Adhyaya 24
Agnihotra, Seasonal Śrauta Duties, and the Authority of Śruti–Smṛti–Purāṇa
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ গৃহস্থ-ধৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতাত ব্যাসে গৃহস্থৰ শ্রৌত কৰ্তব্যসূচী নিৰ্দিষ্ট কৰে—প্ৰাতঃ আৰু সায়ং নিত্য অগ্নিহোত্ৰ, প্ৰতিপক্ষৰ দৰ্শ–পৌৰ্ণমাস, শস্য কটা পাছত নবশস্য-ইষ্টি, ঋতুযাগ, অয়ন-সম্পৰ্কীয় পশুযাগ আৰু বাৰ্ষিক সোমযাগ। নিৰ্ধাৰিত প্ৰথম আৰ্ঘ্য নেদিয়াকৈ নতুন ধান বা মাংস ভক্ষণ নিষিদ্ধ; যজ্ঞবিহীন তাজা উৎপাদনৰ লোভ নিজৰ প্ৰাণবায়ু ভক্ষণৰ সমান বুলি সতৰ্ক কৰে। অগ্নি স্থাপন/ৰক্ষণত অৱহেলা কৰিলে নামধাৰী নৰক আৰু হীন জন্ম লাভ হয়—এই ভয় দেখুৱাই বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণসকলক যজ্ঞৰ দ্বাৰা পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। অগ্নিহোত্ৰক নিত্যকৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু সোমযাগক যজ্ঞসমূহৰ অগ্ৰগণ্য, মহেশ্বৰ-উপাসনাৰ পৰম উপায় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত ধৰ্মৰ প্ৰমাণ—ধৰ্ম দ্বিবিধ: শ্রৌত আৰু স্মাৰ্ত; দুয়োটাৰ মূল বেদ, বেদ নাথাকিলে শিষ্টাচাৰ তৃতীয় আধাৰ। পুৰাণ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰক বেদৰ প্ৰামাণ্য ব্যাখ্যা বুলি মানি ব্ৰহ্মজ্ঞান আৰু ধৰ্মজ্ঞানদায়ক কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী মোক্ষোন্মুখ শিক্ষাৰ ভূমিকা তৈয়াৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्ते ऽहर्निशोः सदा / दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ত্ৰী সংহিতাৰ উত্তৰবিভাগত ত্ৰয়োবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। ব্যাসে ক’লে—দিন-ৰাতিৰ আদিত আৰু অন্তত সদায় অগ্নিহোত্ৰ হোম কৰিব; আৰু প্ৰতিটো পক্ষান্তত দর্শ যজ্ঞ আৰু তদ্ৰূপ পৌৰ্ণমাস যজ্ঞো কৰিব।
Verse 2
शस्यान्ते नवशस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः / पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः
শস্যৰ অন্তত নবশস্যেষ্টি কৰা উচিত; ঋতুৰ অন্তত দ্বিজে বৈদিক অধ্বৰ-যজ্ঞ সম্পাদন কৰিব। অয়নান্তত পশুযাগ অৰ্পণ, আৰু বৰ্ষান্তত সোম-সম্পৰ্কীয় সৌমিক মখ বিধিপূৰ্বক কৰা উচিত।
Verse 3
नानिष्ट्वा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान् द्विजः / नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः
অগ্নি পালন কৰা দ্বিজ গৃহস্থে দীঘলীয়া আয়ু কামনা কৰি, প্ৰথমে নবশস্যেষ্টি আৰু য’ত বিধান আছে ত’ত পশু-আহুতি নকৰাকৈ নতুন অন্ন বা মাংস নাখাব।
Verse 4
नवेनान्नेन चानिष्ट्वा पशुहव्येन चागन्यः / प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः
নতুন অন্নে যজ্ঞ নকৰাকৈ, পশুমাংসৰ হব্য লৈ অগ্নিৰ ওচৰলৈ যোৱা—নতুন অন্ন আৰু মাংসত লোভী—সঁচাকৈয়ে যেন প্ৰাণশ্বাসেই গিলিব খোজে।
Verse 5
सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः / पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च
পৰ্বদিনত নিত্য সাৱিত্ৰী জপ আৰু শান্তিহোম কৰা উচিত; অষ্টকা তিথিত পিতৃসকলক অৰ্চনা কৰিব, আৰু অন্বষ্টকাতো সদায় তেনেদৰেই কৰিব।
Verse 6
एष धर्मः परो नित्यमपधर्मो ऽन्य उच्यते / त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्
এইয়েই পৰম ধৰ্ম, যাক সদায় আচৰণ কৰিব লাগে; ইয়াৰ বিপৰীত যি, তাক অধৰ্ম বুলি কোৱা হয়। এই উপদেশ ইয়াত গৃহস্থাশ্ৰমত বাস কৰা তিন বৰ্ণৰ বাবে।
