Adhyaya 7
Nine Creations (Sarga), Guṇa-Streams of Beings, and Brahmā’s Progeny in Cyclic Time
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সৃষ্টিতত্ত্বৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ অতিক্ৰম কৰি শ্ৰীকূৰ্মে কয়—কল্পাৰম্ভত তমসৰ আৱৰণত বীজসদৃশ অব্যক্ত অৱস্থা প্ৰথমে উদ্ভৱ হয়। তাৰ পিছত ‘স্ৰোতস’ অনুসাৰে জীৱৰ বিভাগ—মুখ্য-সৰ্গ স্থাৱৰ, তিৰ্যক্-স্ৰোতস পশুজগত, ঊৰ্ধ্ব-স্ৰোতস দেৱ, আৰু অৰ্বাক্-স্ৰোতস মানুহ; লগতে প্ৰাকৃত ক্ৰমত মহৎ, তন্মাত্ৰা আৰু ঐন্দ্ৰিয়/বৈকাৰিক স্তৰ। পাছত ব্ৰহ্মাৰ মনোজ ঋষিসকলে বৈৰাগ্যত সৃষ্টি স্থগিত কৰাত ব্ৰহ্মা মায়াত মোহিত হয়; নাৰায়ণ হস্তক্ষেপ কৰি পথ দেখুৱায়। ব্ৰহ্মাৰ শোক-ক্রোধৰ পৰা নীললোহিত ৰুদ্ৰৰ আবিৰ্ভাৱ; শংকৰ মর্ত্যপ্ৰজা সৃষ্টি কৰিবলৈ অনিচ্ছুক। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই কালবিভাগ, অধিষ্ঠাতৃ শক্তি, প্ৰজাপতি আৰু তমস-সত্ত্ব-ৰজঃপ্ৰধান দেহে দেৱ-অসুৰ-পিতৃ-মানৱ চতুৰ্বৰ্গৰ উৎপত্তি কৰে। শেষত ধৰ্ম-জগতীয় নীতি—প্ৰতি চক্রত জীৱে পূৰ্বসংস্কাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰে; ধাতৃ আৰু মহেশ্বৰ বৈদিক শব্দত প্ৰতিষ্ঠিত নাম, কৰ্ম আৰু বিধিৰে ভিন্ন ভিন্ন কাৰ্য নিৰ্ধাৰণ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ প্ৰকাশ আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षटसाहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षष्ठो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा / अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः
এইদৰে শ্ৰীকূৰ্মপুৰাণৰ ষট্সাহস্ৰী সংহিতাৰ পূৰ্ববিভাগত ষষ্ঠ অধ্যায় সমাপ্ত। শ্ৰীকূৰ্মে ক’লে—যেতিয়া তেওঁ সৃষ্টিৰ চিন্তা কৰিলে, পূৰ্বৰ কল্পাৰম্ভৰ দৰে, তেতিয়া প্ৰথমে বিবেকশূন্য তমোময় সৰ্গ প্ৰকাশ পালে।
Verse 2
तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः / अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
তম, মোহ, মহামোহ, ‘তামিস্ৰ’ নামৰ অন্ধকাৰময় বিভ্ৰম, আৰু ‘অন্ধস’ নামে অৱস্থা—এই পাঁচ পৰ্বৰ অবিদ্যা মহাত্মা জীৱত উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 3
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः / संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः
সেই অভিমানবদ্ধ তত্ত্ব ধ্যান কৰোঁতে সৰ্গ পাঁচধা অৱস্থিত হ’ল; কিন্তু তমসে আচ্ছন্ন ৰ’ল—বীজৰূপে সংকুচিত, আৰু ভুবনসমূহো আবৃত আছিল।
Verse 4
वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च / मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः
তেওঁলোকৰ বৃদ্ধি ভিতৰমুখী ঘাঁহৰ দৰে, তেওঁলোক আলোকহীন, স্থবিৰ আৰু যেন সংজ্ঞাশূন্য। তেওঁলোক ‘মুখ্যা নাগাঃ’ (প্ৰধান স্থাৱৰ) বুলি কোৱা হয়; আৰু সেয়াই ‘মুখ্যসৰ্গ’ বুলি স্মৃত।
Verse 5
तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः / तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत
সেই সৰ্গক অসাধক (অনুপযুক্ত) দেখি প্ৰভুৱে আন এক সৰ্গ চিন্তা কৰিলে। তেওঁৰ অভিধ্যানৰ পৰা ‘তির্যক্স্রোতস্’ নামে সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ হ’ল—যাৰ জীৱন-প্ৰবাহ আড়াআড়ি চলে।
Verse 6
यस्मात् तिर्यक् प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः / पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः
