰাত বাৰাণসী নামে খ্যাত মহাদেৱপুৰীলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 102
प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता
দেৱেশ প্ৰৱেশ কৰামাত্ৰে, কপৰ্দিন শিৱৰ সন্মুখত ব্ৰহ্মহত্যাই ‘হা! হা!’ বুলি উচ্চনাদে বিলাপ কৰি, দুঃখিত হৈ পাতাললৈ নামি গ’ল।
Verse 103
प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः
সেই পৰম পবিত্ৰ স্থানত প্ৰৱেশ কৰি হৰ (শিৱ) ব্ৰহ্মাৰ কপাল স্থাপন কৰিলে; আৰু গণসমূহৰ সন্মুখত দেৱ শংকৰে তাক বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 104
स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः
স্থাপন কৰি মহাদেৱে সেই দেহেই দান কৰিলে। কৰুণাসাগৰ ঈশ্বৰে বিষ্ণুক ক’লে—“ই সজীৱ হওক”—বুলি কৈ তেওঁক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 105
ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्
যিসকলে অবিৰত মোৰ শ্ৰেষ্ঠ কপালিক-বেশ স্মৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ পাপ শীঘ্ৰে নাশ হয়—ইহলোকে আৰু পৰলোকে দুয়োতে।
Verse 106
आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया
শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থলৈ গৈ বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি, পিতৃ আৰু দেৱতাক তৰ্পণ দিলে, ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপৰ পৰাো মুক্তি লাভ হয়।
Verse 107
अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्
এই জগত অশাশ্বত বুলি জানি যিসকলে সঁচাকৈ এই পবিত্ৰ স্থানত বাস কৰে, দেহান্তে মই তেওঁলোকক পৰম জ্ঞান আৰু পৰম পদ দান কৰোঁ।
Verse 108
इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत
এইদৰে কৈ ভগৱানে জনাৰ্দনক আলিঙ্গন কৰিলে; আৰু প্ৰমথসকলৰ অধিপতিসহ তেওঁ ক্ষণতে অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 109
स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः
ত্ৰিশূলধাৰী প্ৰভু (শিৱ)ৰ পৰা বিষ্বক্সেন লাভ কৰি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে পৰম দিৱ্য ৰূপ ধাৰণ কৰি শীঘ্ৰে নিজৰ ধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 110
एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्
এই পুণ্যবৃত্তান্ত মই তোমালোকক ক’লোঁ—কপালমোচন তীৰ্থ; ই শుభ, স্থাণু (শিৱ)ৰ প্ৰিয় আৰু মহাপাতকনাশক।
Verse 111
य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते
ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্নিধানত যিয়ে এই অধ্যায় পঢ়ে, সি বাক্, মন আৰু দেহে কৰা পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Through the four Vedas’ direct testimony: the supreme tattva in which beings abide and from which the universe proceeds is identified as Maheśvara/Īśvara (Śiva), establishing Veda-pramāṇa as the decisive authority over divine dispute.
Praṇava is presented as the eternal, self-luminous principle that can assume form to instruct; it clarifies that Devī is not ‘separate’ from Īśvara but of the nature of his own bliss—supporting a non-dual Śiva-Śakti doctrine within a purāṇic narrative frame.
To demonstrate a world-instructing expiation-vow for brahmahatyā (brahmin-slaying) after the severing of Brahmā’s fifth head; the vow includes alms-seeking and culminates in purification at Vārāṇasī, establishing Kapālamocana as a paradigmatic tīrtha for removing mahāpātakas.
The narrative is explicitly harmonizing: Viṣṇu honors Śiva with Vedic mantras, offers alms to Śiva’s skull-bowl, and directs him to Vārāṇasī for final purification—depicting cooperative divine roles rather than rivalry, consistent with Kurma Purana’s samanvaya.