Verse 7
नास्तिक्यादथवालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुमिच्छति / यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्
বেদত অবিশ্বাস বা আলস্যৰ বাবে যি পৱিত্ৰ অগ্নি স্থাপন কৰিব নোখোজে, বা স্থাপন কৰিও যজ্ঞৰ দ্বাৰা আৰাধনা নকৰে, সি বহু নৰকলৈ গমন কৰে।
Verse 8
तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ / कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा
তামিস্ৰ, অন্ধতামিস্ৰ, মহাৰৌৰৱ আৰু ৰৌৰৱ; লগতে কুম্ভীপাক, বৈতৰণী আৰু অসিপত্ৰবন (তৰোৱাল-পাতৰ বন)ো আছে।
Verse 9
अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः / अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते
আন আন ঘোৰ নৰকো ভোগ কৰি শেষত সেই দুষ্টবুদ্ধি ব্যক্তি—হে বিপ্ৰসকল—অন্ত্যজৰ কুলত আৰু শূদ্ৰ যোনিত জন্ম লয়।
Verse 10
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः / आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्
সেয়ে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে—বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণে—অগ্নি স্থাপন কৰি, অন্তঃকৰণ শুদ্ধ কৰি, যজ্ঞৰ দ্বাৰা পৰমেশ্বৰক আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 11
अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते / तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम्
দ্বিজসকলৰ বাবে এই জগতত অগ্নিহোত্ৰতকৈ উচ্চ ধৰ্ম নাই। সেয়ে অগ্নিহোত্ৰৰ দ্বাৰা নিত্য শাশ্বত (প্ৰভু)ক আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 12
यश्चाधायाग्निमालस्यान्न यष्टुं देवमिच्छति / सो ऽसौ मूढो न संभाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः
যি জনে অগ্নি স্থাপন কৰিও অলসতাৰ বশত যজ্ঞেৰে দেৱৰ আৰাধনা কৰিব নোখোজে, সি মোহগ্ৰস্ত; তাৰ সৈতে কথা পাতিবলৈও যোগ্য নহয়—নাস্তিকৰ কথা ত আৰু কি।
Verse 13
यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये / अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति
যাৰ তিন বছৰৰ ধান্য-ভোজন ভৃত্য-আশ্ৰিতৰ জীৱিকাৰ বাবে পৰ্যাপ্ত আৰু তদুপৰি কিছু অধিকো থাকে, সি সোমপানৰ যোগ্য।
Verse 14
एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते / सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्
সকলো যজ্ঞৰ ভিতৰত সোমযজ্ঞকেই প্ৰথম বুলি মানা হয়। সোমৰ দ্বাৰা সোমলোকৰ মহেশ্বৰ দেৱক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 15
न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः / समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्
মহেশ্বৰ আৰাধনাত সোমযজ্ঞতকৈ অধিক কোনো ক্রতু নাই, সমানও নাই। সেয়ে সোমাৰ্পণেৰে পৰম দেৱক অভ্যৰ্চনা কৰিব লাগে।
Verse 16
पितामहेन विप्राणामादावभिहितः शुभः / धर्मो विमुक्तये साक्षाच्छ्रौतः स्मार्तो द्विधा पुनः
আদিতে পিতামহ ব্ৰহ্মাই বিপ্ৰসকলৰ বাবে মঙ্গলময় ধৰ্ম ঘোষণা কৰিছিল, যি সাক্ষাৎ মুক্তিৰ পথ; আৰু সি পুনৰ দুবিধ—শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত।
Verse 17
श्रौतस्त्रेताग्निसंबन्धात् स्मार्तः पूर्वं मयोदितः / श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छ्रौतं समाचरेत्