যিহেতু সিহঁতৰ গতি তিৰ্যকভাৱে প্ৰবাহিত, সেয়ে সিহঁত ‘তিৰ্যক্-স্ৰোতস’ বুলি স্মৃত। হে দ্বিজসকল, পশু আদি সেই প্ৰসিদ্ধ সত্তা, যিসকলে উৎপথ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 7
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह / ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
সেই সৃষ্টিকোও অসাধক বুলি জানি তেওঁ আন এক সৃষ্টি কৰিলে। সেয়া ‘ঊৰ্ধ্ব-স্ৰোত’ বুলি কথিত; ই দেৱসৰ্গ, সত্ত্বিক-প্ৰধান।
Verse 8
ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः / प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद् देवसंज्ञिताः
সিহঁত সুখে পৰিপূৰ্ণ; বাহিৰে-অন্তৰে বাধাহীন। স্বভাৱত অন্তৰ-বাহ্য জ্যোতিময় হোৱাৰ বাবে সিহঁত ‘দেৱ’ বুলি সংজ্ঞাত।
Verse 9
ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुरासीत् तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः
তাৰপিছত তেওঁ সত্যক ধ্যান কৰি অগ্ৰসর হ’ল; তেতিয়া অব্যক্তৰ পৰা ‘অৰ্বাক্-স্ৰোতস’ নামৰ সাধক প্ৰকাশ পালে।
Verse 10
ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः / दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता
সিহঁত পোহৰেৰে পৰিপূৰ্ণ, তথাপি তমসৰ স্পৰ্শ আছে; ৰজস অধিক হোৱাৰ বাবে দুখ তীব্ৰ—তথাপি কিছু সত্ত্বযুক্ত বুলি সিহঁত ‘মানৱ’ নামে পৰিকীৰ্তিত।
Verse 11
तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद् भगवानजः / तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत्
সেই পূৰ্বসৃষ্টিক দেখি অজ জন্মহীন ভগৱানে পুনৰ অন্য এক সৃষ্টিপদ্ধতি মনত স্থিৰ কৰিলে। সেই সৃষ্টিৰ ধ্যান কৰোঁতেই ‘ভূতাদি’ সৰ্গ—আদি তত্ত্বসমূহৰ উদ্ভৱ—প্ৰকাশ পালে।
Verse 12
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः / खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः / इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः
তেওঁলোক সকলেই অপৰিগ্ৰাহী, পুনৰ পৰস্পৰ ভাগ-বণ্টনত ৰত আছিল; তথাপি ভক্ষণপ্ৰবণ আৰু শীলশাসনহীন—এনেকৈ ‘ভূতাদি’ বুলি কীৰ্তিত। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এইদৰে এই পাঁচ সৰ্গ কোৱা হ’ল।
Verse 13
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः / तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
প্ৰথম সৰ্গ ‘মহৎ’ৰ উদ্ভৱ—ই ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। দ্বিতীয় সৰ্গ তন্মাত্ৰাসমূহৰ; সেয়াই পৰম্পৰাত ‘ভূতসৰ্গ’ বুলি স্মৃত।
Verse 14
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः / इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः
তৃতীয় সৰ্গ ‘বৈকাৰিক’ বুলি জনা যায়; সেয়াই ‘ঐন্দ্ৰিয়ক’—ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উদ্ভৱ—বুলি স্মৃত। এইটো প্ৰাকৃত সৰ্গ; বিচাৰপূৰ্বক বুদ্ধিৰ পৰা নহয়, প্ৰকৃতিৰ পৰা স্বয়ং উদ্ভূত।
Verse 15
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः / तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः
চতুৰ্থ সৰ্গ ‘মুখ্যসৰ্গ’ বুলি কোৱা হয়; তাত মুখ্যতঃ স্থাৱৰ—উদ্ভিদাদি অচল জীৱ—স্মৃত। যি ‘তির্যক্স্ৰোতস্’ বুলি প্ৰোক্ত, সেয়াই পঞ্চম সৰ্গ—তির্যগ্যোনি, অৰ্থাৎ পশুযোনিৰ সৃষ্টি।
Verse 16
तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः / ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