শ্ৰৌতধৰ্ম ত্ৰেতাগ্নিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; স্মাৰ্তধৰ্ম মই আগতেই কৈছোঁ। শ্ৰৌতপথেই পৰম শ্ৰেয়স্কৰ; সেয়ে বিধিপূৰ্বক শ্ৰৌতকৰ্ম আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 18
उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिः सृतौ / शिष्टाचारस्तृतीयः स्याच्छ्रतिस्मृत्योरलाभतः
এই দুয়োটা ধৰ্মেই বেদৰ পৰাই উদ্ভৱ। শ্ৰুতি-স্মৃতি নাপালে শিষ্টজনৰ আচাৰ তৃতীয় প্ৰমাণ হয়।
Verse 19
धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः / ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः
যিসকলে ধৰ্মৰ দ্বাৰা, উপবৃংহণসহ বেদক আশ্ৰয় কৰি অধ্যয়ন কৰে—তেওঁলোকক নিত্য আত্মগুণে সমন্বিত শিষ্ট ব্ৰাহ্মণ বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
तेषामभिमतो यः स्याच्चेतसा नित्यमेव हि / स धर्मः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा
সেই সৎ-শিষ্টসকলৰ চিত্তত যি কথা নিত্য গ্ৰাহ্য বুলি স্থিৰ হয়—সদ্ভিৰ তাকেই ‘ধৰ্ম’ বুলি কয়; অন্যসকলৰ (অশুদ্ধচিত্তৰ) বাবে সেয়া তেনেকুৱা নহয় বুলি নিশ্চয়।
Verse 21
पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम् / एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः
পুৰাণ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ বেদৰ উপবৃংহণ, অৰ্থাৎ প্ৰামাণ্য ব্যাখ্যা। একেটা উৎসৰ পৰাই ব্ৰহ্মজ্ঞান আৰু ধৰ্মজ্ঞান—দুয়োটাই একেলগে লাভ হয়।
Verse 22
धर्मं जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम् / धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा
ধৰ্ম জানিবলৈ ইচ্ছুকসকলৰ বাবে ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু পুৰাণ অধিক প্ৰমাণ বুলি স্মৃত; ব্ৰহ্মজ্ঞানত সেয়াই পৰম প্ৰমাণ।
Verse 23
नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी / तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
ধৰ্ম আৰু বৈদিক ব্ৰহ্মবিদ্যা অন্য কোনো উৎসৰ পৰা জন্ম নলয়; সেয়ে দ্বিজসকলে ধৰ্ম আৰু পুৰাণত শ্ৰদ্ধা ৰাখিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Daily Agnihotra at the beginning and end of day and night; fortnightly Darśa and Paurṇamāsa; post-harvest navaśasya-iṣṭi; seasonal adhvaras; half-year (āyana) animal offerings; and annual Soma-sacrifices.
Because consumption without prior yajña is framed as greed that undermines dharma; it is rhetorically equated with consuming one’s own prāṇa, since offerings are the rightful first-share to Fire and the divine order sustaining life.
Agnihotra is described as the highest duty for the twice-born in daily life, while Soma is proclaimed the foremost among sacrifices and the unsurpassed rite for worship of Maheśvara, Lord of the Soma-world.
Śruti and Smṛti are primary; when they are unavailable, śiṣṭācāra (the conduct of cultured, learned exemplars) serves as the third authority. Purāṇa and Dharmaśāstra are affirmed as authoritative Vedic elucidations for both dharma and Brahman-knowledge.
It urges worship of the Supreme Lord through Vedic sacrifice while simultaneously declaring Soma-yāga the supreme mode of worship of Maheśvara—integrating deity-forms within a single Veda-grounded dharmic framework.