এইদৰে ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস থকা প্ৰাণীসমূহৰ মাজত ষষ্ঠ সৃষ্টিক দেৱসৰ্গ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। তাৰ পাছত অধঃস্ৰোতস থকা সকলৰ মাজত সপ্তম সৃষ্টি মানৱসৰ্গ।
Verse 17
अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः / नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे
অষ্টম সৃষ্টি ‘ভৌতিক’ বুলি কীৰ্তিত—স্থূল ভূতাদি পৰা আৰম্ভ হোৱা জীৱসমূহৰ প্ৰকাশ। নবম সৃষ্টি ‘কৌমাৰ’। এই সৃষ্টিসমূহ প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত—দুয়ো ৰূপে কথিত।
Verse 18
प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः / बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! আগৰ তিনিটা সৃষ্টি প্ৰাকৃত; সিহঁত বুদ্ধি আগত নথকাকৈয়ে প্ৰৱৰ্তে। কিন্তু ‘মুখ্য’ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা সৃষ্টি বুদ্ধিক অগ্ৰগামী কৰি প্ৰৱৰ্তিত হয়।
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् / सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम् / ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः
আদিতে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই প্ৰথমে নিজৰ মনৰ পৰা, নিজৰ সদৃশ, মানসপুত্ৰ ঋষিসকলক সৃষ্টি কৰিলে—সনক, সনাতন, সনন্দন, ঋভু আৰু সনৎকুমাৰ।
Verse 20
पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः / ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम्
এই পাঁচজন ব্ৰাহ্মণ যোগী পৰম বৈৰাগ্যত স্থিত আছিল; যিসকলৰ মন ঈশ্বৰত আসক্ত, তেওঁলোকে সৃষ্টিকাৰ্যত মতি স্থাপন নকৰিলে।
Verse 21
तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः / मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः
এইদৰে যেতিয়া সেই লোকসৃষ্টি স্বয়ং নিৰপেক্ষভাৱে চলি আছিল, তেতিয়া প্ৰজাপতি তৎক্ষণাৎ পৰমেষ্ঠী মহামায়াবী পৰমেশ্বৰৰ মায়াত মোহিত হ’ল।
Verse 22
तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः / नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः
তেতিয়া জগন্মায়াৰ অধিষ্ঠাতা মহামুনি নাৰায়ণ—মহাযোগী, যোগীৰ চিত্ত ৰঞ্জিত কৰোঁতা—নিজ পুত্ৰক জাগ্ৰত কৰি উপদেশ দিলে।
Verse 23
बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः / स तप्यमानो भगवान् न किञ्चित् प्रतिपद्यत
তেওঁ বোধ কৰাত বিশ্বাত্মাই পৰম তপস্যা কৰিলে; কিন্তু তপস্যাৰত সেই ভগৱানেও একো লাভ নকৰিলে—কোনো প্ৰত্যক্ষ ফল প্ৰকাশ নাপালে।
Verse 24
ततो दीर्घेण कालेन दुखात् क्रोधो व्यजायत / क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः
তাৰ পিছত দীঘল সময়ৰ পাছত দুখৰ পৰা ক্ৰোধ জন্মিল; আৰু ক্ৰোধাৱিষ্ট তেওঁৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰুবিন্দু ঝৰি পৰিল।
Verse 25
भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेश्वरः / समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः
তেওঁৰ ভ্ৰূকুটি-কুটিল ললাটৰ পৰা পৰমেশ্বৰ প্ৰকট হ’ল—মহাদেৱ, শৰণ্য, নীললোহিত (নীল-লোহিতবৰ্ণ ৰুদ্ৰ)।
Verse 26
स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः / यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम्
তেওঁৱেই একমাত্ৰ ভগৱান ঈশ্বৰ, সনাতন দিব্য তেজৰ ৰাশি; যাক জ্ঞানীসকলে নিজৰ আত্মাত অধিষ্ঠিত পৰমেশ্বৰ ৰূপে প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰে।
Verse 27
ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः / ताम भगवान् ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः
পবিত্ৰ ওঁকাৰ স্মৰণ কৰি, হাত জোৰ কৰি প্ৰণাম জনাই, তাৰ পাছত ভগৱান ব্ৰহ্মাই নানাবিধ প্ৰজাৰ সৃষ্টি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 28
निशम्य भगवान् वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः / स्वात्मना सद्शान् रुद्रान् ससर्ज मनसा शिवः / कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान् नीललोहितान्
সেই বাক্য শুনি ধৰ্মবাহন ভগৱান শংকৰ—শিৱে নিজৰ আত্মশক্তিৰে মনে মনে নিজৰ সদৃশ ৰুদ্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে—জটাধাৰী, নিৰ্ভীক, ত্ৰিনয়ন, নীল-লোহিত বৰ্ণ।
Verse 29
तं प्राह भगवान् ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः / सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः / प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः
তেওঁক ভগৱান ব্ৰহ্মাই ক’লে—“জন্ম-মৃত্যুযুক্ত প্ৰজা সৃষ্টি কৰা।” কিন্তু ঈশ্বৰে ক’লে—“হে জগন্নাথ, মৃত্যু আৰু জৰাৰে যুক্ত সন্ততি মই সৃষ্টি নকৰোঁ; তুমি নিজেই সেই অশুভ (মৰ্ত্য) প্ৰজা সৃষ্টি কৰা।”
Verse 30
निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः / स्थानाभिमानिनः सर्वान् गदतस्तान् निबोधत
তেতিয়া ৰুদ্ৰক নিবাৰণ কৰি কমলোদ্ভৱ (ব্ৰহ্মা) এ নিজৰ নিজৰ স্থানৰ অভিমান ধৰা সকলো অধিষ্ঠাতৃ শক্তিক সৃষ্টি কৰিলে; তেওঁ কোৱা কথাখিনি শুনা।
Verse 31
अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा / नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च
জল, অগ্নি, অন্তৰীক্ষ, দ্যৌ (আকাশ), বায়ু আৰু পৃথিৱী; নদী, সাগৰ, পৰ্বত, গছ আৰু লতা-ঔষধি—এই সকলো প্ৰকাশিত সৃষ্টিক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 32
लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः / अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः
লৱ, কাষ্ঠ, কলা আৰু মুহূৰ্ত; দিন আৰু ৰাতি; অৰ্ধমাস আৰু মাস; আৰু অয়ন, বছৰ, যুগ আদি—এইবোৰ কালের ক্ৰমাগত বিভাগ।
Verse 33
स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत् पुनः / मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च
নিজ নিজ স্থানৰ অভিমানী অধিষ্ঠাতাসকলক সৃষ্টি কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ পুনৰ সিদ্ধ প্ৰজাপতিসকলক উৎপন্ন কৰিলে—মৰীচি, ভৃগু, অঙ্গিৰস, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু, দক্ষ, অত্রি, বসিষ্ঠ; আৰু ধৰ্ম আৰু সংকল্পকো।
Verse 34
प्राणाद् ब्रह्मासृजद् दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम् / शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद् भृगुमेव च
প্ৰাণৰ পৰা ব্ৰহ্মাই দক্ষক সৃষ্টি কৰিলে, চকুৰ পৰা মৰীচিক; দেৱে শিৰৰ পৰা অঙ্গিৰসক আৰু হৃদয়ৰ পৰা ভৃগুকো উৎপন্ন কৰিলে।
Verse 35
श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः / संकल्पं चैव संकल्पात् सर्वलोकपितामहः
সৰ্বলোক-পিতামহে দুয়োটা কাণৰ পৰা অত্রি নামৰ ঋষিক, দৃঢ় সিদ্ধান্তৰ পৰা ধৰ্মক, আৰু সংকল্পৰ পৰা সংকল্পকেই প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 36
पुलस्त्यं च तथोदानाद् व्यनाच्च पुलहं मुनिम् / अपानात् क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम्
উদানৰ পৰা পুলস্ত্য উৎপন্ন হ’ল; ব্যানৰ পৰা মুনি পুলহ। অপানৰ পৰা অব্যগ্ৰ ক্রতু, আৰু সমানৰ পৰা বসিষ্ঠ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 37
इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः / आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः
এইদৰে ব্রহ্মাই সাধক গৃহস্থসকলক সৃষ্টি কৰিলে। ধৰ্মে মানৱৰূপ ধৰি, তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই প্ৰৱৰ্তিত হৈ কাৰ্য্যশীল হ’ল।
Verse 38
ततो देवासुरपितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् / सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
তাৰপিছত দেৱ, অসুৰ, পিতৃ আৰু মানুহ—এই চতুৰ্বিধ সৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, সৃষ্টিৰ আধাৰস্বৰূপ আদিজলত নিজৰ আত্মাক যোজনা কৰিলে।
Verse 39
युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः
প্ৰজাপতি সংযতচিত্ত হ’লেও, তেওঁৰ ভিতৰত তমোগুণ অধিক প্ৰবল হ’ল। তেতিয়া তেওঁৰ জঘনৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা অসুৰসকল পুত্ৰৰূপে জন্মিল।
Verse 40
उत्ससर्जासुरान् सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः / सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात् प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः
অসুৰসকলক সৃষ্টি কৰি পুৰুষোত্তমে সেই দেহ ত্যাগ কৰিলে। তেওঁ ত্যাগ কৰামাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ ৰাতি জন্মিল; তমসাৰে পূৰ্ণ হোৱাৰ বাবে প্ৰজাসকল তাত নিদ্ৰামগ্ন হয়।
Verse 41
सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे
তেতিয়া ভগৱানে সত্ত্বমাত্ৰময় আন এটা দিব্য দেহ ধাৰণ কৰিলে। দিৱ্য তেজে দীপ্ত হৈ তেওঁৰ মুখৰ পৰা দেৱগণ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 42
त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद् दिनम् / तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते
তেওঁ সেই দেহটোও ত্যাগ কৰিলে; তাতে ‘দিন’ সত্ত্বপ্ৰায় আৰু উজ্জ্বল হ’ল। সেয়ে ধৰ্মযুক্ত দেৱতাসকলে সেই (দিন/অৱস্থা) ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰে।
Verse 43
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् / पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे
তাৰ পিছত তেওঁ সত্ত্বমাত্ৰময় আন এটা দেহ গ্ৰহণ কৰিলে। আৰু তেওঁ নিজকে পিতাৰ দৰে ভাবোঁতেই পিতৃগণ প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 44
उत्ससर्ज पितृन् सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक् / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत
পিতৃসকলক সৃষ্টি কৰি বিশ্বস্ৰষ্টাই সেই দেহটোও ত্যাগ কৰিলে। সেই ত্যক্ত ৰূপৰ পৰা তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ ‘সন্ধ্যা’ জন্মিল।
Verse 45
तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद् देवविद्विषाम् / तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी
সেয়ে দেৱতাসকলৰ বাবে যি ‘দিন’, দেৱবিদ্বেষীসকলৰ বাবে সেয়াই ‘ৰাতি’। আৰু এই দুয়োৰ মাজত পিতৃসকলৰ সৰ্বাধিক পূজ্য মূৰ্তি হৈছে ‘সন্ধ্যা’।
Verse 46
तस्माद् देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा / उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम्
সেয়েহে দেৱ-অসুৰ সকলেই, মনুগণ আৰু মানুহো—সংযমযুক্ত হৈ—সেই সময়ত ৰাতি আৰু দিনৰ মাজত অৱস্থিত ‘মধ্যম তনু’ৰ উপাসনা কৰে।
Verse 47
रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत / ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः
তেতিয়া ব্রহ্মাই ৰজোমাত্ৰাত্মক আন এটা দেহ ধাৰণ কৰিলে। সেই ৰূপৰ পৰা ৰজসে আৱৃত আৰু প্ৰেৰিত মানুহ—তাঁৰ পুত্ৰসকল—জন্মিল।
Verse 48
तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः / ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते
তাৰপিছত প্ৰজাপতিয়ে সেই দেহটোও তৎক্ষণাৎ ত্যাগ কৰিলে; আৰু সি জ্যোৎস্না (প্ৰভা) হৈ উঠিল। হে বিপ্ৰসকল, একেই ‘প্ৰাক্-সন্ধ্যা’ অৰ্থাৎ প্ৰভাত-সন্ধ্যা বুলি কোৱা হয়।
Verse 49
ततः स भगवान् ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः / मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत्
তাৰপিছত সেই ভগবান ব্রহ্মা, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল, তোমালোকৰ ওচৰলৈ আহি, সৃষ্টিকাৰ্য আগবঢ়াবলৈ, তমস-ৰজস-প্ৰধান এক মূৰ্তিত পুনৰায় যুক্ত হ’ল।
Verse 50
अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे / पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः
অন্ধকাৰত, ক্ষুধাত আৱিষ্ট ৰাক্ষসসকল তেওঁৰ পৰা জন্মিল। সেই নিশাচৰসকল তমোগুণ-প্ৰধান হৈ বলৱান পুত্ৰ ৰূপে পৰিগণিত হ’ল।
Verse 51
सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे / रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत् प्रभुः
তেতিয়া সৰ্প, যক্ষ, ভূত আৰু গন্ধৰ্বসকল উৎপন্ন হ’ল। তাৰ পিছত প্ৰভুৱে ৰজ-তমে আৱিষ্ট অন্য প্ৰাণীক প্ৰেৰণা দি পুনৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 52
वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत् / मुखतो ऽजान् ससर्जान्यान् उदराद्गाश्चनिर्ममे
কালপ্ৰবাহৰ পৰা পক্ষী সৃষ্টি কৰি তেওঁ বক্ষস্থলৰ পৰা মেষ (ভেড়া) উৎপন্ন কৰিলে। মুখৰ পৰা ছাগলী আৰু অন্য প্ৰাণী সৃষ্টি কৰিলে, আৰু উদৰৰ পৰা গাইও নির্মাণ কৰিলে।
Verse 53
पद्भ्याञ्चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् / उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः / औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
তেওঁৰ পদযুগলৰ পৰা ঘোঁৰা, হাতী, গাধা, গৱয় আৰু মৃগ জন্মিল; লগতে উট, খচ্চৰ, ন্যঙ্কু নামৰ হৰিণ আৰু অন্য জাতিও। আৰু তেওঁৰ দেহৰ ৰোমৰ পৰা ফল-মূলধাৰী ঔষধি-উদ্ভিদসমূহ উৎপন্ন হ’ল।
Verse 54
गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
প্ৰথম মুখৰ পৰা তেওঁ গায়ত্ৰী ছন্দ, ঋক্ মন্ত্ৰ, ত্ৰিবৃত্ সাম, ৰথন্তৰ স্তোত্ৰ আৰু যজ্ঞসমূহৰ ভিতৰত অগ্ৰ অগ্নিষ্টোম নির্মাণ কৰিলে।
Verse 55
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
দক্ষিণ মুখৰ পৰা তেওঁ যজুঃ মন্ত্ৰ, ত্ৰৈষ্টুভ ছন্দ, পঞ্চদশ স্তোম, বৃহৎ সাম আৰু উক্থ পাঠ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 56
सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात्
পৰমেশ্বৰৰ পশ্চিম মুখৰ পৰা সাম-স্তোত্ৰ, জগতি ছন্দ, সপ্তদশ স্তোত্ৰযুক্ত ছন্দস্তোম কৰ্ম, আৰু বৈৰূপ তথা অতিৰাত্ৰ সোমযাগ প্ৰকাশ পালে।
Verse 57
एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च / अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
পৰমেশ্বৰৰ উত্তৰ মুখৰ পৰা একবিংশ অഥৰ্ববেদ, তাৰ সৈতে আপ্তোৰ্যাম কৰ্ম, আৰু অনুষ্টুপ ছন্দসহ বৈৰাজো প্ৰকাশ পালে।
Verse 58
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः
প্ৰজাসৃষ্টিত প্ৰবৃত্ত প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাৰ গাত্ৰসমূহৰ পৰা উচ্চ-নীচ ভেদে নানাবিধ জীৱ-ভূত জন্মিল।
Verse 59
सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम् / ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च
দেৱ, ঋষি, পিতৃ আৰু মানুহ—এই চতুৰ্বিধ সৃষ্টিক ৰচনা কৰি, পাছত তেওঁ স্থাৱৰ আৰু জংগম—উভয় প্ৰকাৰ জীৱো সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 60
यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः / नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
তেওঁ যক্ষ, পিশাচ, গন্ধৰ্ব আৰু শুভ অপ্সৰা; নৰ, কিন্নৰ আৰু ৰাক্ষস; পক্ষী, পশু, মৃগ আৰু সৰ্প সৃষ্টি কৰিলে। এইদৰে জগত অব্যয়-ব্যয় আৰু স্থাৱৰ-জংগম—দ্বিবিধ ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Verse 61
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
পূৰ্ব সৃষ্টিত যি যি কৰ্ম সিহঁতে গ্ৰহণ কৰিছিল, পুনঃপুনঃ সৃষ্টি হ’লে সিহঁতে আকৌ সেই কৰ্মসমূহেই অৱলম্বন কৰে।
Verse 62
हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते
হিংসা বা অহিংসা, কোমলতা বা নিষ্ঠুৰতা, ধৰ্ম বা অধৰ্ম, সত্য বা অসত্য—অন্তৰত যি ভাব পোষিত হয়, জীৱ সেয়ালৈকে ধাৱিত হয়; সেয়ে সেয়াই তাৰ প্ৰিয় হয়।
Verse 63
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात् स्वयम्
মহাভূতসমূহত, ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত আৰু দেহধাৰী মূৰ্তিত যি নানাত্ব দেখা যায়, আৰু জীৱসমূহৰ কাৰ্য-বিন্যাসৰ যি নিয়োগ—সেয়া ধাতা (বিধাতা) স্বয়ংই বিধান কৰে।
Verse 64
नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
আদিতে মহেশ্বৰে কেৱল বেদশব্দৰ পৰা জীৱসমূহৰ নাম-ৰূপ আৰু কৰ্ম-વિધিৰ এই প্ৰপঞ্চ-বিস্তাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 65
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः
ঋষিসন্মত আৰু বেদত দৰ্শিত যি নামসমূহ, সন্তান জন্মৰ পাছত যথোচিত সময়ত অজ (অজন্মা) প্ৰভুৱে সেই নামসমূহেই তেওঁলোকক দান কৰে।
Verse 66
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
যেনেকৈ ঋতুৰ লক্ষণসমূহ পৰ্যায়চক্ৰত নানা ৰূপে প্ৰকাশ পায়, তথাপি সেয়া সেই একে ঋতুচিহ্ন; তেনেকৈ যুগাদি কালবিভাগত ভাব-অৱস্থাসমূহ পুনঃপুনঃ ঘূৰি আহে।
Frequently Asked Questions
It enumerates prākṛta stages (mahat; tanmātras/bhūta-sarga; aindriya/vaikārika senses) and subsequent intelligent/ordered creations: mukhya (immobile), tiryak-srotas (animals), ūrdhva-strotas (devas), arvāk-srotas (humans), bhūtādi/elemental manifestations, and the Kaumāra creation of mind-born sages—together described as prākṛta and vaikṛta in a graded cosmology.
Humans are portrayed as rajas-predominant yet mixed with sattva and touched by tamas, making them capable of clarity but prone to intense suffering; the chapter ties this to karmic recurrence—beings re-assume former dispositions—so guṇic composition and prior saṃskāras shape experience and ethical orientation.
It states that Maheśvara fashioned the manifest expanse—nāma-rūpa and the differentiated field of actions/rites—from the sounds of the Veda, and that Veda-sanctioned names are bestowed at proper times, grounding cosmic order and social-ritual dharma in śruti-derived language.